Opinion Magazine
Number of visits: 10,367,447
  •  Home
  • Opinion
    • Opinion
    • Literature
    • Short Stories
    • Photo Stories
    • Cartoon
    • Interview
    • User Feedback
  • English Bazaar Patrika
    • Features
    • OPED
    • Sketches
  • Diaspora
    • Culture
    • Language
    • Literature
    • History
    • Features
    • Reviews
  • Gandhiana
  • Poetry
  • Profile
  • Samantar
    • Samantar Gujarat
    • History
  • Ami Ek Jajabar
    • Mukaam London
  • Sankaliyu
    • Digital Opinion
    • Digital Nireekshak
    • Digital Milap
    • Digital Vishwamanav
    • काव्यानंद
  • About us
    • Launch
    • Opinion Online Team
    • Contact Us

अमरीका में भारत की जीत 

कुमार प्रशांत|Opinion - Opinion|11 November 2026

बात थोड़ी टेढ़ी भले लगे लेकिन यही सच है कि अमरीका में अभी-अभी समाप्त हुए मध्यावधि चुनाव में अमरीकी भी व दुनियावाले भी भले कह रहे हैं कि राष्ट्रपति ट्रंप की जबर्दस्त पराजय हुई है, मैं कहना चाहता हूं कि इस चुनाव में भारत की जीत हुई है. आपको यह बात कुछ टेढ़ी लग रही हो कि चुनाव अमरीका में हुआ तो उसमें भारत कैसे जीत सकता है, तो जरा मेरे साथ सोचिए कि पिछले कोई 12 सालों से हम मांग क्या करते आ रहे हैं ? किसी ने मोदीजी से उनकी गद्दी तो मांगी नहीं ! मांग इतनी ही रही है कि सरकार, नौकरशाही, न्यायपालिका तथा चुनाव आयोग इसकी सावधानी रखें कि देश के सारे चुनाव संवैधानिक व्यवस्था के तहत हों. चुनाव को सांप्रदायिक-जातीय रंग देने पर तत्काल लगाम कसी जाए; चुनावों पर धनपतियों की छाया न पड़े, इसकी व्यवस्था की जाए; दल-बदल के क़ानून का शाब्दिक व अर्थपूर्ण पालन हो; भ्रष्टाचारियों को सार्वजनिक जीवन से अलग_थलग किया जाए; बाहुबलियों के बल पर न सरकारें बनाई जाएं, न चलाई जाएं. चुनाव जिस तरह होता है, वही लोकतंत्र की नसों में रक्त बनकर बहता है. चुनाव स्वच्छ व ईमानदारी से हुए, तो राजनीति की आधी गंदगी से लोकतंत्र मुक्त रहेगा. हमने अमरीकी मध्यावधि चुनाव में क्या देखा ? बहुत हद वहां वही हुआ जिसकी मांग हम यहां करते आ रहे हैं. सामान्य हैसियत के उम्मीदवारों ने, एकदम सामान्य तरीकों से अपना चुनाव अभियान चलाया और ट्रंप की नजरों के सामने से उनकी ज़मीन खींच ले गए.

ट्रंप का लोकतंत्र में विश्वास नहीं है; वे विपक्ष को दो-कौड़ी का भी मान नहीं देते हैं; वे किसी भी स्तर पर असहमति बर्दाश्त नहीं करते हैं. ओबामा के बाद किसी डेमोक्रेट नेता में इतना माद्दा नहीं था कि वह देश को अपने साथ ले कर चल सके. ट्रंप ने इसी शून्य का फायदा उठाया. उन्होंने अमरीकी समाज के सबसे प्रतिगामी तत्वों को साथ लिया, खोखले राष्ट्रवाद को उभारा, अकूत धन बहाकर अमरीका के सार्वजनिक जीवन को इतना दूषित कर दिया कि सामान्य राजनीति का दम ही टूट गया. एक वीभत्स, उन्मादी, हेंकड़ीबाज अमरीका ट्रंप का अमरीका कहलाया.

यह दुष्चक्र तोड़ना आसान नहीं था. लेकिन गंदगी व बुराई का चरित्र एक-सा होता है. वह दीखता बहुत भयानक है लेकिन रहता सतह पर ही है. उसकी जड़ें गहरी नहीं होतीं. ट्रंप को दुनिया के दूसरे राष्ट्राध्यक्ष जो नहीं सिखा सके, बल्कि उनमें से कई छोटे ट्रंप बन गए, उन ट्रंप महाशय को उनकी औकात दिखाने का पहला काम न्यूयॉर्क के मेयर का चुनाव जीतनेवाले ममदानी ने किया.

जब यह सब हो रहा था तब भारत कहां था ?

हमने देखा कि भारत के प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी अमरीकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रंप को जिताने के लिए अमरीकी चुनाव में प्रचार करने पहुंचे थे. उनका उत्साह व उनका आत्मविश्चास देखते बनता था. काइयां ट्रंप ने यह सोच कर तब उनका इस्तेमाल किया था कि शायद ये महाशय अमरीकी भारतीयों का वोट उनकी तरफ़ मोड़ सकेंगे. पता ट्रंप को भी था कि विदेशों में जा कर हर कहीं मोदी जिन भारतीयों का मेला जुटाते हैं, वह धुरफंदी राष्ट्रीय स्वंयसेवक संघ की तिकड़म से अधिक कुछ नहीं है. लेकिन सारी दुनिया में चुनाव का खेल ऐसा ही होता है जिसमें हर तिनके का इस्तेमाल कर के देखा जाता है. ट्रंप ने भी वैसा ही किया लेकिन डूबते ट्रंप को मोदी-तिनका कोई सहारा नहीं दे सका. ट्रंप को अमरीकी मतदाताओं ने डुबो दिया. बिफरे ट्रंप ने उस दिन से ही लगातार व हर कहीं मोदी को उनकी औकात बताने की क़सम ही खा ली. इसमें किसी को हैरानी नहीं होनी चाहिए कि अमरीकी चुनाव में भारतीय प्रधानमंत्री की विफल अनैतिक दखलंदाजी के बाद से ही ट्रंप ने मोदी को हर मंच पर, हर मुलाक़ात में उपहास का पात्र बनाना शुरू कर दिया.

मोदी अंतरराष्ट्रीय डिप्लोमेसी का यह आधारभूत सत्य भूल गए कि आप जितना खोखला हांकते हैं, उतनी जल्दी सबकी नज़रों से गिरते हैं. ऐसा ही मोदी के साथ हुआ, ऐसा ही अब ट्रंप के साथ हो रहा है. पिछले दिनों के हर उस फोटो की याद कीजिए जहां मोदी व ट्रंप आमने-सामने हुए अथवा व्हाइट हाउस में, ट्रंप के कठघरे में मोदी पेश हुए. उन सभी जगहों पर आपको गूंगा, दब्बू भारत व धमकाता, अकड़ता अमरीका दिखाई देगा. अंधभक्तों की बीमारी का कोई इलाज तो नहीं है लेकिन बाकियों के लिए यह अनुमान लगाना कठिन नहीं होगा कि अब जब न वह ट्रंप रहे, न वह मोदी, तो दोनों के बीच तथा दोनों देशों के बीच क्या व कितना बराबरी का रिश्ता व स्वाभिमान बचा होगा.

अमरीकियों ने अपने इस राष्ट्रपति को राष्ट्रपति के रूप में ख़ारिज कर दिया है लेकिन अगले चुनाव तक अमरीका को इसी ख़ारिज राष्ट्रपति को ढोना है. अमरीका में कोई राममनोहर लोहिया तो हुआ नहीं कि जो उन्हें समझाता कि जिंदा कौमें किसी मुर्दा राष्ट्रपति को ढोती नहीं रहती हैं. लेकिन हमें तो लोहिया मिले थे और हमने उनकी बात थोड़ी समझी भी है, सो भारत में हवा बदली है, कई बार बदली है. बदली तो वह 2024 के लोकसभा चुनावों में ही थी लेकिन ले-दे कर भाजपा का बेड़ा किसी तरह पार हुआ था.

उस थपेड़े ने मोदी-शाह-भागवत की जड़ से हिला दी; और तभी यह फैसला हुआ कि लोकतंत्र की इस व उस लक्ष्मण-रेखा का ख़्याल रखकर चलेंगे तो अपना राज बचाना संभव नहीं है. राज गया तो हम कहां जाएंगे, इसका उन्हें पूरा अनुमान है. इसलिए तभी-के-तभी तय हुआ कि इस लोकतंत्र को इतना बदरूप बना देना है कि कोई इसकी याद भी न करे. पूंजीपतियों की थैली और भद्दी सांप्रदायिकता की बोली से पक्के तौर पर वह आश्वासन नहीं मिल पा रहा था कि चाहे जैसे भी हो, सत्ता उनकी ही मुट्ठी में रहेगी. इसलिए बड़ी तेजी से एक नया आविष्कार हुआ : ज्ञानेश कुमार ! एक व्यक्ति नहीं, एक पतित चारण-वृत्ति ! हर स्वतंत्र संवैधानिक संस्था उनके लिए खतरा थी. इसलिए एक नहीं, अनेक ज्ञानेश कुमारों की जरूरत थी. इसी एजेंडे पर काम शुरू हुआ. हर जगह ज्ञानेश कुमार बिठाए गए. चुनाव आयोग के ज्ञानेश कुमार बहुत चर्चा में आ गए, तो इसलिए कि उन्होंने बड़ी फूहड़ता से मालिकों का काम किया, अौर दूसरे ज्ञानेशों को घास भी नहीं डाली ! नक़ल में भी अकल की ज़रूरत होती है, यह पुरानी कहावत वे भूल गए. दूसरे ज्ञानेश कुमारों ने अपनी भूमिकाएं कायदे से निभाईं. अस्तित्वविहीन विधायकों को राज्यों का मुख्यमंत्री बनाना ज्ञानेश-परंपरा को पुख्ता करना ही है. ऐसे प्रतिभाहीन प्यादों को गद्दी सौंपना जो राजा को न कभी शह दे सकें, न सर उठा सकें.

विधायिका में भी सिर्फ ताली बजाऊ लोग भरे गए – भारतीय समाज के सबसे निस्तेज लोगों का जमावड़ा जुटाया गया. हमारी कार्यपालिका तो हमेशा से ही रीढ़विहीनों का अड्डा रही है. जो ऐसे नहीं रहे वे इसी नियम को साबित करनेवाले अपवाद रहे. फिर बची न्यायपालिका. औपनिवेशिक ब्रिटेन ने जो कई क्षद्म खड़े किए थे, न्यायपालिका उनमें एक है. वहां न्याय का मोहक भ्रम तो था लेकिन मूलतः वह अौपनिवेशिक मानसिकता वाले सुविधाभोगियों का जमावड़ा भर थी. सफेद लहरदार बालोंवाला उनका विग, काला चोंगा व फर्राटेवाली अंग्रेजी भारतीयों को बराबर भरमाती रही लेकिन कहीं एक उदाहरण भी नहीं मिलेगा जब न्यायपालिका ब्रितानी साम्राज्य के हितों के ख़िलाफ़ गई हो. हर भारतीय को याद रखना चाहिए कि भगत सिंह के साथ भरी अदालत में, जज के सामने कैसी मार-पिटाई हुई थी. कैसे-कैसे मामलों में गांधी-सरदार-जवाहरलाल-जयप्रकाश आदि की गिरफ्तारियां होती रहती थीं, यह हमें खोजकर देखना चाहिए. वही न्यायपालिका जब वैसी-की-वैसी आज़ाद भारत की न्यायपालिका बन गई, तो देखिए कि उसने गांधी-हत्या का मामला कैसे निबटाया ! उसमें कहीं भी एक नये, लोकतांत्रिक स्वाभिमानी भारत के दर्शन होते हैं क्या ! वही न्यायपालिका आजतक चली आती है. जिस देश की मानसिकता औपनिवेशिक है, उसमें लोकतंत्र के तेवर अएंगे कैसे ? फिर यहां राष्ट्रीय स्वंयसेवक संघ, भारतीय जनता पार्टी, जमाते-इस्लामी, ओवैसी जैसी प्रतिगामी मानसिकतावालों को जरखेज ज़मीन मिलती है, तो हैरानी की बात नहीं है.

लेकिन हमें यह कभी भूलना नहीं चाहिए कि इतना सारा क्षद्म रचने के बाद भी नरेंद्र मोदी धड़े को 36% से ज्यादा समर्थन कभी नहीं मिला. यह जो 65% की बड़ी आबादी है वह सारी-की-सारी विपक्षी दलों की नहीं है. इनमें अधिकांश वे हैं जो संवैधानिक-लोकतांत्रिक-समता-समानता के मूल्यों को मानते-जीते हैं. यही लोग हैं जो 1947-48 के भयंकर उन्मादी दौर में गांधी के साथ रहे व चले थे; यही वे लोग हैं जो इन तमाम वर्षों में सांप्रदायिक सौहार्द की पैरवी करते रहे; यही वे लोग हैं जो 1977 में तानाशाही की उठती लहर के खिलाफ जयप्रकाश के साथ हो गए थे. यही लोग हैं कि जो सांप्रदायिकता व जातीयता के सामने घुटने टेक देनेवाले विपक्षी दलों के बावजूद, 2014 से हर संभव मौके पर, बूथ पर जाकर अपनी असहमति का वोट डालते आए हैं जिनकी चोरी भिन्न-भिन्न तरीकों से भाजपा करती आई है. लेकिन वह सारा माहौल आज तार-तार हो चुका है.

इसी की तरफ़ इंगति करता हूं मैं, जब मैं कहता हूं कि अमरीका के चुनाव में भारत की जीत हुई है. भारत की आधे से ज्यादा आबादी जो करने की कोशिश पिछले 10 सालों से करती आई है, अमरीकियों ने उसे ही साकार कर दिया. ट्रंप की हार हुई इसलिए कि कुछ मूल्य हैं जिनकी जीत हुई. ये मूल्य सार्वभौम हैं. इनका सौदा नहीं किया जा सकता. भारत हमेशा से इन मूल्यों का पैरोकार रहा है. भारत की धरती में ये मूल्य इस क़दर रचे-बसे हैं कि इनके खिलाफ की ताकते बाजवक्त जीतती व मज़बूत होती नज़र आती हैं लेकिन हमेशा और हर बार भारत की जनता इन्हें पुन:-पुन: हासिल कर लेती है.

अभी अमरीका ने इसे पाया है, कल भारत को इसे पाना है. भारत यह ज़रूर ही पा लेगा, क्योंकि अमरीका के सामान्य लोगों ने उसे रास्ता दिखलाया है. 

(10.11.2026)
मेरे ताजा लेखों के लिए मेरा ब्लॉग पढ़ें
https://kumarprashantg.blogspot.com

Loading

ઝૂંપડીની મહેલાતોઃ ‘સાંકડી શેરી’ની વિશાળ વાતો

દેવિકા ધ્રુવ|Opinion - Opinion|10 November 2026

મારા શહેરની એ શેરી … નરી સંવેદનાઓથી નીતરતો આ શબ્દ ! મનને ક્યાં ક્યાં લઈ જાય છે? હા, હતી તો એ નાનકડી, સાંકડી શેરી પણ દિલમાં કેટલી વિશાળ બનીને જાણે આખાયે અસ્તિત્વને ભરીને કાયમી આસન જમાવીને બેઠી છે. દિવસ હોય કે રાત, દેશમાં કે વિદેશમાં, ગીતમાં કે ગઝલમાં, શબ્દમાં કે સૂરમાં, જાગતા કે ઊંઘમાં એની સ્મૃતિઓ રોજ આસપાસ ગોળગોળ ઘૂમતી હોય છે. માત્ર ૧૨-૧૩ ઘરોની અમદાવાદની એ સાંકડી શેરી, ઝૂંપડીની પોળ જ્યાં જીવતરનું પાયાનું ઘડતર થયું. માબાપ-ભાઈબહેન તો ખરાં જ, પણ પડોશી, શિક્ષકો, મિત્રો સૌ સાવ પોતીકાં જ લાગે.

દર વર્ષની જેમ હમણાં જ દિવાળીના દિવસો આવ્યા અને પસાર પણ થઈ ગયા. લોકોએ જાતજાતની રીતે આ તહેવાર ઉજવ્યો. બહારગામ જઈને, ઘરમાં રહીને અને મોટેભાગે ફોન પર રહીને દિવાળી ઉજવી. આના સંદર્ભમાં અનાયાસે જ સાંકડી શેરીની એ વિશાળ રીતો અને ઝૂંપડીની પોળની મહેલાતના એ ધનિક દિવસો યાદ આવી ગયા. તે સમયે ધનતેરશથી માંડીને લાભપાંચમ સુધી વિવિધ નાસ્તા અને મીઠાઈની  સાથે સાથે સ્નેહની સરવાણીઓ વહેતી અને કેટલી સ્વાભાવિકપણે! કેટલી સહજ રીતે! ઉત્સવો સાચા અર્થમાં ઉત્સવો અનુભવાતા. ભલેને પછી એ હોય દિવાળી કે હોળી, ઉતરાણ કે શ્રાવણ, જન્માષ્ટમી કે રામનવમી, બધી જ ઉજવણી સહિયારી. અરે, જન્મ કે મરણ બધાં જ સુખો કે દુઃખો સહજપણે વહેંચાતાં અને સહેવાતાં. 

એ મ્યુનિસિપલ સ્કૂલ, એ બાલકુંજ, પુસ્તકાલય, શેરીના નાકે દવાખાનું, લોટ દળાવવા જવાની ઘંટી, શેરડીના રસની લારી, ચનાચોર-ગરમનો ખુમચો, એકબીજાંના છાપરે જઈ પતંગની મઝા, હોળીની પીચકારી, સાથે મળીને શેરીમાં રાંધેલાં ખીચડી-શાકની ઉજાણી, બેનપણીઓ સાથે હાથમાં મૂકાતી મેંદી, ગોર્યોની પૂજા, શેરીના ગરબા, બધી યાદો અકબંધ છે. દાદીમાની વાર્તાઓ, ભાઈબહેનોનો પ્રેમ, આર્થિક સંકડામણોને પહોંચી વળવાની માબાપની જહેમત, માની કેવી અને કેટલી બધી સહનશીલ, સદાચારી, સેવાભાવી, સતત કાર્યરત મૂર્તિ, એને જ કારણે અમારું અભ્યાસમય, તેજસ્વી બાળપણ, સોળનાં સોનેરી સપનાં અને આજ શેરીના નાકે કોઈની સાથે મળેલી આંખ ! 

આજે લગભગ ૪૫ વર્ષ જેટલાં વિદેશમાં વસવાટ પછી પણ જ્યારે જ્યારે જવાનું થાય છે ત્યારે ત્યારે અચૂક શેરીમાં જઈને ફરવાનું ગમે. શેરીની ભીંતો, પત્થરો, ઘરોની બારીઓ, બારણાં, ખડકી અને ભાડાના એ ઘરને હાથ અડાડી લઉં છું. હવે ત્યાં કોઈ વડીલો નથી. સખા અને સખીઓ પણ ત્યાંની એ શેરી છોડી, નવા આકાશમાં વિહરી રહ્યાં છે. પહેલાં ત્યાં ટી.વી., કોમ્પ્યુટર, ફોન, વીડિયો, ગાડીઓ કશું જ ન હતું. છતાં જીવન હતું, ખૂબ જીવંત હતું. આજે નવા ચહેરાઓ છે અને બધી આધુનિક સગવડો ત્યાં પણ આવી ગઈ છે. ઘણું બધું બદલાયું છે. પણ ત્યાં ધબકેલું આ હૃદય, અમેરિકામાં અહીં પણ હજી એવું ને એવું જ ધબકે છે.

આજે સ્મૃતિના દાબડામાંથી એક પ્રસંગ ખુલી રહ્યો છે. પોળમાં ૧૦-૧૨ વર્ષના છોકરાઓ ક્રિકેટ રમતા હતા. લોકોની અવરજવરની વચ્ચે પણ રમત સરસ ચાલી રહી હતી. પોળના તો ખરાં જ પણ આસપાસની આખી શેરીના છોકરાઓ પણ જોવા ઊભા હતા. રમનારાઓને પ્રોત્સાહન આપતી ચીચીયારીઓ, તાળીઓ અને મોટા મોટા અવાજોથી રમતનો રંગ વધતો જતો હતો. કામકાજ માટે જતી-આવતી છોકરીઓ અને સ્ત્રીઓ પણ થોડીવાર માટે ઊભી રહીને આ મઝા માણતી હતી. તે જમાનામાં મોબાઈલનું તો સ્વપ્ન પણ ન હતું તેથી ફોટાઓ લેવાના વિચારો પણ ક્યાંથી હોય? બસ, મસ્તીથી રમત ચાલી રહી હતી.

અચાનક એક બોલના જોરદાર ફટકાએ દોડાદોડ થઈ ને એની સાથે ચીસાચીસ પણ થઈ. ટોળે ટોળાં થઈ ગયાં. ઘરનાં કામો પડતાં મૂકીને સહુ કોઈ ઘરની બહાર નીકળી આવ્યાં. રમત, રમતને ઠેકાણે રહી અને ઘડીના છઠ્ઠા ભાગમાં એક છોકરાને હોસ્પિટલમાં ખસેડવાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત ઊભી થઈ ગઈ. કારણ કે, તેની આંખમાંથી લોહી દદડતું હતું, સોજો વધતો જતો હતો. આંખની છેક પાછળના ભાગમાં રહેલી નસ / દૃષ્ટિની જે નસ હોય તે છેક મૂળમાંથી કદાચ તૂટી ગઈ હતી. તેથી તાત્કાલિક આંખની સર્જરી કરવી પડી. પણ ડોક્ટરો તેની આંખને બચાવી ન શક્યા. કારણ કે સખત રીતે બોલનો ફટકો વાગ્યો હતો. તેથી કોઈ બીજો ઉપાય શક્ય જ ન હતો.  દુર્ભાગ્યે તેણે એક આંખ ગુમાવી દીધી અને ડોક્ટરોને નવી કાચની આંખ મૂકવી પડી હતી. 

આ પ્રસંગ યાદ એટલા માટે આવ્યો કે તે છોકરાના માબાપે કોઈની સામે કશો જ ક્રોધ કે ‘ક્લેઇમ’ કર્યો નહિ. માત્ર શાંતિ રાખી આ આફતનો સામનો કર્યો. કેવું વિશાળ અને ઉમદા હૃદય! જે થવાનું હતું તે થઈ ગયું. હવે તો ભોગવે જ છૂટકો એમ માની મનને મજબૂત કરી લીધું હતું. શેરીના સૌએ પણ છોકરાના દુઃખમાં મહિનાઓ સુધી સતત સહાનુભૂતિ અને સહાયનું વલણ દાખવ્યું. હજી આજે પણ એ છોકરો, જે હવે તો ૭૦ની આસપાસ થયો અને વર્ષોથી અમેરિકામાં વસે છે, એ જ જૂની લઢણથી હસતો હસતો વાતો કરે છે.

આ લખું છું ત્યારે એ પણ યાદ આવે છે કે, પોળમાં નરસિંહ મહેતા જેવો ચહેરો ધરાવતા, બંને હાથમાં કરતાલ લઈને એક મહારાજ આવતા અને “પગ મને ધોવા દ્યો રઘુરાય’-નું ભજન ગાતા. કદાચ એ સંસ્કાર પણ અજાણ રીતે ભીતરમાં ઉતરતા હતા.

આવી મારી આ ભવ્ય, સાંકડી પણ સમૃદ્ધ શેરીના, ઝૂંપડીની પોળના મહેલાતો જેવાં કંઇ કેટલાં ય સ્મરણો ચલચિત્રની જેમ નજર સામે આવે છે. એ સઘળું યાદ કરીને, થોડાં વર્ષો પહેલાંની શેરીની મુલાકાત પછી શિખરિણી છંદમાં લખેલું મારું કાવ્ય ‘શિશુવયની શેરી’ ટાંકવું ગમશે ..

જૂની મારી પ્યારી, શિશુવયની શેરી ફરી મળી,
દીઠી પોતાને ત્યાં, સહુ સખી સખા સંગ રમતી.
કુકા, કોડી, ખોખા, રમત ગમતો ખેલી કુદતાં,
દીવાળી હોળી ને, નવલ નવલાં દિન ગમતાં.
નિશાળોના ઘંટો, સકળ મનને યાદથી ભરે,
મીઠી મીઠી બાની, અવનવી કથા આંખ ભીંજવે.
ભલા ભોળાં નાનાં, ભઇ ભગિની કેવાં મન હરે,
અડે હાથો ભીંતે, મૂક મન મૂકી વાતડી કરે !!

નથી ક્યાંયે પેલી, સરળસટ શેરી અહીં હવે,
બધું જુદું ભાસે, નિજ-જન ન કોઇ અહીં દીસે.
હવા સ્પર્શે સૂકી, ઝણઝણી  શરીરે ફરી વળે,
અજાણી નોખી હું જલસભર નેત્રો ઝમી રહે.
અને ખેંચે પૌત્રી,વતનઘરથી દૂરની દિશે;
રહસ્યો યુગોના અતિત-પડળેથી સરી શમે !!!!
  

e.mail : Ddhruva1948@yahoo.com

Loading

નૂતન વર્ષે –

રવીન્દ્ર પારેખ|Opinion - Opinion|9 November 2026

સૌ પ્રથમ તો આજથી શરૂ થતાં વિક્રમ સંવત 208૩ને આવકાર અને સૌને નૂતન વર્ષનાં અનંત અભિનંદનો ને અઢળક શુભેચ્છાઓ. આજથી શરૂ થતું નૂતન વર્ષ સૌને કલ્યાણકારી નીવડે એવી હૃદયપૂર્વકની પ્રાર્થના. પ્રકાશનું આ પર્વ આપણે વર્ષોવર્ષ ઉજવીએ છીએ. દર વર્ષે દિવાળીના લાખો દીવડાઓ આ પૃથ્વીને ઝગમગતી કરી દે છે. પૃથ્વી પણ આકાશના તારાઓ જોડે સ્પર્ધામાં એટલા દીવાઓ પ્રગટાવે છે કે તારાઓ ઝાંખા પડી જાય. આમ તો કોઈ અમાસ આટલી ઝળહળતી નથી, પણ દિવાળી નાના નાના દીવડાઓથી આ પ્રકાશોત્સવને સ્મૃતિપર્વ બનાવી દે છે.

વીતેલાં વર્ષોનું આ સ્મૃતિપર્વ પણ છે. અનેક સારીમાઠી યાદો દરેકને વત્તે ઓછે અંશે ઘેરી વળે છે ને હર્ષની હોય કે શોકની, સ્મૃતિ તો આંખો વાટે જ પ્રગટ થાય છે. આમ જોઈએ તો આંખો પણ બે નાનકડી દીવીઓ જ છે ને ! દીવામાં તેલ છે, તો આંખોમાં આંસુ છે. બહાર દીવો બળે છે, તો ભીતર હૈયું બળે છે. દીવો પ્રકાશ આપે છે, જ્યારે આંખો આંસુઓથી છલકે છે.

આમ જોવા જઈએ તો અનેક વૈજ્ઞાનિક ઉપકરણો તીવ્ર પ્રકાશ આપતાં ઉપલબ્ધ છે. દિવાળીએ પણ અનેક રંગ, પ્રકારના પ્રકાશ વેરતાં ઉપકરણો આંગણું ચમકાવે છે. અનેકગણો ઝળહળાટ બારણે બારણે જોવા મળે છે, પણ એ બધું છતાં આપણે દીવો કે આરતી પ્રગટાવીએ છીએ. કેમ? આટલો પ્રકાશજ્યોત હોવા છતાં દીવો કેમ? એ ના સળગાવીએ તો પણ પ્રકાશમાં ઘટ પડતી નથી. રોશનીના અનેક પ્રકાર હોવા છતાં આપણે દીવો સળગાવીએ છીએ, આરતી કરીએ છીએ. તેની સાથે ધાર્મિક આસ્થા જોડાયેલી છે, છતાં એ આસ્થામાં દીવો જ કેમ? આરતી જ કેમ? દીવાને બદલે ઇલેક્ટ્રિક બલ્બ ચાલેને ! તેમાં પણ જ્યોત થાય છે, છતાં આપણે દીવો કરીએ છીએ. ઘણીવાર તો તેનું કોઈ તેજ નથી જણાતું, છતાં સૂર્યપૂજા વખતે પણ દીવો કે આરતી કરીએ છીએ. દીવો લગભગ ઝાંખો પડી જાય છે, સૂર્યના પ્રચંડ તેજ સામે, છતાં તે નામશેષ થતો નથી. સૂર્ય પણ તેનું તેજ ઢાંકી શકતો નથી. દીવાનું જે તેજ અંધકારમાં પ્રગટે છે, તેમાં જે સોનેરી રેશમી પ્રકાશ પ્રગટે છે, એની તોલે કૈં આવે એમ નથી. ગરીબની ઝૂંપડીમાં સળગતો દીવો જ ગરીબ માટે દિવસરાતનો સૂર્ય છે. આમ પણ રાત્રે સૂર્ય હોતો નથી ને ત્યારે દીવો જ સૂર્યની ગરજ સારે છે.

દિવાળીની જ વાત કરીએ તો અનેક બલ્બ ને આકર્ષક રોશની છતાં લોકો બારણામાં અને લોબીની બહાર ને બીજી ઘણી જગ્યાએ કોડિયું પ્રગટાવે છે. એ કોડિયું આપણે ન ખરીદ્યું હોત તો એક ગરીબને ઘરે ચૂલો ના સળગ્યો હોત. કોડિયાં વેચનારા કંઇ બહુ કમાઈ જતાં નથી, પણ કોડિયાં વેચીને તે એક ઉપકાર આપણા પર કરે છે. કોડિયાંની સાથે જ થોડું અદીઠ અજવાળું પણ આપણને વેચે છે, જે દિવેટ, તેલ ઉમેરાતાં પૂર્ણ સ્વરૂપે પ્રગટે છે ને અંધકારને દૂર કરે છે. દીવાનું એટલું છે કે છે ત્યાં સુધી તે અંધકારને નજીક ફરકવા નથી દેતો.

કોડિયું ખરીદાય છે, પછી જાણે કે એક છાનું અજવાળું દુકાનમાંથી ઘરોમાં પ્રવેશે છે. દિવાળીને એટલે જ દીપોત્સવની ઓળખ પણ મળી છે. દીપોત્સવમાં દીપનો મહિમા છે. બીજી અનેક લાઈટ્સ હોવા છતાં દીવાનો મહિમા થાય છે. દીવાની એક વિશેષતા એ પણ છે કે એની સ્થિર જ્યોત જોનારની દૃષ્ટિને પણ સ્થિર ને દૃઢ કરે છે. એની સ્થિતપ્રજ્ઞ જ્યોત વ્યક્તિના ચિત્તને પણ અજવાળું આપે છે ને એ સ્થિર દૃષ્ટિએ જે તે વસ્તુને મૂલવી શકાય એવી સ્થિતિ ઊભી થાય છે. એની ધ્રૂજતી જ્યોત વ્યક્તિની અસ્થિર ચિત્તાવસ્થાનો પડઘો પાડે છે. એ સ્થિતિ કેવળ દીપ કે આરતી દ્વારા જ અનુભવાય છે. એ બીજાં અજવાળામાં અનુભવાતું નથી.

આમ તો આ પ્રકાશપર્વ ચારપાંચ દિવસ ચાલે છે, પણ એકેય દિવસ આ પર્વને દીવડાંઓ વગર ચાલ્યું નથી. એટલે જ તો એ દીપોત્સવ તરીકે પ્રચલિત છે. દીપોત્સવમાં ધનતેરસ, વાક્બારસ, કાળીચૌદસમાં કોઈ દેવનો મહિમા નથી થયો. વાફ, વાણીની દેવી સરસ્વતી છે. ધનતેરસ એ લક્ષ્મીનો મહિમા કરે છે તો કાળીચૌદસે મહાકાળીની આરાધના થાય છે. આમાં કોઈ દેવ નથી, બધી જ મહાદેવીઓ છે. મનુષ્યને જ્ઞાન વગર ચાલ્યું નથી ને તે વિદ્યાની દેવી સરસ્વતી પૂરું પાડે છે. એ જ રીતે તન, મન, ધનની જરૂર લક્ષ્મી પૂરી કરે છે. મહાકાળી નકારાત્મક શક્તિથી આપણને દૂર રાખે છે. તે શક્તિનું આક્રમક સ્વરૂપ છે. તે મનુષ્યને નિર્ભય રાખે છે ને પછી આવતી દિવાળી અયોધ્યાનો ને પછી જગત આખાનો ઉત્સવ છે. ભગવાન રામ લંકા વિજય પછી લક્ષ્મણ અને જાનકી સાથે વનવાસ પૂરો કરી અયોધ્યા પધારે છે ને તેના ઉલ્લાસ રૂપે અયોધ્યા નગરી દીવડાંઓથી ઝગમગી ઊઠે છે. આજે અતિરેક એ પણ થયો છે કે આ દિવાળીએ 36 લાખ દીવા પ્રગટાવવાનો રેકર્ડ થયો છે. એમાં ઉત્સવ કરતાં પણ ઐશ્વર્યનો મહિમા વધારે છે. આ બધા જ દીવા હોલવાવાના છે, તો ય આપણે તે સળગાવીએ છીએ. દીવાનું પણ કેવું છે. તે હવા વગર સળગતો નથી ને હવાથી જ તે હોલવાઈ પણ જાય છે.

ઉત્સવના ઉલ્લાસમાં ફટાકડા, કનકતારા વગેરેનો પણ મહિમા છે. જો કે, કેટલાક ચોખાલિયાઓ ફટાકડા ફૂટવા સંદર્ભે પર્યાવરણ, પ્રદૂષણને નામે વાંધા પાડે છે. એમને કંઇ પણ થાય તે ગમતું નથી. હોળી હોય તો રંગોનો વાંધો, મકરસંક્રાંતિ હોય તો ઘસેલી દોરીનો વાંધો, એમ જાહેર ઘણા તહેવારો સામે કેટલાક સજ્જનો વાંધા પાડતાં રહે છે. આ ઉત્સવો મોટે ભાગે યુવાનો મનાવતા હોય છે, ને જે યુવા નથી રહ્યા તે આવા આનંદ ઉલ્લાસનો વાંધો લે છે. એ ખરું કે વરિષ્ઠોને અનેક તકલીફો હોય છે ને તેમને કોઈ પણ ઉત્સવ નડતર રૂપ જ લાગે છે ને તેનો જોરશોરથી વાંધો પણ ઉઠાવતાં રહે છે. વૃદ્ધો રંગાવા તૈયાર નથી, એ જ રીતે કોઈ મકરસંક્રાંતિએ પતંગ ચગાવવા તૂટી પડતાં નથી, એકાદ ફટાકડો પણ ફોડતા નથી, પણ ધ્વનિ પ્રદૂષણ ને ઘોંઘાટને નામે કાગારોળ મચાવી મૂકે છે. વર્ષમાં બેત્રણ દિવસ હોળી રમાય કે પતંગ ચગે કે ફટાકડા ફૂટે તો ચલાવી ના લેવાય?  સિનિયર્સ માટે કોઈ એવો દુર્ભાવ નથી. અપેક્ષિત એટલું જ છે કે તેમની અનુદારતા થોડી ઘટે.

એ પણ છે કે ગમે એટલી મોંઘવારી હોય, ખરીદશક્તિમાં ફેર પડતો નથી. વતન જઈને ઉત્સવો ઉજવવાનો પણ સાધારણ કારીગરોને જુદો જ આનંદ હોય છે. એને માટે બસ કે રેલવેની મોંઘી ટિકિટ ખરીદીને, ગમે તેવી ભીડમાં પણ ગામ પહોંચવાનું કોઈ ચૂકતું નથી. દિવાળીની મજા એ પણ છે કે વેકેશનમાં ઘણાં કુટુંબો હિલસ્ટેશન પહોંચીને ફ્રેશ થઈ આવે છે. આ બધું ઉત્સવોને આભારી છે, તેમાં દિવાળી સૌથી મોટો તહેવાર છે ને ઘણાં તો નૂતન વર્ષે જ બહાર ફરવા નીકળી જાય છે જેથી ફરવાનો સમય વધુ મળે.

આમ જોવા જઈએ તો દીવાના અજવાળાંમાં કેટલીક સ્થાનિક, રાજકીય, રાષ્ટ્રીય, વૈશ્વિક સ્તરે સાચી પરિસ્થિતિ પણ સ્પષ્ટ થાય છે. સૂરતની વાત કરીએ તો તેની વિકાસની ઝડપ રકાસની ઝડપ તો નહીં બનેને એવી ચિંતા થાય છે. આમ તો ગુજરાતના મુખ્ય મંત્રી નૂતનવર્ષે શુભેચ્છાઓ પાઠવે જ છે, પણ આ વખતે એમણે આગોતરી વર્દી ધોકાને દિવસે એ રીતે નોંધાવી છે કે મુખ્ય મંત્રી નૂતન વર્ષે શુભેચ્છા સંદેશ પાઠવશે. રાષ્ટ્રને સંબંધ છે ત્યાં સુધી ઈકોનોમી વિષે સ્પષ્ટતા નથી. બહુ વિકાસ થયો છે એની ના નથી, પણ 6 રાજ્યોમાં દુષ્કાળના ડાકલાં વાગે છે, એ પણ નોંધવું ઘટે. કોણ જાણે કેમ, પણ વિશ્વને યુદ્ધો ખેલીને આત્મહત્યા કરવાનો ગજબનો શોખ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય નેતાઓ પછડાટ ખાઈ રહ્યા છે, પણ બોધપાઠ બીજા જ લઈ રહ્યા છે. આપણે વિશ્વ ગુરુ તો થવું છે, પણ ઘરનાં ઘંટી ચાટે એવી યાદ સતત આવ્યા કરે છે …

આ સ્થિતિમાં બહુ જરૂર શુભેચ્છાઓની હોય છે, તો ફરી એક વાર નૂતન વર્ષનાં અનંત અભિનંદનો અને અઢળક શુભેચ્છાઓ …

                       000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com
પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 09 નવેમ્બર 2026

Loading

1234...102030...

Search by

Opinion

  • ઝૂંપડીની મહેલાતોઃ ‘સાંકડી શેરી’ની વિશાળ વાતો
  • નૂતન વર્ષે –
  • શ્રદ્ધાળુઓને હવે ધર્મ નહીં, સમાનતાનો સાક્ષાત્કાર !
  • પરિષદ : પરંપરા  અને પરિવર્તન
  • ચલ મન મુંબઈ નગરી—365 

Diaspora

  • 55 Million Speakers, 84 Editors: The Challenge Facing Gujarati in the Age of AI  
  • ગુજરાતી સાહિત્ય અને અનુવાદ – દશા અને દિશા
  • આપણે કયા ગુજરાતની વાત કરી રહ્યા છીએ?
  • દશમી ભાષા-સાહિત્ય પરિષદ :
  • યુ.કે.માં ડ્રાઇવિંગની પરીક્ષા

Gandhiana

  • वे हर स्तर पर मनुष्य को आजाद देखना चाहते थे 
  • નિરાધાર, દીન, હીન, સર્વને સમાવતો ગાંધી-સમાજવાદ 
  • બધી શાળાઓએ અપનાવવા જેવું પુસ્તક
  • યાંત્રિક યુગમાં માનવ ક્યાં ખોવાયો?
  • ગાંધીજીને પૂજવા સહેલા, સમજવા મુશ્કેલ અને અનુસરવા અસંભવ – શા કારણે?

Poetry

  • હવે સૂઇ જા
  • ખાલી, કહેવાની વાત છે
  • ને ,પાળ તૂટી! !
  • હળવે હળવે હળવે
  • બગલ ખંજવાળો

Samantar Gujarat

  • ઇન્ટર્નશિપ બાબતે ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઓ જરા પણ ગંભીર નથી…
  • હર્ષ સંઘવી, કાયદાનો અમલ કરાવીને સંસ્કારી નેતા બનો : થરાદના નાગરિકો
  • ખાખરેચી સત્યાગ્રહ : 1-8
  • મુસ્લિમો કે આદિવાસીઓના અલગ ચોકા બંધ કરો : સૌને માટે એક જ UCC જરૂરી
  • ભદ્રકાળી માતા કી જય!

English Bazaar Patrika

  • State-Sponsored Communal Profiling : The Gujarat Government Must Be Held Accountable
  • My mother cries on the phone’: TV’s war spectacle leaves Indians in Israel calming frightened families
  • “Why is this happening to me now?” 
  • Letters by Manubhai Pancholi (‘Darshak’)
  • Vimala Thakar : My memories of her grace and glory

Profile

  • તપસ્વી સારસ્વત ધીરુભાઈ ઠાકર
  • સરસ્વતીના શ્વેતપદ્મની એક પાંખડી: રામભાઈ બક્ષી 
  • વંચિતોની વાચા : પત્રકાર ઇન્દુકુમાર જાની
  • અમારાં કાલિન્દીતાઈ
  • સ્વતંત્ર ભારતના સેનાની કોકિલાબહેન વ્યાસ

Archives

“Imitation is the sincerest form of flattery that mediocrity can pay to greatness.” – Oscar Wilde

Opinion Team would be indeed flattered and happy to know that you intend to use our content including images, audio and video assets.

Please feel free to use them, but kindly give credit to the Opinion Site or the original author as mentioned on the site.

  • Disclaimer
  • Contact Us
Copyright © Opinion Magazine. All Rights Reserved