સદીઓથી એવું જ બનતું રહ્યું છે,
કે પ્રેમાળ માણસ નથી ઓળખાતા.
સખી એને જોવા તું ચાહી રહી છે,
જે સપનું રહે છે હંમેશાં અધૂરું.

પ્રીતમનો પરિચય તું માગી રહી છે,
વિષય તારો સુંદર, કુતૂહલ મધુરું.
લે સાંભળ, એ સામાન્ય એક આદમી છે, હૃદય એનું ભોળું, જીવન એનું સાદું.

ન ચહેરો રૂપાળો, ન વસ્ત્રોમાં ઠસ્સો,
ન આંખોમાં ઓજસ ન વાતોમાં જાદુ.
કવિતાના પણ એ નથી ખાસ રસિયા,
ન સંગીતમાં કંઇ ગતાગમ છે એને.

પસંદ એ નથી કરતા કિસ્સાકહાણી,
કલાથી ન કોઇ સમાગમ છે એને.
એ મૂંગા જ મહેફિલમાં બેસી રહે છે,
છે ચુપકિદી એની સદંતર નિખાલસ.

નથી એની પાસે દલીલોની શકિત,
કદી પણ નથી કરતાં ચર્ચાનું સાહસ.
જુએ કોઇ એને તો હરગિઝ ન માને,
કે આ માનવીમાં મહોબ્બત ભરી છે.

કોઇના બુરામાં ન નિંદા કોઇની,
નસેનસમાં એની શરાફત ભરી છે.
જગતની ધમાલોથી એ પર રહે છે,
છે પોતાના રસ્તે જ સૂરજની માફક.

સખી તારા પ્રીતમની છે એ જ ઓળખ,
છે સૌ સ્ત્રીઓ માટે જીવન એનું લાયક.
ભિખારણની પાસે કે રાણીના પડખે, પરંતુ સખી! આવી દુનિયાની અંદર,

ભલા એવા માણસને કોણ ઓળખે છે. સદીઓથી એવું જ બનતું રહ્યું છે,

કે પ્રેમાળ માણસ નથી ઓળખાતાં.

                                                                                      – ‘મરીઝ’

ખાસ  જાણીતી ન હોય, એવી આ નઝમ આ અવલોકન માટે ખાસ પસંદ કરી છે. પ્લેટોનિક પ્રેમની, શૂરાતનની, શહીદીની, જાન ફેસાનીની, સખી દાતારની, પરાક્રમી સમ્રાટની કે વળી મેધાવી વિદ્વાનની  કે અનેક વિશિષ્ઠતાઓ વાળા નાયકને માટે કથાઓ લખવાનો સામાન્ય નિયમ હોય છે!

વીર પ્રશસ્તિ કાવ્ય

બે સખીઓ વચ્ચેનો આ સંવાદ એક સખીનું એના પતિ વિશે વર્ણન છે. ગુજરાતી પદ્ય સાહિત્યમાં અનેક વિષયો પર બહુ મધુર અને ઉચ્ચ કક્ષાની રચનાઓ સર્જાઈ છે. પણ આ રચનાની વિશેષતા એ છે કે, એ કોઈ વિશેષ વ્યક્તિ કે વિચારનું જતન નથી કરતી. એ માત્ર એક સામાન્ય માણસની ગરિમાને ઉજાગર કરે છે.

અલબત્ત, જીવનસાથી હોવાના નાતે એની પત્નીનો એના માટેનો આદર જરૂર ઉપસી આવે છે. પણ એ તો કોઈનું પણ સ્વાભાવિક વલણ હોય જ ને? એના થોડાક સાથી મિત્રો કે સગાં સંબંધીઓ પણ એ જણ માટે એવો ભાવ જરૂર રાખતા હોય છે.

આવા સાવ સામાન્ય માણસ – રસ્તાની ફૂટપાથ પર ચાલતાં આવા સેંકડો, અજાણ્યા માણસો – આપણી સામેથી, આજુબાજુથી પસાર થતા હોય છે. અરે! આપણા જાણીતા સંપર્કોમાં પણ ઘણી બધી આવી વ્યક્તિઓ હોય જ છે. એમની કોઈ કવિતા નથી લખાતી, એમના જીવનમાં એવી કોઈ ઘટના નથી ઘટેલી હોતી, જેમાંથી કોઈ વાર્તાકારને કથાબીજ મળી જાય. પાણીમાં આંગળી સરી જાય, એમ જીવનના અંતે એનું અસ્તિત્વ ઓગળી જાય છે.

કોઈ ખાસ વસ્તુ વિનાનો સાવ સામાન્ય માણસ !

પણ એ જ તો પાયાની ઈંટ છે. આકાશની ટોચને અડવા મથતા મહાલયો અને પિરામીડો વિશે તો દરેકને માહિતી હોય જ. પણ  એ મહાલયોની પાયાની ઈંટ એણે નાંખી હોય છે. એ મહાલયને ચણવા એણે જહેમત કરી હોય છે. એના પસીનાની સુવાસ આપણને એ મહાલયોમાં કદી આવતી નથી. આપણી ચારેબાજુ શ્વસી રહેલી આવી સામાન્ય હસ્તિઓનાં જીવન વનફૂલની જેમ આકાર લે છે, થોડીક સુવાસ આજુબાજુ ફેલાવે છે અને કરમાઈ જાય છે.

એને કેન્દ્રમાં રાખીને જ તો સમાજવાદ અને સામ્યવાદની ફિલસૂફીઓ રચાઈ છે. એનું પોત વાપરીને જ એમનાં પણ સામ્રાજ્યો ગઈ સદીથી ઝૂમી રહ્યાં છે! પણ ત્યાં ય એ માણસ ક્યાં ય દેખાતો નથી !

કવિએ છેલ્લી પંક્તિમા આ સવાલ યથોચિત પૂછ્યો છે –

ભલા એવા માણસને કોણ ઓળખે છે?

પણ…..

તમે, હું, સૌ એ અદના માણસને કે, એ વર્ગીકરણ વાળા માણસને બહુ સારી રીતે જાણતા હોઈએ છીએ. એ જ તો કોઈ પણ સમાજનું પાયાનું પોત હોય છે. એનાં સ્વજનો માટે એ સર્વસ્વ હોય છે. તમારા, મારા, સૌના જેવો એ ધબકતો માણસ છે – માણસ જેવો માણસ. આ નાના માણસની મોટી વાત છે. ભલે એમ કહેવાની ફેશન હોય કે, ‘એવા માણસને કોણ ઓળખે છે?’ પણ અમે એવા માણસનો આદર કરીએ છીએ.

બહુ ઓછા જાણીતા
– એ સામાન્ય માણસને સલામ.

e.mail : surpad2017@gmail.com

महात्मा गांधी पर लिखते हुए ‘दिनकर’ लिख गए : 

“तू कालोदधि का महास्तंभ, आत्मा के नभ का तुंग केतु 

बापू ! तू मर्त्य, अमर्त्य, स्वर्ग, पृथ्वी, भू, नभ का महा सेतु 

तेरा विराट यह रूप कल्पना पट पर नहीं समाता है 

जितना कुछ कहूं मगर, कहने को शेष बहुत रह जाता है.” 

यह एक तरफ गांधी के प्रति अहोभाव है, तो दूसरी तरफ हम सबके लिए यह अहसास भी है कि हमें कितनी दूरी पाटनी है, कितने शिखर छूने हैं, प्रज्ञा व ज्ञान के कितनी खिड़कियां खोलनी हैं कि इस आदमी को उसकी संपूर्णता में देख व समझ सकें. थे तो वे भी नश्वर इंसान ही लेकिन इतने सावधान व सन्नद्ध कि इंसान के उन्मेष का मानक बन जाए. भारत की राजनीतिक आजादी की लड़ाई इस तरह खड़ी की उन्होंने कि वह सभी इंसानों की सभी किस्म की आजादी का यज्ञ बन गया.

1915 की बात है. मोहन दास करमचंद गांधी दक्षिण अफ्रीका से अभी भारत लौटे ही थे. ‘महात्मा’ तो मशहूर नहीं हुए थे अब तक लेकिन सबको हैरान करने वाला ‘सत्याग्रह’ नाम का एक हथियार जरूर साथ था उनके जिसका कारनामा दक्षिण अफ्रीका ने देखा था, भारत ने सुना था. गांधी तब अहमदाबाद के कोचरब में अपना ठिकाना भी बना रहे थे, अपने साथियों-सहयोगियों को जोड़ भी रहे थे. ऐसे में एक लड़का आया. नाम था महादेव देसाई. तब दोनों एक-दूसरे को जानते नहीं थे. गांधी की जितनी कीर्ति तब फैली थी, उसने इस युवा महादेव देसाई को प्रेिरत किया कि वे इस अनोखे आदमी से मिलें और ब्रितानी लेखक-राजनेता जॉन मार्ले की जिस पुस्तक पर वे उन दिनों मुग्ध थे – ‘कांप्रोमाइज’ – उसकी बात करें. दरअसल महादेव देसाई ने उस किताब का गुजराती में अनुवाद भी कर लिया था और वे चाहते थे कि लेखक से अनुमति ले कर वे उसे प्रकाशित करें.

गांधी ने जॉन मार्ले के वतन से पढ़ाई की थी, दक्षिण अफ्रीका के संघर्ष का सवाल ले कर वे इंग्लैंड आते-जाते भी रहे थे, उन्हें वहां के खास लोग जानते थे.  यह सब जानकर ही महादेव देसाई को लगा था कि यह आदमी उस किताब के बारे में भी उन्हें कुछ नया बता सकेगा, इसकी मदद से वे जॉन मार्ले  तक पहुंच भी सकेंगे और गांधी कहेंगे तो मिस्टर मार्ले अनुवाद करने व उसे प्रकाशित करने की अनुमति भी दे देंगे.

यहां तक सब ठीक ही चला. गांधी किताब को जानते थे. वह एक अच्छी रचना है, यह भी वे मानते थे. वे अपनी अनुशंसा के साथ जॉन मार्ले को लिख भी देंगे, यहां तक बात पहुंची थी. लेकिन अभी एक कांटा बाकी था.

अनुवाद की अनुमति व उसे प्रकाशित करने के संदर्भ में जो पत्र महादेव देसाई ने मार्ले के लिए तैयार किया था, वह उन्होंने गांधी को दिखाया. गांधी जैसे-जैसे उसे पढ़ते गए, उनकी त्योरियां चढ़ती गईं. वे खिन्न स्वर में बोले : यह क्या लिखा है तुमने … इतनी अलंकारिक भाषा में ऐसी निरीह याचना करने की जरूरत क्या है भाई !… मार्ले ने एक किताब लिखी है, तुम्हें वह पसंद आई, तुमने गुजराती जैसी श्रेष्ठ भाषा में उसका अनुवाद किया है, इसमें मार्ले साहब को न सिर्फ आनंदित होना चाहिए भी बल्कि तुम्हारा अहसान भी मानना चाहिए. तुम उस भाषा के पाठकों तक मार्ले साहब की किताब पहुंचा रहे हो जिसकी कल्पना भी उन्हें नहीं होगी. तो ऐसी चापलूस-सी अभिव्यक्ति क्यों ? हम गुलामी की मानसिकता में इतने गहरे तक डूबे हुए हैं कि अहंकार व आत्मसम्मान का भेद भी भूल गए हैं …नहीं, महादेव, ऐसा पत्र हम नहीं लिखेंगे…

महादेव सन्न-से खड़े सुनते ही रह गए ! अहंकार और आत्मसम्मान  के बीच गहरा भेद है. सामने कोई भी हो, बड़ा-छोटा, धनवान-गरीब, विद्वान-निरक्षर- जो भी हो, सबके साथ विनयपूर्वक बरताना चाहिए लेकिन जहां विनय हीनता-दीनता की चुगली खाने लगे वहां तन कर खड़े हो जाना चाहिए. दूसरे गोलमेज़ सम्मेलन में, लंदन में, महाराजा के महल में आयोजित पार्टी ! इंग्लैंड के सूट-बूटधारी अहंकारी सम्राट के सामने, अपनी घुटनों तक की धोती-चादर में खड़े हो कर, शालीनता से यह कहने का साहस होना चाहिए कि मैं और मेरा देश ऐसी अधनंगी हालत में यूं हैं कि हम सबके कपड़े भी तो आपने ही पहन रखे हैं.

पत्र बदला गया. सीधा-सा निवेदन कि आपकी इस श्रेष्ठ कृति का गुजराती अनुवाद करने तथा उसे प्रकाशित करने की अनुमति चाहता हूं. फिर यह भी बताया कि जिस भाषा में इसका प्रकाशन करना चाहता हूं वह भाषा व उसके भाषी किस स्तर के हैं.

महादेव और उनके बापू के बीच जो अनोखा रिश्ता बना आगे चलकर उसकी बुनियाद यहां थी. आत्मसम्मान का सौदा नहीं किया जा सकता है, यह प्रतीति आजादी की पहली सीढ़ी है.         

गांधी के नक्षत्र-मंडल में एक थे भाषाविद्-लेखन-विचारक काका कालेलकर. उनको 1922 में यानी महादेव देसाई के इस प्रसंग से 7-8 साल बाद एक अलग ही महात्मा गांधी का सामना करना पड़ा. तब गांधी आजादी की लड़ाई का सारा सूत्र संभाले हुए देश की चेतना की रगों में दौड़ने लगे थे. काका साहब मराठी भाषी थे और गांधीजी के ‘स्टेपनी टायर’ सरीखे थे. जहां कोई नहीं वहां काका साहब !  वे लिखते हैं :

“मैं जब गांधीजी के आश्रम गया तब मुझे न गुजराती आती थी, न हिंदी. मैंने दोनों भाषाएं सुनी तो थीं लेकिन बोलने–लिखने का तनिक भी अभ्यास नहीं था. मैं गुजरात विद्यापीठ में हिंदी में पढ़ाता जरूर था, क्योंकि वहां मेरी जितनी हिंदी भी कोई नहीं जानता था. फिर थोड़ी हिम्मत आने पर मैं गुजराती में बोलने लगा. फिर यह भी हुआ कि नवजीवन में कॉलम–दो कॉलम की कमी पड़ती, तो स्वामी आनंद मुझसे कुछ लिखवा कर, उसे ठीकठाक कर छाप देते थे. फिर आया 1922. बापू जेल चले गए. तब सारा–का–सारा नवजीवन मेरे खाते में आ गया. मुझे ही वह सारा भरना पड़ता था.

“जेल में बापू ने किसी से सुना कि मैं नवजीवन ठीकठाक संभाल रहा हूं, तो एक दिन उनका पत्र आया : “जिस तरह अंग्रेजी शब्दों के हिज्जे निश्चित हैं, गुजराती में वैसा नहीं है. मराठी, बंगला, तमिल, उर्दू आदि भाषाओं में भी मैं शुद्ध हिज्जे का आग्रह देखता हूं. गुजराती ही एक ऐसी भाषा है जिसमें जिसे जैसा मन में आए, वैसे हिज्जे कर लेता है. इससे गुजराती भाषा भूत जैसी हो गई है. इस दुर्दशा को दूर करने का काम अगर तुम्हारा नहीं है, तो किसका है ? मुझे एक ऐसा कोश बना कर दो, जिसमें गुजराती के सब शब्द हों, और हर एक शब्द के हिज्जे नियम के अनुसार शुद्ध लिखे हों. हिज्जे के बारे में किसी गुजराती को भी कोई शंका हुई, तो वह तुम्हारा कोश देखकर शुद्ध हिज्जे पता कर लेगा और लिख सकेगा. अंग्रेजी में तो हम ऐसा ही करते हैं न !”

“बापू का ऐसा खत पाकर मैं आश्चर्यचकित रह गया. बाद में मैं भी जेल पहुंच गया. जब छूटा मैं तब बापू भी छूटे. मिलना हुआ तो मैंने उनसे कहा : “बापूजी, आपने मुझसे यह कैसी अपेक्षा की ? न गुजराती मेरी जन्मभाषा है, न मैं उसके साहित्य का जानकार हूं. मैंने तो उसका व्याकरण भी जानता नहीं !”

“बापू बोले : “हां, हां, यह सब तो ठीक है लेकिन मैंने कब कहा कि यह सब तुम्हें अकेले करना है ! जिसकी मदद चाहिए लो, जिससे यह काम करा सकते हो, कराओ. मैंने तो यह काम तुमको सौंप दिया है और तुमसे ही जवाब मांगूंगा. इस चीज का महत्त्व तुम समझते हो न, तो फिर एक भी भूल न रहे, ऐसा निर्दोष कोश देकर, गुजराती के हिज्जों को व्यवस्थित बना दो. यह काम तुम्हारा है.”

“मैंने सिर झुका दिया. और कर भी क्या सकता था !  कहावत है न कि ‘संन्यासी को अगर शादी करनी हो, तो उसे सिर पर चोटी रखने से प्रारंभ करना चाहिए,’ सो मैं भी गुजराती का व्याकरण लेकर बैठा. पिछले 40 बरसों से हिज्जों को ले कर जितनी चर्चा-विचारणा हुई थी, सब इकट्ठा की. महादेव भाई, नरहरि भाई और मैं, इस तरह तीन आदमियों की कमिटी बनाई. दूसरे भी जो, जब मिले, उनसे मदद ली और पांच बरस की मेहनत के बाद बापू को एक शुद्ध ‘जोडणी कोश’ अर्पण किया.

“बापू बड़े संतुष्ट हुए ! नवजीवन में उन्होंने लिखा : “अब आगे किसी को गुजराती में मनमाने हिज्जे करने का अधिकार नहीं है. ”

“आज वही ‘जोडणी कोश’ गुजरात भर में हिज्जे के लिए सबसे प्रामाणिक माना जाता है. बंबई सरकार का शिक्षा विभाग, बंबई यूनिवर्सिटी, गुजरात–काठियावाड़ के देशी राज्य, सब उसी को प्रमाण मान का चलते हैं.”

गांधी आज भी कहीं दूर खड़े होकर कहते मिलते हैं : नहीं, एक आजाद मनुष्य किसी दूसरे मनुष्य की ऐसी अवमानना कैसे कर सकता है ! आजादी किसी कुर्सी पर बैठने की ऐषणा नहीं, कुर्सियों के आतंक से बाहर निकलने का नाम है.

आज देश में ऐसी बात कोई सोचता भी है ?

 (01.10.2026) 

मेरे ताजा लेखों के लिए मेरा ब्लॉग पढ़ें

https://kumarprashantg.blogspot.com

હું જે લખું છું એ જાતની અને જિંદગીની શોધનું પરિણામ છે. લેખને મને ખૂબ આપ્યું છે. અંગત રીતે સમૃદ્ધ કરી છે, મારી ક્ષિતિજો વિસ્તારી છે, ઉત્તમ મિત્રો આપ્યા છે. આઈ એમ સો ગ્રેટફૂલ.

ઉત્તમ મિત્રોની જેમ ઉત્તમ કલાકૃતિઓ પણ આ રસ્તામાં આવી છે. ‘રોડ ટુ સંગમ’ને એમાંની એક કહી શકું. ‘રોડટુ સંગમ’નો શાબ્દિક અર્થ સંગમ તરફ જતો રસ્તો. સંગમ એટલે confluence. મેળાપ. મઝા એ છે કે મેળાપનેપણ સંગમ કહેવાય અને મેળાપના સ્થળને પણ સંગમ કહેવાય. અને સંગમ એટલે માત્ર મળવાનું નહીં, સંગમએટલે એકબીજામાં મળી એક થઈ જવું. પ્રાચીન કાળમાં સભાઓ કે અકાદમીઓ એકત્ર થતાં તેને સંગમ કહેતા. દક્ષિણ ભારતમાં વિશાળ સંગમ સાહિત્ય છે. જુઓ, ‘રોડ ટૂ સંગમ’ નામમાં જ કેટલી બધી શક્યતાઓ છે.

‘રોડ ટુ સંગમ’ ફિલ્મમાં ઇતિહાસ પણ છે અને કલ્પના પણ. ઐતિહાસિક સત્યને સંભાવનાના સત્ય સાથે જોડીનેકેવું સુંદર પરિણામ લાવી શકાય એનું ઉત્તમ ઉદાહરણ આ ફિલ્મે પૂરું પાડ્યું છે.

1997માં એક ઘટના બની હતી. ઓરિસ્સા સ્ટેટ બેન્કના લોકરમાંથી ગાંધીજીનાં અસ્થિ મળી આવ્યા. કોઈએરાખ્યા હશે, પછી ભુલાઈ ગયા હશે. 1948માં ગાંધીજીના અગ્નિસંસ્કાર પછી એમનાં અસ્થિ ભારતની વીસનદીઓમાં વિસર્જન માટે મોકલાયા હતા. એક વિસર્જન અલાહાબાદના ત્રિવેણી સંગમમાં થયું હતું. કેટલાક લોકોપણ અસ્થિ લઇ ગયા હતા. એવાં અસ્થિ મળે ત્યારે ગાંધીજનો એનું વિધિપૂર્વક વિસર્જન કરે છે.

હવે ઓરિસ્સા સ્ટેટ બેંકમાંથી અસ્થિ મળ્યા એટલે એ તુષાર ગાંધીએ માગ્યા કે એનું વિસર્જન થાય. બેન્કે નઆપ્યા એટલે એણે કોર્ટમાં જઈને એ મેળવ્યાં અને અલાહાબાદમાં એનું વિધિપૂર્વક વિસર્જન કર્યું. એમની ઇચ્છાએવી હતી કે જે રીતે 1948માં વિસર્જન થયું હતું એ જ રીતે અત્યારે પણ કરવામાં આવે. એ વખતે જે ગાડીમાંકળશ મુકાયો હતો એ ફોર્ડ ગાડી અલાહાબાદના મ્યુઝિયમમાં હતી, પણ એનું એન્જિન બગડી ગયું હતું. હશ્મતુલ્લા નામના એક મિકેનિકે એ રીપેર કર્યું હતું. એમાં જ અસ્થિનો કળશ મૂકી યાત્રા સંગમ સુધી ગઈ હતીઅને તુષાર ગાંધીએ અસ્થિ પધરાવ્યાં હતાં.

ઇતિહાસની આ ઘટનામાં થોડી સંભાવનાઓ ઉમેરી ‘રોડ ટુ સંગમ’ ફિલ્મ બનાવવામાં આવી છે.

2 કલાક અને 17 મિનિટની આ ફિલ્મ ગાંધીજીના વિધાનથી શરૂ થાય છે : હું એકલો પડીશ કે મરી જઈશ તો પણજ્યાં સુધી મારો વિશ્વાસ જીવતો છે, મારો અવાજ લોકો સુધી પહોંચતો રહેશે.

પછીના દૃશ્યમાં ઓરિસ્સા સ્ટેટ બેન્કના લોકરમાંથી એક પેટી કોઈને સોંપાય છે. લેનારના માત્ર હાથ દેખાય છે. એ પેટીમાં ગાંધીજીના અસ્થિ છે. પેટી હાથમાં લઇ એ હાથ જતનથી એના પરની ધૂળ સાફ કરે છે. બેંકવાળાચોખવટ કરે છે, ઘણાં વરસ થઈ ગયાં, લૉકર ખોલવા કોઈ આવ્યું નહીં એટલે – વગેરે. અહીં સંકેત છે – આવાસંકેતો ફિલ્મમાં ઘણા છે – ક્યાંક મૂકીને જેને ભૂલી ગયા છીએ એ અસ્થિ, ગાંધીજીના છે કે મૃત:પ્રાય થતાં જતાંગાંધીમૂલ્યોનાં? ધૂળ ગાંધી પર ચડી ગઈ છે? ગાંધીજીના વિચારો અને મૂલ્યો પર ચડી ગઈ છે? આપણા પર ચડીગઈ છે? આપણે એને સાફ કરવાની છે? આપણે એને સાફ કરવી છે? આ બધા પ્રશ્નાર્થો, પૂર્ણવિરામ પણ મૂકીશકાય એવા છે.

ત્યાર પછી ઘટનાઓ સમાંતરે બનતી બતાવાય છે. ઘરપરિવારવાળો મધ્યવયનો સુખી હશ્મત (પરેશ રાવલ) મસ્જિદ કમિટીનો સેક્રેટરી છે, પણ હોદ્દાઓમાં એને બહુ રસ નથી. કોમની સેવા કરવી ગમે છે. મિકેનિક તરીકેએનું નામ છે, સારું મિત્રવર્તુળ છે. હેલ્થ-કોન્શ્યસ છે. મિત્રો પાકિસ્તાન ક્રિકેટ ટીમના વખાણ કરે ત્યારે સૂર પુરાવેછે, પણ ‘હમારે સચિન જૈસા કોઈ નહીં’ કહે છે. પાછો સંકેત. ભારતમાં વસતા મુસ્લિમોમાં કેટલાક એવા છે જેપહેલા મુસલમાન છે, પછી ભારતીય. કેટલાક એવા છે જે પહેલા ભારતીય છે, પછી મુસલમાન. હિન્દુ કે બીજાબધાનું પણ આમ હોઈ જ શકે. ઉર્સમાં કાર્યક્રમ થવાનો છે એનું નિમંત્રણ લખેલા પોસ્ટકાર્ડની થપ્પી પર સરનામાંકરતાં શેર બોલે છે, એ પણ સૂચક છે.

‘હર તરફ શોર હૈ, ક્યા બાત હૈ પતા તો કરો,

કૈસે અબ તક ઇનમેં ભી આગ હૈ પતા તો કરો, 

વો એક શખ્સ જો મંઝિલ કા પતા બાંટ રહા થા

કહાં ગયા પતા નહીં પતા તો કરો’

આમ હશ્મતનું પાત્ર ઉઘડતું આવે છે. એક સરકારી અધિકારીનો ફોન આવે છે, ‘એક જૂનું મશીન રીપેર કરવાનુંછે.’ ‘મોકલી આપો.’ વચ્ચે વચ્ચે અસ્થિની પેટી ગોદમાં લઈને બેઠેલી વ્યક્તિ ટ્રેનની મુસાફરી કરતી દેખાય છે. ચહેરો દેખાતો નથી. ટ્રેન કાવેરી ઓળંગે છે, યમુનાનો પુલ પસાર કરે છે. મુસાફરી હજી ચાલે છે.

એન્જિન આવે છે. હશ્મત કહે છે, ‘ફોર્ડ v 8નું લાગે છે, 60-70 વર્ષ જૂનું.’ કામ શરૂ થાય છે, પેલા અધિકારીનાફોન પર ફોન આવતા રહે છે. દરમ્યાન વારાણસી, લખનૌ, ફૈઝાબાદમાં બૉંબધડાકા થાય છે Students’ Islamic Movement of India – સીમી – ના થોડા નેતાઓ અને એમને મદદ કરનાર યુવાનો ગિરફતાર થાયછે. મૌલાના કહે છે, ‘સરકારે ફરી મુસ્લિમોને નિશાન બનાવ્યા’. મુસ્લિમો અદાલતમાં દેખાવો કરે છે. એમાં મસ્જિદકમિટીના ચેરમેન નવાબ કસૂરી(ઓમ પુરી)નો ભાણેજ મૃત્યુ પામે છે. હશ્મતને પણ માર પડે છે, પણ એ દુકાને જઈએંજિનની મરામત ચાલુ રાખે છે. ગિરફ્તારીનો દોર ચાલુ છે. સભા ભરીને મૌલાના કહે છે, ‘બેબુનિયાદ શકનેલીધે 83 મુસ્લિમોને ગિરફતાર કર્યા. કઈં પણ થાય સરકાર મુસ્લિમો પર તૂટી પડે છે. આપણે આ દેશને પસંદકર્યો પણ દેશે આપણને કદી પસંદ ન કર્યા. કાયમ અન્યાય કર્યો. પછી આતંકવાદ ફેલાય જ ને? હું આપણા બધાવતી આનો વિરોધ કરું છું ને હડતાળ જાહેર કરું છું. શેતાની સરકાર જવાબ નહીં આપે ત્યાં સુધી કામ બંધ.’

હશ્મત કહે છે, ‘મેં એક જરૂરી સરકારી કામ હાથ પર લીધું છે. એ પૂરું કરવા દો.’ પરમીશન નથી મળતી, હશ્મતમ્યુઝિયમ અધિકારીને ‘મશીન નહીં થાય’ એ કહેવા જાય છે. અધિકારી બહાર ગયા છે, રાહ જોતો એમ્યુઝિયમની નવી ગેલેરી જુએ છે. ભાગલાની તસવીરો, દુ:ખી ગાંધી, નોઆખલી. એને એ પણ ખબર પડે છે કેઆ મશીન અસ્થિવિસર્જન માટે 1948માં વપરાયેલી લોરીનું છે. એ લોરી પણ મ્યુઝિયમમાં છે અને શણગારાઈરહી છે. હશ્મતને થાય છે કામ કરવું તો જોઈએ. એ ફરી વિનંતી કરે છે, ‘દુકાન બંધ કરી અંદર કામ કરીશ. રજાઆપો.’ બધા એને તોડી પાડે છે. એ ત્યારે તો ગમ ખાઈ જાય છે પણ તબિયત બગડે છે, ડૉક્ટર મિત્રને કહે છે, ‘જરા મોં ખોલ્યું કે ભાઈ, મિત્રો બધા મારી વિરુદ્ધ થઈ ગયા. એ લોકો કહે એમ કર્યું ત્યાં સુધી હું સાચો મુસલમાનહતો. જરા મારી વાત મૂકી તો જૂઠો, દગાખોર, ધર્મવિરુદ્ધ થઈ ગયો? આ કેવો રોગ છે, દરેક વાતને મજહબ સાથેજોડી દેવાની?’ (માનસિકતા) ડૉક્ટર કહે છે, ‘શાંતિ રાખ. સૂતેલાને જગાડી શકાય. જાગતાને કેવી રીતે જગાડીશકાય?’

ઘરમાં પત્ની કહે છે, ‘આડા શું કામ ચાલો છો? એક સરકારી કામ ન કર્યું તો શું આભ તૂટી પડે?’

‘તું પણ … નમાજ ઈબાદત, દાન બધું તો કરું છું. મારો ઇસ્લામ મને કહે છે કે જે દેશમાં રહો છો એને વફાદાર રહો. એ લોકો નથી સમજતા કે હું આ કરું છું કારણ કે હું આ દેશનો છું, ગાંધીનો છું.’ (યોગ્ય લાગે એ કરવાની હિંમત)

અને એ દુકાન ખોલે છે. મિત્રો રોકે છે, ‘અપનોં સે ગદ્દારી?’

‘મારી અંદરથી અવાજ આવે છે કે મારે આ કામ કરવું.’ (આંતરાત્માનો અવાજ, નીતિમત્તા)

‘એવું તે કયું મોટું કામ કરે છે તું?’

‘કામ બડા નહીં. બડી આત્મા કા કામ કર રહે હૈં.’

મિત્ર હાથમાંથી ચાવી લઇ લે છે. હશ્મત દુકાનના પગથિયે બેસી જાય છે. ‘ચાબી મૈંને દી નહીં, તુમને લે લી હી. અબ તુમ હી આકર મુઝે ચાબી દોગે. તભી મેં દુકાન ખોલૂંગા. તબતક મૈં યહાંસે ઊઠૂંગા નહીં.’ (સત્યાગ્રહ) ‘પણઆ ગાડી ગાંધી માટે નહીં, ઝીણા માટે હોત તો પણ તમે આમ જ વર્ત્યા હોત? એટલું કહેતા જાઓ.’

અને એ ભૂખ્યો-તરસ્યો દુકાનના પગથિયે બેસી રહે છે. બે દિવસ થાય છે. પેલો મિત્ર પણ ખાઈ શકતો નથી. અંતે આવીને ચાવી આપે છે.

અને ઇન્ટરવલ પડે છે.

કોમ તરફથી પ્રેશર વધે છે – ધમકી, દાદાગીરી, હુમલો.

એ ડૉક્ટર પાસે જઈને કહે છે, ‘પડી ગયો.’ (મીર આલમ)

પણ ડૉક્ટર સમજી ગયો છે. ચેતવે છે, જિદ છોડ.

હશ્મત : ‘શું કરી લેશે? બહુ તો મારી નાખશે ને? પણ હું હવે અટકવાનો નથી. અંદરથી અવાજ આવે છે, સામનોકર. ડર ચાલ્યો ગયો છે.’ (અભય)

મિત્રો આવીને કહે છે, ‘પેલાઓને સરખા કરો.’

‘તેમણે જે કર્યું છે, આજે તમે પણ એ જ કરશો? અને મને તો એથી ફાયદો થયો છે. તમે બધા મારી તરફ છો એનીખબર પડી. પણ એક વાત કહો – મેરે હુનર કે ઝરિયે મુલ્ક કી ખિદમત કરને કા મૌકા મિલા, તો નહીં કર સકતા – અને તમે પાકિસ્તાનની જીત પર ફટાકડા ફોડો એ ચાલે!’

દરમ્યાન પકડાયા હતા એ જેલમાંથી છૂટ્યા. બધા એમને લેવા ગયા હશ્મતને ન કહ્યું. (બહિષ્કાર)

હવે હશ્મત માટે કમિટી બેસે છે. ‘માફીનામું આપે, દંડ ભરે અને મંત્રીપદેથી રાજીનામું આપે.’

એ ના પાડે છે. ગુનો જ નથી કર્યો તો દંડ અને માફીનામું શા માટે?’

અને એ એકલો પડી જાય છે. મિત્રો પણ વિરુદ્ધ થઈ જાય છે. (પોતાનું સત્ય લઇ દુનિયા સામે એકલા ઊભારહેવાની તાકાત.)

એન્જિન રીપેર થઈ જાય છે. આ બાજુ અસ્થિ ક્યારના અલાહાબાદ પહોંચી ગયા છે. કળશને ફૂલો વચ્ચે રાખ્યોછે. રોજ લોકો આવે છે, દર્શન કરે છે. જુદા જુદા ધર્મના લોકો પ્રાર્થના કરે છે.

હશ્મત અધિકારીઓને મળે છે, ‘એક વિનંતી છે. યાત્રા અમારા મહોલ્લામાંથી પસાર થાય. મારે સાબિત કરવું છેકે અમે મુસ્લિમો પણ દેશપ્રેમી છીએ. સરકારનો વિરોધ કરવા દુકાનો બંધ કરીએ છીએ તો આ અંતિમયાત્રામાંસામેલ થવા માટે પણ કરીશું.’ ‘પણ તમારી વાત મુસ્લિમો સાંભળશે?’ ‘પ્રેમથી બધું જ થશે.’ (અહિંસા. સક્રિયઅહિંસા એટલે જ પ્રેમ.) (પોતાનું સત્ય લઇ દુનિયા સામે એકલા ઊભા રહેવાની હિંમત)

અને હશ્મત કામે લાગે છે. ગાંધીયાત્રામાં સામેલ થવાની અપીલ કરતાં હસ્તલિખિત પોસ્ટકાર્ડ ઘરઘરમાં મોકલેછે (ગાંધીજીનું પત્રકારત્વ) અને પોતે મસ્જિદ કમિટીના ચેરમેન નવાબ કસૂરી પાસે જાય છે.(વાતચીત દ્વારાસંઘર્ષનિવારણ) હશ્મત વાત મૂકે છે. નવાબ કહે છે, ‘કઈં પણ થાય, સરકાર આપણને જ જવાબદાર ગણે છે.’ હશ્મત: ‘તેને માટે સરકાર જેટલા જ જવાબદાર આપણે પણ છીએ.’

બંને વચ્ચે ઘણી ચર્ચા થાય છે. નવાબના ઘરમાં ઝીણાનો ફોટો લટકે છે. હશ્મત કહે છે, ‘તમારી પાસે એટલા માટેઆવ્યો છું કે તમે કરશો એમ બધા કરશે. તમારી જવાબદારી એથી વધી જાય છે. ગાંધીજીએ આપણને આઝાદીઅપાવી છે, આપણે એક રહીએ એ માટે ગોળી ખાધી. આઝાદી અપાવનારને માન નથી આપવું તો આપણે અહીંરહીએ છીએ શા માટે? આ દેશ વહેંચાયો એથી કોને લાભ થયો? ન વહેંચાયો હોત તો એકબીજા સામે વપરાતીશક્તિ, ધન બધું વિકાસમાં વપરાત. આપણે દુનિયામાં સૌથી આગળ હોત. મને તો લાગે છે કે ભાગલા દેશનાનહીં, મુસલમાનોના થયા છે. 80 ટકા મુસલમાનોને વિશ્વાસમાં લીધા વિના, 20 ટકા મુસ્લિમોને સાથે લઈને ઝીણાસાહેબે અલગ દેશ માગ્યો હતો. આપણે 80 ટકા પણ એમની રાજરમતના શિકાર બન્યા છીએ. હજી દેશનેપોતાનો માનતા અચકાઈએ છીએ. ‘ઇસ્લામ ખતરે મેં હૈ’ સાંભળતાં જ મરવા-મારવા તૈયાર થઈ જઈએ છીએ. ભૂલી જઈએ છીએ કે પાકિસ્તાન કરતાં ભારતમાં સુખી છીએ. પાકિસ્તાને આતંકવાદને પોષીને શું મેળવ્યું? હવેએ અહીં આતંકવાદ ફેલાવવા માગે છે. આપણે સમજવાની શરૂઆત કરીએ. આપણું આંગણું સાચવીએ.’

નવાબના મનનો સંદેહ, અવિશ્વાસ, ધિક્કાર પીગળવા લાગે છે. હશ્મત કહે છે, ‘અલ્લાહ બાર બાર પયગંબરનહીં ભેજતા. યહ ઇત્તેફાક નહીં હૈ. આજે ગાંધીના અસ્થિ આપણી વચ્ચે, આપણને મેળવવા આવ્યા છે. આપણેએમને માન નહીં આપીએ?’ નવાબ વિચારમાં પડે છે, એમની અંદર કશોક ખળભળાટ થાય છે. હશમત જાય છેત્યારે એ જૈફ માણસ પોતાના અંતરમાં ઊંડો ઊતરી ગયેલો છે. ભાવોની આ આવ-જાને ઓમ પુરી ખૂબ સરસરીતે બતાવી શક્યા છે.

દુબઈથી એક ભરતનારાયણજીએ મોકલેલા ગાંધીજીના અસ્થિનું મુંબઈ ચોપાટી ખાતે સન્માનપૂર્વક વિસર્જનકરવામાં આવ્યું હતું. બધા ધર્મના પ્રતિનિધિઓ એકસાથે ચાલતા હતા. આગળ શણગારેલા વાહનમાંઅસ્થિ-કળશ. મારા સહિત ગાંધીકુટુંબના થોડા સભ્યો ત્યારે હાજર હતા. ગાંધીજીના હવે છઠ્ઠી-સાતમી પેઢીએપહોંચેલા કુટુંબના દોઢસો જેટલા સભ્યો દુનિયાના જુદા જુદા ખંડોમાં વસે છે. કેટલાકે તો એકબીજાને જોયા પણનથી. એવું પ્રતીત થતું હતું જાણે હું આખા ગાંધીપરિવાર સાથે મનોમન જોડાઈ રહી છું.

પણ તરત જ ખ્યાલ આવ્યો, ગાંધીજી એવી વ્યક્તિ હતા જે માત્ર લોહીના સંબંધો પૂરતી મર્યાદિત ન રહે. ગાંધીજીએવો વિચાર હતા જે માત્ર એક દેશની સીમાઓમાં પણ બંધાઈને ન રહે. તો ગાંધીજીના પરિવારની સીમા ક્યાંસમજવી? આનો અર્થ તો એ કે ગાંધીપરિવાર સાથે જોડાવું એટલે સમગ્ર વિશ્વ સાથે જોડાવું. ગાંધીપરિવાર સાથેજોડાવું એટલે પ્રેમનો વ્યાપ અને વિસ્તાર વધારવો. ગાંધીપરિવાર સાથે જોડાવું એટલે દુનિયાના તમામ લોકોપ્રત્યે, વંચિતો-ગરીબો પ્રત્યે પણ પ્રેમનો અનુભવ થવો. જીવમાત્રમાં એક જ ચેતના પ્રવર્તી રહી છે, જીવમાત્રમાં જશું કામ, જડચેતન સારી ય સૃષ્ટિમાં. જાણે હું મારા શરીરમનની સીમાઓમાંથી વિસ્તરીને બ્રહ્માંડનો અંશ બની ગઈછું … અને મારામાં એક ઝબકારો થયો – કે જેમના અસ્થિમાં આટલાં વર્ષો પછી પણ આવો અનુભવ કરાવવાનીતાકાત હોય તેમની હાજરી કેટલી શક્તિશાળી હશે!

અહીં, ફિલ્મમાં અસ્થિ કેવો અનુભવ કરાવવાના છે?

30 જાન્યુઆરીનું પરોઢ થાય છે. ચર્ચના પ્રાંગણમાં પેલી શણગારેલી ગાડીમાં ફૂલોના ઢગલા વચ્ચે અસ્થિનોકળશ મુકાય છે. તુષાર પ્રણામ કરે છે, ફૂલ ચડાવે છે. ગાડી-ગાંધી સ્મૃતિ વાહન ધીરે ધીરે ચાલવા લાગે છે. તુષારબાજુમાં ચાલે છે. લોકો, વિદ્યાર્થીઓ જોડાતા જાય છે. માર્ગ સાફ કરતા આવે છે, ફૂલોનો અભિષેક કરે છે. અસ્થિકળશને પ્રણામ કરે છે, બેકગ્રાઉન્ડમાં રઘુપતિ રાઘવ ગુંજે છે.

ગુરુદ્વારામાં થઈ ગાડી મુસ્લિમોના મહોલ્લામાં પ્રવેશે છે. હશમત ટેન્શનમાં છે. મધુર ગીત શરૂ થાય છે – અલ્લાહઈશ્વર નામ તેરો, પતિતપાવન નામ તેરો, કુમતિ કો સન્મતિ બના દે, તમસ મન મેં સચ જગા દે, જગ કા પાલન કામતેરો … એક ખૂણેથી નવાબ કસૂરી એમના સાથીઓ સાથે આવે છે, દુકાનો બંધ થતી આવે છે. શેરી વળાતીઆવે છે. હશ્મતના મોં પર રાહત છે, સંતોષ છે. એનો હિન્દુ મિત્ર કહે છે, ‘તુમ સહી થે. પ્યાર સે સબકુછ હોસકતા હૈ.’ હશ્મતને ભેટીને નવાબ અને એમની પાછળ મુસ્લિમ સમુદાય આગળ આવે છે. સ્મૃતિ વાહનનું સ્વાગતકરે છે, ઈબાદત કરે છે, ફૂલો ચડાવે છે, પ્રણામ કરે છે અને યાત્રામાં જોડાઈ જાય છે.

વિશાળ સંગમ-જળ તરફ શાંત વિરાટ યાત્રા ધીમી ગતિએ આગળ વધતી જાય છે. ગીતના શબ્દો પણ આગળવધે છે : એક તુજસે આસ અબ તો, હો રહા વિશ્વાસ અબ તો, ભૂલ સબકી માફ કર દે, બૈર દિલ સે સાફ કર દે, તેરી રચના, તૂ રચયિતા, હમ તેરે સંસાર તેરો …

યાત્રા સંગમ પાસે પહોંચે છે, બધી કોમના લોકો એક થઈને ઘોષણા કરે છે, ‘જબ તક સૂરજ-ચાંદ રહેગા, ગાંધીજીકા નામ રહેગા.’ આજે બધા રાષ્ટ્રનાં, રાષ્ટ્રપિતાનાં સંતાનો છે. તુષાર કળશ હાથમાં લઇ હોડીમાં પ્રવેશે છે, હોડીપ્રવાહમાં આગળ જાય છે. તેઓ દૂધ, ફૂલ અને અસ્થિ જળમાં પધરાવે છે. પૂર્વના આકાશમાં હમણાં જ ઊગેલોસૂર્ય પ્રકાશે છે. (મનના આકાશમાં સમજનો સૂર્ય.) ગીતનો છેલ્લો અંતરો હવે આવે છે : હોઠોં પે સબકે હંસી દે, જલતી આંખોં મે નમીં દે, ફૂલ સે ખુશ્બૂ ન બિછડે, દેખ યે ગુલશન ન ઉજડે, તૂ હૈ માલી બાગ તુજસે, ફૂલ તેરે હારતેરો …

દેશ માટે આનાથી કલ્યાણકારી પ્રાર્થના બીજી કઈ હોઈ શકે?

આ છે આપણો દેશ. પ્રેમપૂર્ણ, સદ્ભાવભર્યો. પણ એની ઉપર જાતજાતનાં આવરણો આવી ગયાં છે. ગાંધીએ એઆવરણો હટાવી હિન્દુ-મુસ્લિમને એક કરવા મથામણ કરી હતી. લોકો એક થતા ય ખરા, પણ થોડી આપસીનફરત અને થોડી અંગ્રેજોની ચાલબાજી એમને ફરી ફરી જુદા પાડતી રહી.

ટી.વી.નો પ્રવક્તા બોલે છે, ‘બાપુ આઉટડેટેડ નથી. જ્યાં સુધી દુનિયાના એક ખૂણે પણ માનવતા જીવિત રહેશેત્યાં સુધી બાપુના વિચાર પ્રસ્તુત રહેશે. બાપુની રોશની દુનિયાના દરેક અંધારા ખૂણે પહોંચી એને અજવાળી શકેછે. એક એકલા માણસના એક વિચારે આજે કેટલી કોમોના માણસોને સંગમ પર એકઠા કર્યા. તો સવાલ એઊઠે છે કે આપણને તોડનારી શક્તિઓ કઈ છે? આનો જવાબ આપણે આપણામાંથી જ શોધવો પડશે. શું ઘરકરીને બેઠું છે આપણામાં – પ્રાંતવાદ, ભાષાવાદ, આતંકવાદ, ગંદુ રાજકારણ?’ ને છેલ્લે ફરી પાછું એ વાક્ય, હુંકબરમાં પણ શાંત રહેવાનો નથી.

ફિલ્મને ઘણા બધા નેશનલ અને ઇન્ટરનેશનલ ઍવોર્ડ મળ્યા. વિવેચકોએ ખૂબ વખાણી, પણ બૉક્સ ઑફિસપર ન ચાલી. ગીત પણ ક્યાં ય મળતું નથી. જિયો સાવન પર મૂકાયેલું છે, પણ દરેક વખતે ખૂલતું નથી. અમિતરાય તેના (Omg 2ના પણ) લેખક-દિગ્દર્શક છે. તેમની આગ્રહભરી વિનંતીથી તુષાર ગાંધી બેત્રણ દૃશ્યોમાંદેખાયા હતા. સંગીતકાર નીતિનકુમાર ગુપ્તા, પ્રેમ હરિયા, સંદેશ શાંડિલ્ય. ગીતકાર સુધીર નેમા. ગાયિકા કવિતાકૃષ્ણમૂર્તિ અને કોરસ.

ગાંધીવિચાર વિના વિશ્વને ચાલવાનું નથી. એમના નામ સાથે કે નામ વિના આ વિચારોની જરૂર માનવજાતનેપડવાની જ છે. ગાંધીજી પ્રસ્તુત છે કે નહીં એ પ્રશ્ન – આપણા દેશ સિવાય કોઈ જગ્યાએ ઊઠતો સાંભળ્યો નથીપણ આપણે ત્યાં આ પ્રશ્નને મુદ્દો બનાવી ચર્ચાઓ થાય છે, પુસ્તકો લખાય છે, ચુકાદાઓ અપાય છે. પણ મનેતો એમને એક પ્રતિપ્રશ્ન પૂછવાનું મન થાય છે – કે ભાઈ, આપણે કેટલા પ્રસ્તુત છીએ?

બસ આ પ્રશ્ન સાથે અટકું. આપ સૌએ મને સરસ રીતે સાંભળી એ માટે આભાર.

યુનાઇટેડ કિંગ્ડમસ્થિત ‘ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી’ને ઉપક્રમે, 03 ઑક્ટોબર 2026 વેળા, ‘રોડ ટુ સંગમ’ ફિલ્મ બાબત યોજાયેલી બેઠકમાં કરેલી રજૂઆત

“‘રોડ ટુ સંગમ’ અને આનુષંગિક વાતો” – વ્યાખ્યાતા : સોનલ પરીખ

e.mail : sonalparikhluri@gmail.com