રોજ સવારે હું એને ખોલું છું અને અંદરથી બે ગોળી કાઢીને ગળી જાઉં છું! કેમ નવાઈ લાગી ને? હા! એમ જ છે. અહીં એને આમ તો પિલબોક્સ કહે છે. રવિવારથી શનિવાર સુધીના સાત ખાનાં. રોજ લેવાની ગોળીઓ એમા મૂકી દઈએ, એટલે ગોળીઓ લીધી, તેનો હિસાબ સચવાઈ રહે. આથી એને હું કેલેન્ડર કહું છું. પહેલાં આમાં બહુ ગોટાળો થઈ જતો હતો. લોહીના દબાણને મર્યાદામાં રાખવા લેવાની ગોળી લીધી કે નહીં; તે ઘણી વાર ભૂલાઈ જતું હતું. હવે આ  કેલેન્ડર આવવાથી રાહત થઈ ગઈ છે. 

દીવાલ પર રાખવાનું મહિનાવાર કેલેન્ડર. રોજની તારીખ ફાડવાનું ડટ્ટા કેલેન્ડર. આખા વર્ષના બધા મહિના બતાવતું વાર્ષિક કેલેન્ડર. સૌથી સરસ તો કોમ્પ્યુટરનું કેલેન્ડર. એમાં આજની તારીખ તારવેલી જૂદી દેખાઈ આવે. જો ડે પાછી રૂપાળી ઘડિયાળ તો ખરી જ!

રોબિન્સન ક્રુઝો યાદ આવી ગયો. એ બિચારો, વખાનો માર્યો અજાણ્યા ટાપુ પર એકલો આવી પડ્યો અને પહેલા કે બીજા દિવસે તેને વીતતા દિવસોનો હિસાબ રાખવાનું સૂઝ્યું. ઝાડ પર ચપ્પાથી કાપા પાડી, તેણે પોતાનું આગવું કેલેન્ડર બનાવી દીધું. સાત કાપે મોટો કાપો એટલે રવિવાર જૂદો તરી આવે. મહિનો પૂરો થાય એટલે વળી વધારે લાંબો કાપો. આમ એ જેટલાં વર્ષ એ ટાપુ પર રહ્યો; તેની તારીખ, મહિનાની બધી વિગત તેણે સાચવી રાખી.

જાતજાતના કેલેન્ડર અને એમનો પ્રતાપ. વીતેલા/વીતતા દિવસોની, મહિનાનોની, વર્ષોની ગણતરી હાથવગી કરી દે. રોજનો હિસાબ. ભૂત અને ભવિષ્યનો ચિતાર. 

કેલેન્ડરનો વધુ વિશદ ઉપયોગ એટલે ડાયરી. 

જાન્યુઆરી – 2003

અમેરિકા આવ્યો હતો; ત્યાર બાદ પહેલી વાર દેશમાં  પાછો ગયો હતો, ત્યારની યાદ તાજી થઈ ગઈ. જૂની ડાયરીઓ કબાટમાં સાચવીને રાખી હતી. નકામી વસ્તુઓ  કાઢી નાંખવાનું અભિયાન હાથ ધર્યુ હતું – તેના અંતર્ગત આ ડાયરીઓ ફેંકી દેવા વિચાર હતો. એક વર્ષની એક ડાયરી. ઘણી બધી ભેગી કરેલી હતી. પાનાં ફેરવતાં વિતેલા ભૂતકાળમાં સરી ગયો. 

નાની નાની ઘટનાઓ. ઘણી બધી બિન જરૂરી બાબતો. પણ અમૂકે તો યાદગાર ઘટનાઓની તવારિખ નજર સમક્ષ ખડી કરી દીધી. પ્રવાસો, મૂલાકાતો, કરેલાં, નહીં કરેલાં, કરવાનાં કામોની વિગતો. વ્યથાઓ, સંઘર્ષો, ચિંતાઓ, યુદ્ધો, આશાઓ, ઉલ્લાસો, વિજયો, પ્રાપ્તિઓ, ઉપલબ્ધિઓ, નવા પરિચયો, તૂટેલા સંબંધો. વિતેલા આયખાનો દિવસવાર ચિતાર. 

કલાક, બે કલાક વિતી ગયા. હવે આ બધુ વ્યર્થ લાગતું હતું. એ હવે પ્રસ્તુત ન હતું. પત્નીની તાકીદ યાદ કરી, બધી ડાયરીઓ ફગાવી દીધી. પસ્તી ભેગી કરી દીધી. મનમાં તુમૂલ યુદ્ધ જાગી ઊઠ્યું. જીવનની ઘટનાઓ જ્યારે ઘટતી હતી; ત્યારે કેટલો બધો મનનો કબજો લઈ લેતી હતી? સમગ્ર ચિત્તને ખળભળાવી દેવાની એમનામાં ગુંજાઈશ હતી. હવે તે બધીયે વહી ગયેલા પવનની માફક અદૃશ્ય થઈ ગઈ હતી. ઘડીક એ  ડાયરીઓ એની યાદ તાજી કરાવી ગઈ. 

એ ડાયરીઓ હવે નષ્ટ થઈ ગઈ છે. બધો ભૂતકાળ ભૂંસી દીધો. હવે તો નિવૃત્ત થઈ ગયો છું. નવી ડાયરી નથી રાખી. હવે માત્ર વર્તમાનમાં જીવવાની ટેવ પડવા માંડી છે. હવે તો એ નષ્ટ કરેલી ડાયરીઓની વિગતોએ વધારી દીધેલા, લોહીના દબાણને સંયમિત કરવા લેવાની ગોળીઓનો હિસાબ રાખવા આ પિલ બોક્સ જ એકમાત્ર જરૂરી કેલેન્ડર છે!

4, જુલાઈ – 2006

અહો ! આશ્ચર્યમ …..

એ નષ્ટ થયેલી ડાયરીઓનો પુનર્જન્મ થઈ ગયો. દેશમાંથી પાછા આવ્યા બાદ બ્લોગીંગના ચાળે આ જણ ચઢી ગયો. એ વળી એકવીસમી સદીનું અવનવું કેલેન્ડર. અભરાઈ પર એ કોઈ જગ્યા ન માંગે. એની પર કશી ધૂળ પણ ન ચઢે. કશી અંગતતા પણ નહીં. દુનિયાના કોઈ પણ છેડે કોઈ પણ જણ, કોઈ પણ સમયે એ વાંચી શકે! બહુ શરૂઆતમાં એમાં લખેલી એક કવિતા આ રહી –

શૂળ થયું તો નસ્તર મૂક્યું,
દિલના આ નાજુક નસ્તરને
કયા દોરથી સાંધું?
વસ્ત્રો ડંખ્યા અસ્તર રાખ્યું,
દિલના આ કાતીલ ડંખને,
શા અસ્તરથી ખાળું?
માસ્તરના ગુણ કદી ન ભુલું,
કોઇ મને માસ્તર કહેતું તો,
શાને માટે લાજું?
‘વિસ્તર’ કહેતાં જગ તો ફાલ્યું,
કૃપણ દિલના આ સીમાડાને,
શી રીતે વિસ્તારું?
બીસ્તર બાંધી જગ તો જોયું,
બીસ્તર પરથી ઊઠી ગયા તો,
ક્યાં મુજ પગલી પાડું?

જાતજાતના અનુભવો, વિચારમંથનો, કલ્પનાને છૂટો દોર આપતાં સર્જનો. 

નિરાંતના સમયનો ચિક્કાર શરાબ!

એટલું જ નહીં – ડાયરી લખવાની  ટેવ ખુદ પરિવર્તન પામી છે. રોજના જીવનની નવી ટેવોએ આ ખોળિયામાં આમૂલ પરિવર્તન આણ્યું છે. એની વાત અહીં પ્રસ્તુત નથી. 

પણ હવે કેલેન્ડરમાં રોજનો ટપકાવ શબ્દોને અતિક્રમીને રોમેરોમમાં વ્યાપી ગયો છે. 

જીવન જીવવાનો એ ઉલ્લાસ શબ્દાતિત છે! 

e.mail : surpad2017@gmail.com

ગુજરાતી વાચકો માટે જ્યારે જવાહરલાલ નેહરુનું સાહિત્ય વાંચવાનું થાય ત્યારે તેમાં ‘મારું હિંદનું દર્શન’ [Discovery of India], ‘જગતના ઇતિહાસનું રેખાદર્શન’ [Glimpses of World History], ‘પંડિતજી પોતાના વિશે’ [Nehru–In his own words] અને તેમની આત્મકથા [Toward Freedom’] સુધીનું સાહિત્ય ઉપલબ્ધ થાય છે. એ સિવાય દીકરી ઇન્દિરા ગાંધીને લખેલા પત્રો ‘ઇન્દુને પત્રો’ [Letters from a Father to His Daughter] પણ પુસ્તકરૂપે નવજીવન દ્વારા પ્રકાશિત થયા છે. ગુજરાતીમાં થયેલાં પુસ્તકો જે હાલમાં અપ્રાપ્ય છે તેમાં ‘ભારતની એકતા’ [The Unity of India] અને ‘રાષ્ટ્રભાષાનો સવાલ’ છે. જવાહરલાલ નેહરુનું મહદંશે લખાણ અંગ્રેજીમાં છે જે પછીથી ગુજરાતીમાં અનુવાદિત થયું છે. દેશના પ્રથમ વડા પ્રધાન અને આઝાદીની લડતમાં લાંબા સમય સુધી મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવનારા જવાહરલાલ નેહરુનું અંગ્રેજીમાં વિપુલ સાહિત્ય છે. તેની વિપુલતાનો ખ્યાલ https://nehruarchive.in/ની વેબસાઇટ પર આવી શકે. આ વેબસાઇટ પર જવાહરલાલ નેહરુના ‘Selected Works of Jawaharlal Nehru’ના સો ગ્રંથો ઉપલબ્ધ છે. આ ગ્રંથોમાં નેહરુનાં લખાણો, પત્રો અને વક્તવ્યો છે. મતલબ કે નેહરુનું હજુ ય માતબર સાહિત્ય ગુજરાતીમાં અનુવાદિત થવાનું બાકી છે. આઝાદીના સમયગાળાનું ગાંધીજી અને સરદારનું સાહિત્ય ગુજરાતીમાં મહદંશે ઉપલબ્ધ છે. જો કે હજુ ય દુર્ગા દાસ સંપાદિત Sardar Patel’s Correspondence, ૧૯૪૫–૫૦ના દસ ગ્રંથો ગુજરાતીમાં પ્રકાશિત થયા નથી; માત્ર તેમાંથી પસંદગીના પત્રો અનુવાદિત થયા છે; જેના બે ગ્રંથો નવજીવનમાં પ્રકાશિત થયા છે.

મૂળે આ પત્રો નેહરુએ દીકરી ઇન્દિરા ગાંધીને જેલમાંથી લખ્યા હતા અને તેમાં તેમણે ઇતિહાસનું રસપ્રદ બયાન કર્યું છે. અત્યાર સુધી ‘જગતના ઇતિહાસનું રેખાદર્શન’ની સંક્ષિપ્ત આવૃત્તિ ઉપલબ્ધ હતી. આ આવૃત્તિનાં પાનાંની સંખ્યા ૬૮૮ની હતી, હવે તેની બૃહદ્દ આવૃત્તિ પ્રકાશિત થઈ છે, જેનાં પાનાંની સંખ્યા ૧,૧૭૪ છે. ‘જગતના ઇતિહાસનું રેખાદર્શન’ પત્રમાળારૂપે ઑક્ટોબર ૧૯૩૦થી ઑગસ્ટ ૧૯૩૩ વચ્ચેનાં ત્રણ વરસ દરમિયાન જુદી જુદી જેલોમાં લખાયું હતું. પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં નેહરુએ પુસ્તક-પ્રકાશન વિશે આશંકા દર્શાવતાં લખ્યું હતું કે, ‘આ પત્રો ક્યારે અને ક્યાં પ્રસિદ્ધ થશે અથવા તો તે કદીયે પ્રસિદ્ધ થશે કે કેમ, એની મને ખબર નથી, કેમ કે હિંદ આજે વિચિત્ર પ્રકારનો દેશ બની ગયો છે અને કોઈ પણ પ્રકારની આગાહી કરવાનું મુશ્કેલ છે.’ પુસ્તકનો પ્રથમ પત્ર નૈનીની સેન્ટ્રલ જેલમાંથી ૨૬ ઑક્ટોબર, ૧૯૩૦ના રોજ ઇન્દિરા ગાંધીની તેરમી વરસગાંઠના દિવસે લખાયો હતો. જો કે પુસ્તકરૂપે પ્રકાશિત થયા પછી આ પત્રો માત્ર ઇન્દિરાના ન રહ્યા, તે સમગ્ર વિશ્વના જિજ્ઞાસુઓ માટે ઇતિહાસને જાણવા-માણવાનું સાહિત્ય બન્યું છે. આ પુસ્તક વિશે ઘણું લખી શકાય, પણ નેહરુએ નોંધ્યું છે કે, કારાવાસના ફાયદામાં કે ત્યાં મળતી નવરાશના કારણે અમુક પ્રમાણમાં તટસ્થતાની વૃત્તિ મળે છે. પુસ્તકનો અનુવાદ મણિભાઈ ભ. દેસાઈએ કર્યો છે અને તે જાણે મૂળ ગુજરાતી ભાષામાં નેહરુને વાંચતા હોય તેટલો સહજ-સરળ છે. ‘જગતના ઇતિહાસનું રેખાદર્શન’ની વાત માંડીએ ત્યારે ઘણું કહેવાનું થાય છે. નેહરુનાં લખાણનો જેઓને પ્રથમ વાર પરિચય થાય અને જો તેઓ તેમનાં લખાણો વાંચવામાં આગળ વધશે તો નેહરુની હાલમાં ઊભી કરવામાં આવેલી છબિથી ખાસ્સા વેગળા નેહરુ તેઓ પામશે. 

‘જગતના ઇતિહાસનું રેખાદર્શન’માં ‘લોકશાહીના પ્રગતિ’ના નામે જે પ્રકરણ છે તેમાંથી અહીં જે હિસ્સો આપીએ છીએ તેમાં હાલમાં લોકશાહીની જે મર્યાદા દેખાય છે તેનો ઉલ્લેખ જવાહરલાલ નેહરુએ કર્યો છે. તે પ્રકરણ તો ખાસ્સું લાંબુ છે, તેનો એક હિસ્સો અહીં હવે જોઈએ. હવે નેહરુનું લખાણ : “બેશક, લોકશાહીનું કહેવું એવું નથી કે વસ્તુતાએ બધા માણસો સમાન છે. તે એમ કહી શકે એમ નહોતું કેમ કે જુદા જુદા માણસો વચ્ચે અનેક પ્રકારની વિષમતાઓ અથવા તો અસમાનતાઓ મોજૂદ છે એ દીવા જેવું સ્પષ્ટ છે. તેમની વચ્ચે શારીરિક અસમાનતા છે અને તેને લીધે કેટલાક માણસો બળવાન હોય છે અને કેટલાક કમજોર હોય છે; માનસિક અસમાનતાને કારણે કેટલાક માણસો બીજાઓ કરતાં વધારે શક્તિશાળી અને સમજુ હોય છે તથા નૈતિક અસમાનતાને કારણે કેટલાક સ્વાર્થી હોય છે અને કેટલાક સ્વાર્થી નથી હોતા. આમાંની ઘણીખરી અસમાનતાઓ ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારનાં ઉછેર, કેળવણી અથવા તો કેળવણીના અભાવને આભારી હોય એ બિલકુલ સંભવિત છે. સરખી શક્તિના બે છોકરાઓ અથવા છોકરીઓમાંથી એકને સારી કેળવણી આપો અને બીજીને કેળવણી ન આપો તો થોડાં વરસ પછી તેમની વચ્ચે ભારે તફાવત માલૂમ પડશે. અથવા તો એકને સારો પોષક ખોરાક આપો અને બીજાને ખરાબ અને ઓછો ખોરાક આપો તો પહેલાનો વિકાસ બરાબર થશે જ્યારે બીજો કમજોર અને બીમાર થશે તથા તેના શરીરનો બરાબર વિકાસ નહીં થાય. આમ તેનો ઉછેર, તેની આસપાસની પરિસ્થિતિ, તેની કેળવણી તથા તેના ભણતરથી માણસમાં ઘણો ફેર પડી જાય છે. અને જો આપણે સૌને એકસરખી કેળવણી તથા તકો આપી શકીએ તો સંભવ છે કે આજ છે તેના કરતાં અસમાનતાઓ બહુ ઓછી થઈ જાય. સાચે જ એ વસ્તુ બિલકુલ સંભવિત છે. પરંતુ લોકશાહીને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી માણસો અસમાન છે એ હકીકત વસ્તુતાએ તે કબૂલ રાખતી હતી. આમ છતાંયે તેનું એમ કહેવું હતું કે રાજકીય તેમ જ સામાજિક દૃષ્ટિએ પ્રત્યેક મનુષ્ય પ્રત્યે એકસરખો વર્તાવ રાખવો જોઈએ. જો આપણે લોકશાહીના આ સિદ્ધાંતને સંપૂર્ણપણે માન્ય રાખીએ તો પછી આપણે અનેક પ્રકારના ક્રાંતિકારી નિર્ણયો ઉપર આવવું પડે છે. આ ઘડીએ આપણે એ બધાની ચર્ચામાં ન ઊતરીએ પરંતુ એ સિદ્ધાંતમાંથી દેખીતી રીતે જ એક વસ્તુ એ ફલિત થતી હતી કે પોતાના દેશની પાર્લમેન્ટ કે ધારાસભામાં પોતાનો પ્રતિનિધિ મોકલવા માટે પ્રત્યેક માણસને મત આપવાનો હક હોવો જોઈએ. મત એ રાજકીય સત્તાના પ્રતીક સમાન હતો અને એમ માનવામાં આવતું હતું કે પ્રત્યેક માણસને જો મતનો હક મળે તો એવા દરેક માણસને સમાન રાજકીય સત્તા પ્રાપ્ત થાય. એથી કરીને, આખી ૧૯મી સદી દરમ્યાન મતાધિકાર એટલે કે મત આપવાના હકનો વિસ્તાર એ લોકશાસનવાદીઓની પ્રધાન માગણી રહી હતી. પુખ્ત મતાધિકારનો અર્થ એ હતો કે પુખ્ત વયની પ્રત્યેક વ્યક્તિને મત આપવાનો હક મળવો જોઈએ. લાંબા વખત સુધી સ્ત્રીઓને મતાધિકાર આપવામાં આવ્યો નહોતો અને થોડા જ વખત ઉપર તેમણે ખાસ કરીને ઇંગ્લૅંડમાં એને માટે ભારે ચળવળ ઉપાડી હતી. ઘણાખરા આગળ વધેલા દેશોમાં પુખ્ત વયનાં સ્ત્રીપુરુષોને આજે મતાધિકાર આપવામાં આવ્યો છે.”

“પણ અજાયબીની વાત તો એ છે કે, મોટા ભાગના લોકોને મતાધિકાર પ્રાપ્ત થયો ત્યારે તેમને સમજાયું કે એથી કરીને તેમની સ્થિતિમાં ઝાઝો ફેર ન પડ્યો. મત આપવાનો હક મળ્યા છતાં રાજ્યમાં તેમની કશી જ સત્તા નહોતી અથવા જે કંઈ સત્તા હતી તે નહીં જેવી જ હતી. ભૂખ્યા માણસને મતનો ઝાઝો ઉપયોગ નથી હોતો. તેની ભૂખનો જેઓ લાભ ઉઠાવી શકે અને પોતાના લાભનું હોય એવું ચાહે તે કામ તેની પાસે કરાવી શકે તેવા લોકોના હાથમાં રાજ્યની ખરી સત્તા હોય છે. આ રીતે, મત મળવાથી જે મળી રહે છે એમ જેને વિશે ધારવામાં આવતું હતું તે રાજકીય સત્તા આર્થિક સત્તા વિના વસ્તુવિહોણી છાયા જેવી અથવા ઝાંઝવાના જળ જેવી માલૂમ પડી અને મત મળતાં તેની પાછળ સમાનતા પણ આવશે એવાં આરંભનાં લોકશાસનવાદીઓનાં સ્વપ્નાં નિષ્ફળ નીવડ્યાં.”

“પરંતુ આ બહુ પાછળથી બનવા પામ્યું. આરંભકાળમાં એટલે કે ૧૮મી સદીના અંતમાં અને ૧૯મી સદીની શરૂઆતમાં લોકશાસનવાદીઓ ભારે ઉત્સાહમાં આવી ગયા હતા. લોકશાહી દરેક વ્યક્તિને સ્વતંત્ર અને સમાન નાગરિક બનાવશે તથા રાજ્યની સરકાર સૌની સુખાકારી માટે કાર્ય કરશે એવી આશા સેવવામાં આવતી હતી. ૧૮મી સદીના રાજાઓ અને સરકારો સામે તથા તેઓ જે રીતે પોતાની નિરંકુશ સત્તાનો દુરુપયોગ કરતા હતા તેની સામે ભારે વિરોધ જાગ્યો હતો. એને પરિણામે લોકો પોતાની જાહેરાતોમાં વ્યક્તિના હકોની ઘોષણા કરવાને દોરાયા. અમેરિકાની તથા ફ્રાંસની જાહેરાતોમાં વ્યક્તિઓના હક્કો અંગે કરવામાં આવેલી ઘોષણામાં કંઈક અંશે ઊલટી દિશામાં ભૂલ થવા પામી હતી. બહુસૂત્રી સમાજમાં વ્યક્તિઓને અલગ પાડીને તેમને સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આપવી એ સહેલ વાત નથી. એવી સ્વતંત્ર વ્યક્તિ અને સમાજ વચ્ચે અથડામણ થવાનો સંભવ રહે છે અને એવી અથડામણ થાય છે પણ ખરી. એ ગમે તેમ હો પણ લોકશાહી મોટા પ્રમાણમાં વ્યક્તિસ્વાતંત્ર્યની હિમાયત કરતી હતી.”

e.mail : kirankapure@gmail.com 

પ્રગટ : ‘ઈન સાઈડ આઉટ સાઈડ’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 11 ઑક્ટોબર 2026

વલસાડ જિલ્લાના કપરાડા તાલુકાના નિલોશી ગામના પ્રાથમિક શાળાના 53 વર્ષીય મુખ્ય શિક્ષક શંકરભાઈ જાદવે આત્મહત્યા કરી લીધી. વિધિની વક્રતા એ છે કે વિદ્યાર્થીઓને આપઘાતથી પાછા વાળનાર આચાર્યે જ જીવન ટુંકાવી લીધું. તેઓ 28 વર્ષથી મુખ્ય શિક્ષક તરીકે ફરજ બજાવતા હતા. સવારે ફાંસો ખાતા પહેલાં આચાર્ય જાદવે સુસાઈડ નોટ લખી હતી, જેની પુષ્ટિ પરિવારજનોએ તથા શિક્ષક સંઘે કરી છે. આચાર્ય જાદવના ફાંસો ખાવાના કારણમાં ઓનલાઈન કામગીરીના અતિશય ભારણ, નેટવર્કની સમસ્યા અને વધારાનાં કામથી વધતા માનસિક તણાવને આગળ કરાયાં છે. આ વાત ખુદ શંકરભાઈ જાદવે તેમની સુસાઈડ નોટમાં લખી છે. આ ઘટનાથી શિક્ષકોમાં રોષ વ્યાપ્યો છે. પરિવારના સભ્ય ડોક્ટર કિરણે તો સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે આ આપઘાત નથી, સિસ્ટમે કરેલી હત્યા છે. શિક્ષક સંઘે મામલતદારને આવેદનપત્ર પાઠવીને જવાબદાર સિસ્ટમ સામે કાર્યવાહી કરવા અને ઓનલાઈન કામનાં ભારણ અંગે ઘટતું કરવા આવેદનપત્રમાં જણાવ્યું છે. પોલીસ અને જિલ્લા પ્રાથમિક શિક્ષણ અધિકારી દ્વારા તપાસ હાથ ધરવામાં આવી છે. સમસ્ત આદિવાસી સમાજ તરફથી સમિતિ નીમવાની વાત પણ  છે.

10 ઓક્ટોબરના સમાચારમાં જ, રાજ્યની સરકારી પ્રાથમિક શાળાઓમાં ફરજ બજાવતા વિદ્યાસહાયકો, પ્રાથમિક ને મુખ્ય શિક્ષકો સહિતના બે લાખથી વધુ કર્મચારીઓના વાર્ષિક ખાનગી અહેવાલ (ACR) લખવાની અને સમીક્ષા કરવાની પ્રક્રિયા પહેલી વખત સંપૂર્ણપણે ઓનલાઈન કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. આ અહેવાલો પહેલાં ઓફલાઈન ભરાતા, પણ હવે શિક્ષણ વિભાગ દ્વારા ચોક્કસ સમયપત્રક બહાર પાડવામાં આવ્યું છે. તે મુજબ 15 ઓક્ટોબર સુધીમાં ઓનલાઈન અહેવાલ જનરેટ કરવામાં આવશે. 16થી 31 ઓક્ટોબર દરમિયાન પોર્ટલ પર શિક્ષકે પોતાની પ્રાથમિક માહિતી જાતે ચકાસીને અપડેટ કરવાની રહેશે. 1 નવેમ્બરથી 30 નવેમ્બર સુધી સંબંધિત અધિકારી દ્વારા ઓનલાઈન મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે. ખાનગી અહેવાલ એ કોઈ પણ કર્મચારી અને સરકાર માટે અત્યંત ગોપનીય દસ્તાવેજ છે, પણ કમાલ એ છે કે આ આખી પ્રક્રિયા ઓનલાઈન થવાની છે. ઓનલાઈન ફોર્મ એક વાર સબમિટ થયા પછી કે નિર્ધારિત સમય મર્યાદા પછી તેમાં કોઈ પણ પ્રકારનો ફેરફાર કરી શકાશે નહીં. વળી ફોર્મ પરત ખેંચવાનો પણ કોઈ જ અવકાશ રહેશે નહીં. આ ઉપરાંત વિલંબ માટે જવાબદાર અધિકારી કે કર્મચારી સામે સીધી કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.

શિક્ષણ વિભાગનો આ વધુ એક (અ)ખતરો છે. અહેવાલ ચકાસણીની બધી પ્રક્રિયા દોઢેક મહિનો ચાલવાની છે. પછી શિક્ષકો અને અધિકારીઓને ફોર્મમાં ફેરફાર ન કરી શકાય કે વિલંબ માટે જે તે શિક્ષક કે અધિકારી માટે સીધી કાર્યવાહી કરવામાં આવશે – જેવી વાતોની ભાષા ધમકીની ભાષા છે. આ રીતે શિક્ષણ વિભાગ શિક્ષકને સતત દબડાવતો જ રહે છે. શિક્ષણ વિભાગને એ ખ્યાલ તો રહેવો જ જોઈએ  કે તે શિક્ષકો સાથે વાત કરે છે. આટલી ચોકસાઈ પછી પણ ક્યાંક ઊંધું નહીં મરાય તેની ખાતરી નથી. માથે આમ જ તલવાર લટકતી રહેવાને કારણે શિક્ષકો ને આચાર્યો આત્મહત્યા તરફ વળે છે.

કપરાડાના મુખ્ય શિક્ષકની આત્મહત્યા કંઇ પહેલી ઘટના નથી. ખાસ તો SIRની કામગીરી શિક્ષકોને સોંપાઈ ત્યારે કામનાં ભારણને લઈને શિક્ષકોએ સંખ્યાબંધ આત્મહત્યાઓ કરી હતી ને આપણે અફસોસ વ્યક્ત કરીને રહી ગયા હતા. આપણે આટલું જ કરીએ છીએ. અફસોસ કરીએ છીએ, એકાદ આવેદનપત્ર આપીએ છીએ, સૂત્રો પોકારીએ છીએ કે સભા સરઘસોથી સંતુષ્ટ થઈ જઈએ છીએ. બહુ થાય તો ગાંધીનગર વિરોધ કરી આવીને ફરી ધંધે લાગી જઈએ છીએ. સૌથી વધારે દુ:ખ તો એ વાતનું છે કે આટલા વખતથી શિક્ષકો દબાણમાં કામ કરે છે, પણ તેનો કાયમી ઉકેલ આવતો નથી. સરકારે એક પછી એક મનમાની કરીને ઓછા શિક્ષક, કામચલાઉ શિક્ષક, સરકારી ઈતર પ્રવૃત્તિઓ જેવી ઘણી બાબતો સ્કૂલોને માથે નાખી છે, પણ તેનો કોઈ બોજ શિક્ષકને લાગતો નથી. સરકારે રાતોરાત આ બધું માથે નાખી દીધું નથી. પહેલાં એક ઈંટ મૂકી હશે ને એ બોજ શિક્ષકોએ વેઠી લીધો, એટલે પછી બીજી ઈંટ મૂકી ને શિક્ષકોએ એ પણ વેઠી લીધી ને એમ ઈંટનો ભઠ્ઠો જ મૂકવા સુધી શિક્ષણ વિભાગ આવ્યો છે, પણ શિક્ષકો ને યુનિયનો જરાતરા સૂત્રો પોકારીને કે આવેદન આપીને રહી જાય તો એથી સરકારને બહુ ફરક પડતો નથી. જ્યાં ભાલો મારવાનો હોય ત્યાં ટાંકણી ભોંકવાનો અર્થ નથી. એમ જ કાયમી શિક્ષકોની ભરતી થતી જ હતી, પણ સરકારે કામચલાઉ શિક્ષકોથી ચલાવવા વિચાર્યું, જેથી નિવૃત્તિના પેન્શન વગેરે લાભો ન આપવા પડે. તે વખતે જ અસરકારક વિરોધ થયો હોત, તો જ્ઞાનસહાયક, વિદ્યાસહાયકનું તૂત ઘૂસ્યું જ ન હોત, પણ પાંગળો ને નમાલો વિરોધ થયો, તેમાં યુનિયને પણ સરકાર સામે કુરનીશ બજાવવાનું કામ કર્યું ને એમ શિક્ષણ જગતને લૂણો લાગ્યો.

આજે એટલી બધી ફાલતુ કામગીરીઓમાં શિક્ષક જોતરાયો છે કે પોતે જ ફાલતુ બની ગયો છે. આ કામગીરીઓ કંઇ શિક્ષણ સાથે સીધી સંકળાયેલી નથી. સરકાર, એણે કરવાની કામગીરીઓ માસ્તરો પાસે કરાવે છે ને એ બોજ ન વેઠાય તો વાત આત્મહત્યા સુધી પહોંચે છે. એક અંદાજ મુજબ શિક્ષકો 100 જેટલી શિક્ષણેતર કામગીરીઓ કરે છે ને કર્યે જ જાય છે. આવે વખતે શિક્ષકો, આચાર્યો, યુનિયનો સાક્ષીભાવ કેળવીને બેસે તો કાલે 100ની 200 કામગીરીઓ આવી પડશે. જે શિક્ષકો બાળકોને નિર્ભયતા અને સ્વસ્થતાના પાઠ ભણાવે છે, તે પોતે જ ભીરુ ને કામના બોજા હેઠળ હોય, તો બાળકો તેની પાસેથી શું શીખશે?

સ્કૂલોમાં ભણાવવા કરતાં પરીક્ષાઓ વધુ લેવાય છે. (અવ)ગુણોત્સવ, પ્રવેશોત્સવ, સ્વાતંત્ર્ય દિન, પ્રજાસત્તાક દિન, વાર્ષિક ઉત્સવોની તૈયારીઓ કરવી, ખેલ મહાકુંભ, કલા મહોત્સવમાં વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન આપવું, શાળાના રેકોર્ડની જાળવણી કરવા જેવા તાયફાઓમાં મોટે ભાગે તો રાજકારણીઓનો જ મહિમા થાય છે. એ ઉપરાંત બાળકોનો ઉપયોગ નેતાઓની સભામાં ભીડ બતાવવા થાય છે ને એ જવાબદારી પણ શિક્ષકોએ જ પાર પાડવાની રહે છે.

ગુજરાતમાં સરકારી ને ગ્રાન્ટેડ શાળાઓના શિક્ષકોને બિનશૈક્ષણિક અને વહીવટી કામગીરીઓ સોંપાય છે. શિક્ષકોને નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP) અને RTE ACT હેઠળ અમુક કટોકટીની કે રાષ્ટ્રીય મહત્ત્વની કામગીરીઓ જ સોંપવાની જોગવાઈ છે. એ મુજબ ચૂંટણી સંબંધી કામગીરી, વસ્તી ગણતરી, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન (DISASTER RELIEF) વગેરે શિક્ષકોએ ફરજિયાતપણે કરવા પડે છે. આ પણ ખોટું છે. એવી કામગીરી શિક્ષિત બેકારોને સોંપાય તો તેમને આર્થિક ટેકો મળી રહે. તેને બદલે શિક્ષકોને જોતરવામાં તેઓ પોતાની ફરજ બજાવી શકતા નથી. શિક્ષકોને શાળા સ્તરે ચાલતી સરકારી યોજનાઓના અમલીકરણ અને ડિજિટલ પોર્ટલ પર ડેટા એન્ટ્રીની જવાબદારી પણ શિક્ષકોને માથે છે. શિક્ષકો આજકાલ ડેટા એન્ટ્રી ઓપરેટરનો જ બોજ રીતસર વેંઢારે છે.

આ ઉપરાંત વિદ્યાર્થીઓની શિષ્યવૃત્તિના ફોર્મ ભરવા, બેંક એકાઉન્ટ લિંક કરવા અને આધાર ડાયસ(Aadhar DISE)ની એન્ટ્રી કરવી, આરોગ્ય તપાસણીના કાર્યક્રમમાં બાળકોનાં હેલ્થ કાર્ડ તૈયાર કરવા, શાળા બહારના બાળકો શોધવા, SMC-શાળા વ્યવસ્થાપન સમિતિની મીટિંગ યોજવી ને તેની મિનિટ્સ લખવી, દૈનિક ઓનલાઈન હાજરી, પોર્ટલ અપડેટ્સ, આધાર અને આભા કાર્ડ, મધ્યાહ્ન ભોજનની ગુણવત્તા ચકાસી દૈનિક રિપોર્ટ્સ તૈયાર કરવા, વિદ્યાર્થીઓની સ્કોલરશિપ અને યુનિફોર્મ જેવી અનેક કામગીરીઓ સોંપવામાં આવે છે.

ઘણી વાર તો સર્વરના કોઈ ઠેકાણાં ન હોય એવામાં એકની એક ડેટા એન્ટ્રી કરાવવાનો શો મતલબ છે તે નથી સમજાતું. સરકારને એમ છે કે શિક્ષકો પાસે કોઈ કામ નથી? પરીક્ષાના માર્કસની એન્ટ્રી અનેક વખત કરવાની ને એમ આખા વર્ગની એન્ટ્રી કર્યા કરવામાં કામના પુનરાવર્તન સિવાય બીજું કંઇ નથી. આ બધું ઉપર પહોંચે પછી એનું થાય છે શું તે નથી ખબર. બને કે એનો કચરો જ થતો હશે.

શિક્ષણ વિભાગે આટલો ઘટાટોપ રચ્યો છે, પણ જેને માટે એ રચાયો છે, તે બાળકોનાં શિક્ષણ અંગે કોઈ વાત જ નથી થતી. પરીક્ષાઓ વિષે વાત થાય છે, યુનિફોર્મ, શિષ્યવૃત્તિ વિષે. મધ્યાહ્ન ભોજન, ફી વિષે એમ અનેક મુદ્દે વાત થાય છે, પણ બાળકોને ભણાવવા અંગેની કોઈ વાત સરકારને મોઢે સંભળાતી નથી. તે એટલે કે શિક્ષકો વર્ગખંડમાં જઈ શકે એવી હાલત જ શિક્ષણ વિભાગે રહેવા દીધી નથી. શિક્ષક વર્ગમાં જાય તો બાળકો શીખેને ! સરકારે અનેક શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓ વિદ્યાર્થીઓની આસપાસ ઊભી કરી દીધી છે, પણ ‘વર્ગખંડમાં શિક્ષણ’ વિષે કોઈ વાત થતી નથી. બાળક ભણે તો બોલતો થાય ને સરકારને વિરોધ કરનારું કોઈ જોઈતું જ નથી. એટલે શિક્ષણનો ઘટાટોપ રચવો, પણ શિક્ષણ વિષે ચૂપ રહેવું એવી નીતિ સરકારની રહી છે. આખો વેપલો નિર્જીવને વધુ નિર્જીવ કરવાનો છે.

– એ શબ પરના શણગાર જેવું જ છે …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 12 ઑક્ટોબર 2026