ચંદુ મહેરિયા

ગુજરાત સરકારની વિકસતી જાતિ કલ્યાણ નિયામકની કચેરીએ તા.૧૨.૦૮.૨૦૨૬ના પરિપત્રથી જિલ્લા કચેરીઓને ૩૧મી ઓગસ્ટે વિમુક્ત દિવસની ઉજવણી કરવા જણાવ્યું હતું. ભારત ૧૫મી ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ આઝાદ થયો ત્યારે તો વિચરતા સમુદાયો પણ આઝાદ થયા હતા. પરંતુ તેમને ખરી આઝાદી તો પછીના પાંચ વરસ અને સોળ દિવસે મળી હતી. અંગ્રેજોએ તેમના શિરે જે ગુનેગાર જાતિ(ક્રિમિનલ ટ્રાઈબ્સ)નું લેબલ માર્યું હતું, તેને સ્વતંત્ર ભારતની સરકારે ૩૧મી ઓગસ્ટ ૧૯૫૨ના રોજ નાબૂદ કર્યું. જે સમુદાયો ગુનેગાર ટ્રાઈબ્સ તરીકે નોટીફાઈડ હતા તે ડિનોટીફાઈડ થયા. એટલે ૩૧મી ઓગસ્ટનો દિવસ આ સમુદાયો વિમુક્ત દિવસ કે આઝાદી દિવસ તરીકે મનાવે છે. આ વરસે તો તેમનો વિમુક્ત દિવસ પોણી સદીએ પહોંચી ચૂક્યો છે અને હવે સરકારી ઉજવણીનો પણ લાભાર્થી બન્યો છે. 

ભારતમાં બ્રિટિશ રાજનો અતિ કઠોર, ક્રૂર, અમાનવીય અને ભારે નિંદાપાત્ર કાયદો જો કોઈ હોય તો તે ૧૮૭૧નો ક્રિમિનલ ટ્રાઈબ્સ એકટ હતો. ૧૮૫૭ના પહેલા સ્વતંત્રતા સંગ્રામ વખતે જે કેટલાક સમુદાયો વિદેશી સરકાર સામે લડ્યા હતા અને પછી બિટિશ સત્તાના કાબૂ બહાર હતા તેમને તેણે ગુનેગાર, અપરાધી, ચોર, લૂંટારા ઘોષિત કરી દીધા હતા. વણઝારા, છારા, કાલબેલિયા, મદારી, નટ, બાફણ, ડફેર, ગાડરિયા અને એવી બીજી ૧૯૩ જાતિઓને ૧૯૫૨માં મુક્તિ મળી હતી. અંગ્રેજ સરકારે આ સમુદાયોને ગુલામીનો કઠોર અહેસાસ કરાવ્યો હતો. આરંભે તો તેમના માથે ગુનેગારનો ધાતુને ગરમ કરીને સિક્કો મારવામાં આવતો હતો. તેમનું જુદું રજિસ્ટર રખાતું અને રોજેરોજ પોલીસ થાણે હાજરી પૂરાવવી પડતી હતી. ચોક્કસ વિસ્તારોની બહાર તેમના હરવાફરવા પર પાબંદી હતી. તેમની ગમે ત્યારે ધરપકડો થતી હતી. તેમની તમામ પ્રકારની સ્વતંત્રતા છીનવી લેવાઈ હતી. તેમને ગુનો પુરવાર કર્યા વિના કે કોર્ટમાં કેસ ચલાવ્યા વિના અપરાધી માની સજા કરવામાં આવતી હતી. અંગ્રેજ પોલીસ જ નહીં પછી તો લોકો પણ તેમને શંકાની દૃષ્ટિએ જોતા હતા. 

વિચરતા સમુદાયો મોટેભાગે પશુપાલક અને કલાને વરેલા હતા. તેમનો કોઈ સ્થાયી વસવાટ નહોતો. તેઓ સતતા વિચરણ કરતા રહેતા હતા. અંગ્રેજોએ તેમના કપાળે કાયમી બહિષ્કરણ અને ગુના કે હિંસાનું કલંક થોપી દીધું હતું. સંસ્કૃતિ અને ઇતિહાસનો તો તેઓ ગૌરવશાળી હિસ્સો હતા જ ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં પણ તેમનું મોટું યોગદાન હતું. પરંપરા, સંઘર્ષ અને જીવનશૈલી આ ગુનેગાર ગણાતા સમુદાયોની ભારતીય સમાજની વિશેષ ઓળખ હતી. જો કે તેમને સંશય નજર હેઠળ અને ગામ કે મુખ્ય વસ્તી બહાર રહેવું પડતું હતું. અંગ્રેજ સરકારની ક્રૂર નજર તેમને સ્વમાન અને ગરિમાવિહીન જીવન જીવવા પરવશ કરતા હતા. 

માન કે ઈજ્જતને બદલે શંકાની નજર કાયમ તેમનો પીછો કરતી હતી. તેમને રંજાડવાની પોલીસને બહુ બધી સત્તાઓ મળી હતી. જો તેઓ નક્કી કરેલી સીમાની બહાર અવરજવર કરતા પકડાય તો ત્રણ વરસના કઠોર કારાવાસની સજા મળતી હતી. તેમના માટે દેશભરમાં  સ્પેશ્યલ રિફોર્મ કેમ્પને નામે અલગ વસાહતો બનાવવામાં આવી હતી. ઉત્તર પ્રદેશના કાનપુર નજીક ૧૫૯ એકરમાં આવી અલગ વસાહત હતી. વરસો સુધી તેમને ઘરોમાં કેદ કરી રાખ્યા હતા. ૧૯૧૧માં અંગ્રેજ સત્તાએ ૧૮૭૧ના અધિનિયમમાં સુધારો કરીને ૧૨ વરસ સુધીની ઉમરના બાળકોનો પણ અપરાધીની યાદીમાં સમાવેશ કર્યો હતો. તે રીતે આ સમુદાયો જન્મજાત ગુનેગારની યાદીમાં આવી ગયા હતા. 

આઝાદ ભારતમાં વિચરતા અને વિમુક્ત સમુદાયોના ઉત્થાન માટેના સરકારી પ્રયાસોનો દેખાડો ખૂબ થાય છે. અત્યાર સુધી તેમના વિકાસ વિશે વિચારવા ભારત સરકારે જ નવ કમિશનોની રચના કરી હતી. તેમાં રેણુકે અને રોહિણી આયોગની ભલામણો મહત્ત્વની છે. કાયમી બહિષ્કરણનો વરસો સુધી ભોગ બનેલા અને સતત વિચરણ કરતા આ સમુદાયોને કાયમી વસવાટ આપવો અને નવાં કૌશલ્યો સાથે તેમના  રોજગારની વ્યવસ્થા કરવી તે સૌથી મોટો પડકાર છે. વિચરતા અને વિમુક્ત સમુદાયો ૧૯૪૭માં ૧૯૩ હતા આજે તે વધીને ૬૬૬ થયા છે. આખા દેશમાં તેમની વસ્તી લગભગ ૧૫ કરોડ હોવાનો અંદાજ છે. આટલો મોટો વસ્તી સમૂહ સાવ સ્વમાનહીન જીવન જીવતો હોય તે મોટો પડકાર છે. 

ગુનેગારના લેબલમાંથી મુક્ત થઈને દેશના બીજા સામાન્ય નાગરિકોની જેમ સમાન નાગરિક તરીકે તેમનું સ્થાન હજુ દોહ્યલું છે. એટલે ઓળખનું સંકટ ભારે છે. તેમના પ્રત્યેના સામાજિક પૂર્વગ્રહો અને માનસિકતા અઝાદીના આટલાં વરસો પછી ખાસ બદલાયા નથી. DNTs, Nomadics અને Semi Nomedics ટ્રાઈબ્સ કથિત મુખ્યધારાના સમાજથી કપાયેલા કે બહિષ્કારનો ભોગ બનેલા હોઈ તેમને શિક્ષણ અને આરોગ્યની પાયાની સગવડો મળતી નથી. શિક્ષણનું પ્રમાણ બહુ ઓછું છે અને વૈજ્ઞાનિક સમજનો અભાવ છે. રોજગારનું સંકટ તેમના લમણે કાયમી લખાયેલું છે. વર્તમાનમાં તેમને સામાજિક સન્માનને બદલે પૂર્વગ્રહો આધારિત માનસિકતા સહેવી પડે છે. આપણી આસપાસનો સમાજ આ જાતિઓ કે સમુદાયો માટે કેવી હીણી માનસિકતા ધરાવે છે તે વિચારવા જેવી બાબત છે. 

દર વરસે ૩૧મી ઓગસ્ટ આવે છે અને જાય છે. વિમુક્ત સમુદાયો તેને ખરી આઝાદીના દિવસ તરીકે મનાવે છે. તેનું આગવું મહત્ત્વ પણ છે જ. પરંતુ ખરેખર તો તેમનો વિમુક્ત દિવસ ભારતીય બંધુ-ભગિનીઓના પૂર્વગ્રહો અને માનસિકતામાં બદલાવમાંથી મુક્તિનો દિવસ બનવો જોઈએ. વંચિત અને ઉપેક્ષિત એવો વિમુક્ત સમુદાય બરાબરીનો હક અને શિક્ષણ તથા  રોજગારની તક માંગે છે. ૧૯૫૨માં તેમને વિમુક્ત કર્યે તો સાડા સાત દાયકા થવા આવ્યા છે છતાં તેમની પીડાનો હજુ અંત આવ્યો નથી. સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને ગરિમાપૂર્ણ જીવનની તેમને હજુ પણ પ્રતીક્ષા છે. 

વિચરતા અને વિમુક્ત સમુદાયોના પરંપરાગત ધંધા-રોજગાર માટે અને નવા આધુનિક કૌશલ્યો માટે તેમને તાલીમ અને આર્થિક સુવિધાઓ આપવાની જરૂર છે. તેમનું વિચરણનું જીવન તેમના બાળકોના ભવિષ્ય પર માઠી અસર કરે છે. એટલે તેમનો સ્થાયી વસવાટ પણ વિચારવાનો અને અમલમાં મુકવાનો મુદ્દો છે. આ સમુદાયો વિવિધ સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવે છે એટલે તે એકરૂપ સમુદાય નથી. તેથી તેમની એકતા અઘરી છે. તેમની આર્થિક કઠણાઈઓ બેન્કો અને બીજી નાણાંકીય સંસ્થાઓની સહાયથી ઉકલે, કાયમી વસવાટ અને જીવન યોગ્ય દરમાયો મળે તેવો રોજગાર આપી શકાય અને સ્વમાનથી જીવી શકે ત્યારે જ તેમનું વિમુક્ત થવું સાર્થક ઠરે. 

e.mail : maheriyachandu@gmail.com 

નિર્મલા અને પ્રભાકર બંને હોંશે હોંશે મોદી જગનમાં હોંશે હોંશે સમિધ સહ જોડાયાં : નિર્મલા નાણાં પ્રધાન બન્યાં પણ પ્રભાકર શરૂઆતના ઉમંગ પછી પાછા પડ્યા, કેમ કે ડેટામુક્ત વિકાસવાર્તા એમના અર્થશાસ્ત્રીય ઉછેરના પલ્લે પડતી નહોતી.

પ્રકાશ ન. શાહ

દેશનું હાલનું ચિત્ર ઝડપથી પલટાઈ રહેલું માલૂમ પડે છે. અફરાતફરીનો દોર બાદ કરતાં  સામાન્યપણે હર ચૂંટાયેલી સરકાર સામે અઢીત્રણ વરસે વિરોધસૂર ઊઠવા માંડે અને પછી તે કારગત થાય અગર ન થાય પણ હાજરી જરૂર પુરાવે. 2014 અને 2019ની ચૂંટણી પછીનું ચિત્ર  એ બંને ગાળામાં નોટબંધી સહિતની મહાઘટનાઓ છતાં સરવાળે સત્તાપક્ષ માટે સુવાણનું રહ્યું  હતું. મનમોહન સરકાર પરત્વે ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો ઉછાળવામાં આવ્યા તે વાસ્તવિક ધોરણે હદ બહારના હતા અને કૉમ્પ્ટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ વિનોદ રાયે કરેલા જાતભાતના દાવા ઘોડા ભાગી ગયા પછી તબેલાને તાળું મારી, રાયે ખુદ કહ્યું એમ નકરા નોશનલ હતા. ગૃહમાં કેગના હેવાલો બાબતે વેળાસર રજૂઆત અને વિગતવાર ચર્ચાના ઉલાળિયામાં વિલસતા    ગુજરાત મૉડેલ સામે મનમોહન સરકારની કામગીરી એક જુદું જ ચિત્ર રજૂ  કરે છે. તે  મનમોહન સરકારના તત્કાલીન ટીકાકારો આજે અચકાતે ખચકાતે પણ સ્વીકારે છે. ખેર, ભૂતકાળમાં ઝાઝું નહીં ખેંચાતાં અહીં મુદ્દો માત્ર એટલો જ છે કે મનમોહન દસકાને બદલે મોદી દસકો જનમાનસ પર ખાસી મોહિનીથી પ્રસાર થઇ ગયો. પણ બીજા દસકાને છેડે ચૂંટણી પરિણામમાં સાફ સમજાયું તેમ મોહભંગ અને સ્વલ્પ પણ પુનર્વિચારની પ્રક્રિયા શરૂ થઇ ચૂકી છે. અબકી બાર ચારસો પાર – એ જય ઘોષ ભેંકાર ભોંઠો પડ્યો અને સત્તાપક્ષ પોતાને જોરે બહુમતીએ પહોંચતાં સુધીમાં તો હાંફું હાંફું થઈ ગયો. તેમ છતાં, કોઈ વૈકલ્પિક પણ પ્રચારથી મોટું બીજું સત્ય અહીં અગરાજ  કથાનક ભરસંકેતે પણ હજુ નેતા પ્રતિપક્ષની સ્વીકૃતિ પછીના ટેઇક ઑફ તબક્કે છે કે કેમ તે કદાચ પકડાતું નહોતું. આજે ચિત્ર ત્વરિત બદલાતું લાગે તો એની પાછળ તત્કાલ  નિમિત્ત જંતરમંતર જેન ઝી ઉદ્રેકનું  છે, અને એ માટેની ભોંય 2023ના સપ્ટેમ્બરમાં રાહુલ ગાંધીએ હાથ ધરેલ ભારત જોડો પદયાત્રા થકી કેળવાયેલ છે.

ઓસરતી કથા અને ઊભરતા કથાનકનું રહસ્ય એ હકીકતમાં પડેલું છે કે વાણીવ્યાપાર અને ચાટુકારિતા (આગલી સરકારો સામે હમણેનાં બાર વરસનું જાહેરખબરનું પ્રમાણ  તપાસો) સામે અને સોફિસ્ટ્રી તેમ જ આવી પડ્યો. આપે તો અબ્દુલ્લા રહ્યા ડેમેગોગી સામે વાસ્તવિક વિગતો ખાલી ખાલી ખખડે છે. નિર્મલા અને પ્રભાકર બંનેની જોડી જે.એન.યુ.માં જામી .લંડનમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ પછી દેશમાં નવનિર્માણ વાસ્તે બંનેએ હોંશે હોંશે મોદી જગનમાં જોડાવું પસંદ કર્યું. નિર્મલા નાણાં પ્રધાન બન્યાં પણ પ્રભાકર શરૂના ઉમળકા અને જોસ્સા પછી પાછા પડ્યા. આરંભે બેત્રણ વરસ ખાતાવાર અહેવાલો વગેરે જોવાતપાસવાનું બન્યું હશે પણ તે પછી એ બધું બેમતલબ લાગવા માંડ્યું. પ્રભાકરને સાદું પણ બુનિયાદી સત્ય એ સમજાઈ રહ્યું કે અહીં પ્રચારથી મોટું કોઈ સત્ય નથી અને ઢોલનગારાંથી વડેરી કોઈ સાહેદીનથી. વિકાસની વાતો વાયરે ચડે છે પણ એ માટે  ડેટા જેવી તુચ્છ બાબતોની કોઈ જરૂરી નથી.

લાંબે ન જઈએ અને આજકાલની જ એકબે વિગતો ઉતાવળે નોંધીએ તો આ દિવસોમાં વાસ્તવિક જી.ડી.પી. બાબતે સરકારે જાહેરમાં જે દાવા કર્યા  છે (ખરું જોતાં લાળા ચાવ્યા છે)  એ કાબિલે દાદ  છે. એકાએક 7.8 ટકાનો વૃદ્ધિદાવો આવી પડ્યો અને આપણે તો રહ્યા અબ્દુલ્લા યાને બેગાની દિવાના શાદીમેં દિવાના. અને વીરનાયકે વળી ખુદ આશિકાના મિજાજમાં સટાક સેલ્ફી કેરો રંગ ગોકીરો પણ કીધો હશે … જય રામજી કી! પછી વળી કોઈકે પડદો ઉચક્યો કે તમે જે સરખામણી કરી તાનમાં આવી ગયા છો એમાં તો કરામત છે : એક ગણિત 2011-12ના વરસને પાયાનું માનીને ચાલે છે અને બીજું ગણિત 2022-23ને ધોરણે! (કોઈકે ટિપ્પણી પણ કરી કે મામલો ‘દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે’ના ડાયલોગ જેવો છે – બડે બડે દેશોમેં ઐસી છોટી છોટી બાતેં હોતી રહતી હૈ.) નકલી પાર્ટીઓ અને સ્થાપિત પક્ષને મુકાબલે એમના મોટાદઈત ફંડ, શો છે એનો ખુલાસો.

ઓજપાતી કથાએ અને ઊતરતે ગિલેટે નવ્ય કથાનક વિશે  વિમર્શ વધુ જરૂરી બને છે એ ભાગ્યે જ ઉમેરવાનું હોય.

09 સપ્ટેમ્બર 2026 

e.mail : prakash.nireekshak@gmail.com

રવીન્દ્ર પારેખ

એ સાચું છે કે ભારતીય ન્યાયતંત્ર પર નાનામાં નાના માણસને પણ ભરોસો હોય છે. બીજે ક્યાં ય ન્યાય ન મળતો હોય તો નાના માણસને કોર્ટમાં ન્યાય મળવાની આશા રહે છે. ટ્રાયલ કોર્ટથી સુપ્રીમ કોર્ટ સુધીમાં ક્યાંક તો ન્યાય મળશે એવું ઘણાં માને છે ને ન્યાય મળે પણ છે. અલબત્ત ! ન્યાય મેળવવાનું મોંઘું છે ને કોર્ટમાં તો બધું દાવા-દલીલ પર અવલંબે છે. સરકારી વકીલ સાક્ષી-પુરાવા પર પોતાનો કેસ સાબિત કરવા મથે છે ને બચાવ પક્ષનો વકીલ અસીલને નિર્દોષ છોડાવવા મથતો હોય છે. છેલ્લે આનો ચુકાદો જજ આપે છે. તે સજા કરે છે અથવા આરોપીને નિર્દોષ છોડી મૂકે છે. આ જજમેન્ટ આપતી વખતે જજ ઘણુંખરું આરોપી કે સાક્ષીઓને જાણતો પણ નથી ને માત્ર સાક્ષી-પુરાવાના આધાર પર જજમેન્ટ લખે છે ને ક્માલ જુઓ કે ન્યાય થાય છે ને બરાબર થાય છે. નીચલી કોર્ટમાં ન્યાય મળ્યાનું ન લાગે તો હાઈકોર્ટ કે સુપ્રીમમાં અપીલ થઈ શકે છે. એટલું છે કે સુપ્રીમમાં આવતો ચુકાદો અંતિમ છે.

મોટે ભાગે સાધારણ માણસ કોર્ટના જજમેન્ટથી રાજી હોય છે. કંઇ નહીં તો છેવટે સુપ્રીમ સુધી પહોંચતામાં ન્યાય મળી રહેતો હોય છે. સુપ્રીમની વાતોને સરકારે પણ માનવી પડે છે. સુપ્રીમ કોર્ટ સરકારને કાયદામાં સુધારથી લઈને કાયદો ઘડવા સુધીની સલાહ આપી શકે છે ને સરકાર એ વાત ઘણુંખરું સ્વીકારતી પણ હોય છે. આટલો પારદર્શી ન્યાય છતાં હવે સુપ્રીમની સામે પણ આંગળી ચીંધાવા લાગી છે. ક્યારેક સરકારને પણ એવું લાગે છે કે સુપ્રીમ કોર્ટ દખલ દઈ રહી છે.

સુપ્રીમ કોર્ટના નવા ચુકાદાઓ અનુસાર 2025માં છૂટાછેડા અથવા અલગ થવાના કિસ્સામાં, વચગાળાની ભરણપોષણ આપવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવવામાં આવી છે. કોર્ટ એ પણ ખાતરી કરે છે કે મહિલાને યોગ્ય નાણાંકીય સહાય મળે. વળી કોઈ પણ મહિલા મફત કાનૂની સલાહ અને કોર્ટ સહાય મેળવી શકે એવી તકો પણ મહિલાઓ માટે ઊભી કરવામાં આવી છે. એ ઉપરાંત મહિલાઓ માટે 10 કાનૂની ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં ઘરેલું હિંસાથી લઈને સંપત્તિના અધિકારની વાતો સામેલ છે.

એક તરફ મહિલાઓની બાબતે કોર્ટ વધુ સંવેદનશીલ થઈ હોય, ત્યાં કોર્ટની જ મહિલાઓનું શોષણ થાય એ શરમજનક છે. આ મહિલાઓ, કેવળ મહિલાઓ જ નથી, મહિલા જજો છે. મહિલા જજો અને મહિલા કર્મચારીઓ સાથે થતી જાતીય સતામણી અને શારીરિક શોષણનો મુદ્દો ફરી વાર ચર્ચામાં આવ્યો છે. અગાઉ ઉત્તર પ્રદેશના બાંદા જિલ્લાના એક મહિલા સિવિલ જજે ભારતના ચીફ જસ્ટિસ ચન્દ્રચૂડને 14 ડિસેમ્બર, 202૩ને રોજ પત્ર લખીને ઇચ્છા મૃત્યુની પરવાનગી માંગી હતી, તે એટલે કે તેનું શારીરિક અને માનસિક શોષણ કરવામાં આવતું હતું. એ મહિલા જજનો આરોપ હતો કે જિલ્લા મધ્યસ્થ ન્યાયાધીશ (district judge) દ્વારા મહિલા સિવિલ જજનું શારીરિક અને માનસિક શોષણ કરવામાં આવતું હતું, એટલું જ નહીં, રાત્રે મળવા માટે સિનિયર જજ તરફથી દબાણ કરવામાં આવતું હતું. આ મામલે મહિલા જજે અનેક વખત ફરિયાદ કરી હતી, પણ કોઈ દાદ ન મળતાં પીડા અને હતાશામાં ચીફ જસ્ટિસને પત્ર લખીને ઇચ્છા મૃત્યુની માંગ કરી હતી. એ ભયંકર વાત હતી કે મહિલા જજ અન્યોને ન્યાય આપતી હતી, પણ તેને પોતાને ન્યાય મળતો ન હતો. તેણે ભારતમાં કામ કરતી મહિલાઓને એવી સલાહ પણ આપી કે મહિલાઓએ જાતીય સતામણી સાથે જીવતાં શીખી લેવું જોઈએ. પ્રોટેકશન ઓફ વુમન ફ્રોમ સેક્સયુઅલ હેરેસમેન્ટ (PoSH) અધિનિયમ સૌથી મોટું જૂઠ છે. જજે કહ્યું કે પોતે જજ હોવા છતાં તે સિસ્ટમ સામે લડી શકી નથી. મહિલા જજે એટલું જ કહ્યું હતું કે જિલ્લા ન્યાયાધીશની બદલી કરવામાં આવે, પણ તેની વિનંતીને ધ્યાને લેવામાં આવી ન હતી. આ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટ પાસેથી સ્ટેટસ રિપોર્ટ પણ માંગ્યો હતો. એનું આગળ શું થયું તે ખબર નથી. બને છે એવું કે આંતરિક તપાસ સમિતિઓ કાર્યવાહી કરવામાં ખૂબ મોડું કરે છે અથવા તો વરિષ્ઠોને બચાવવાની વેતરણમાં હોય છે.

ન્યાયતંત્ર અને કાનૂની આદેશોમાં મહિલાઓ પ્રત્યે સવેદનશીલતા જળવાઈ રહે તે માટે ફેબ્રુઆરી, 2026માં સુપ્રીમ કોર્ટે એક વિશેષ કમિટીની રચના કરી છે. આ કમિટી ન્યાયાધીશોને સંવેદનશીલ બનાવવા માટે નવી માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરી રહી છે. નિયમો મુજબ સુપ્રીમ કોર્ટ અને તમામ હાઈકોર્ટમાં જાતીય સતામણી નિવારવા માટે ઇન-હાઉસ ઇન્ટરનલ કમ્પ્લેઇન્ટ્સ કમિટી (ICC) કાર્યરત છે, પણ પાવર ડાયનેમિક્સ(સત્તાના સંતુલન)ને કારણે નીચલી અદાલતોની મહિલા જજો ઘણીવાર ખૂલીને સામે આવી શકતી નથી. આવું નીચલી અદાલતોમાં જ છે એવું નથી. તેના છેડા સર્વોચ્ચ અદાલત સુધી લંબાય છે.

2019માં સુપ્રીમ કોર્ટના ભૂતપૂર્વ ચીફ જસ્ટિસ રંજન ગોગોઈ પર કોર્ટની જ એક પૂર્વ મહિલા કર્મચારીએ જાતીય સતામણીનો આરોપ લગાવ્યો હતો. જો કે, કોર્ટની ઇન હાઉસ કમિટીએ આ આરોપમાં કોઈ તથ્ય ન હોવાનું કહીને CJIને ક્લીનચીટ આપી હતી. એ પણ ખરું કે આ તપાસ પ્રક્રિયામાં પક્ષપાત થયો હોવાને મુદ્દે પણ ઘણા સવાલો ઊઠ્યા હતા. અન્ય એક કિસ્સામાં વરિષ્ઠ જજોના સ્વાગત માટે મહિલા જજોને એક સરખા રંગની સાડીઓ પહેરવાનો ને ફૂલો વરસાવવાનો આગ્રહ રખાયો હતો. આનો પણ વિરોધ થયો હતો. વિરોધ થવો પણ જોઈએ. વરિષ્ઠ જજો જુનિયર જજોનું માન ન જાળવે એ યોગ્ય નથી.

ઓગસ્ટ, સપ્ટેમ્બર, 2026માં સુપ્રીમ કોર્ટના વરિષ્ઠ એડવોકેટ ઇન્દિરા જયસિંગે એક વ્યાખ્યાન દરમિયાન ન્યાયતંત્રમાં મહિલા જજોની થતી જાતીય સતામણીને ભારતીય ન્યાયતંત્રનું ‘ડર્ટી સિક્રેટ’ (ગંદું રહસ્ય) ગણાવ્યું હતું. તેમણે એ પણ જણાવ્યું કે ન્યાયતંત્રમાં રહેલી સામંતશાહી અને વંશવેલાવાળી વરિષ્ઠતાની સિસ્ટમને કારણે ઘણી મહિલા જિલ્લા ન્યાયાધીશ પુરુષ ન્યાયાધીશો દ્વારા થતાં શારીરિક, માનસિક શોષણ સામે અવાજ ઉઠાવી શકતી નથી. ઇન્દિરા જયસિંગે એ પણ કહ્યું કે પુરુષ જજો દ્વારા થતાં જાતીય શોષણ અંગે મહિલા જજોએ તેમની મદદ માંગી હતી. એક મહિલા જજે વરિષ્ઠ પુરુષ જજની લગ્નની વર્ષગાંઠની પાર્ટીમાં ‘આઇટેમ નમ્બર’ પર ડાન્સ કરવાની ના પાડી દીધી તો તે મહિલા જજને નોકરીમાંથી રાજીનામું આપવાની ફરજ પડી હતી. આ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે મહિલા જજનું રાજીનામું દબાણમાં મુકાયેલું ગણીને તે જજને ફરીથી નોકરીમાં લીધાં હતાં.

અહીં સવાલ એ થાય કે મહિલા જજો ફરિયાદ કેમ કરતી નથી? એનું કારણ એ કે વરિષ્ઠ જજો પાસે નીચલી અદાલતના જજોની બદલી, પ્રમોશન અને વાર્ષિક ગુપ્ત અહેવાલ (ACR) લખવાની સત્તા હોય છે. આ સ્થિતિમાં મહિલા જજો કારકિર્દી બગડવાના ડરે બધું વેઠી લે છે. જે મહિલા જજો શોષણ વિરુદ્ધ મેદાને પડે છે તો તેમણે નોકરી ગુમાવવી પડે છે અથવા અન્ય પજવણીનો સામનો કરવો પડે છે. આ સ્થિતિમાં વરિષ્ઠ જજોની સત્તા મર્યાદિત કરવી જોઈએ એવું નથી લાગતું?

સુપ્રીમ કોર્ટના ઐતિહાસિક વિશાખા જજમેન્ટ અને કામના સ્થળે સ્ત્રીઓની જાતીય સતામણી નિવારણ કાયદા (PoSH Act) હેઠળ અદાલતોમાં પણ સમિતિઓની જોગવાઈ છે, સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાની અંદર જાતીય સતામણીના નિવારણ માટેની GSICC (GENDER SENSITIZATION AND INTERNAL COMPLATINS  COMMITTEE )ની રચના કરી છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉના ચુકાદાઓમાં તમામ જજો અને વકીલો માટે જેન્ડર સેન્સિટાઈઝેશન (જાતીય સંવેદનશીલતા ટ્રેનિંગ) ફરજિયાત બનાવવાના નિર્દેશ આપ્યા હતા. કાનૂની નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ન્યાયતંત્ર આંતરિક તપાસ પ્રક્રિયાને પારદર્શક ન બનાવે અને ન્યાયાધીશોને કાયદાથી ઉપર માનવાની માનસિકતા નહીં બદલાય, ત્યાં સુધી કોર્ટ પરિસરમાં મહિલાઓ પોતાને સુરક્ષિત માની શકશે નહીં.

જો કોઈ હાઈકોર્ટ કે સુપ્રીમ કોર્ટના સીટિંગ જજ વિરુદ્ધ ફરિયાદ હોય, તો ચીફ જસ્ટિસ દ્વારા વરિષ્ઠ જજોની એક આંતરિક સમિતિ બનાવીને તપાસ કરવામાં આવે છે. આટલી સમિતિઓની રચનાથી પરિણામ મળે તો તેનો અર્થ છે, બાકી, વધારાની સમિતિ સિવાય તેનું કોઈ મૂલ્ય નથી. દેશની સામાન્ય મહિલાઓને ન્યાય આપતી મહિલા જજો જ સુરક્ષિત ન હોય તો તે સમગ્ર ન્યાય પ્રણાલી સામે મોટું પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન ઊભું કરે છે. આ સ્થિતિ સુધરવી જોઈએ. કમ સે કમ ન્યાયતંત્રની અંદર આંતરિક ફરિયાદોની તપાસ વધુ નિષ્પક્ષ, પારદર્શક અને ભયમુક્ત રહે એટલી ચિંતા થવી જોઈએ …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 07 સપ્ટેમ્બર 2026