જો હમને દાસ્તાં અપની સુનાઈ, આપ ક્યોં રોયે
તબાહી તો હમારે દિલ પે આઈ, આપ ક્યોં રોયે 

હમારા દર્દ–ઓ–ગમ હૈ યે, ઇસે ક્યોં આપ સહતે હૈં?

યે ક્યોં આંસૂ હમારે આપકી આંખોં સે બહતે હૈં?
ગમોં કી આગ હમને ખુદ લગાઈ, આપ ક્યોં રોયે?

બહુત રોયે મગર અબ આપકી ખાતિર ન રોયેંગે
ન અપના ચૈન ખોકર આપકા હમ ચૈન ખોયેંગે
કયામત આપકે અશ્કોં ને ઢાઈ, આપ ક્યોં રોયે?

ન યે આંસૂ રુકે તો દેખિયે ફિર હમ ભી રો દેંગે
હમ અપને આંસુઓં મેં ચાંદ તારોં કો ડુબો દેંગે
ફના હો જાયેગી સારી ખુદાઈ, આપ ક્યોં રોયે?

પૂછો ન હમેં હમ ઉનકે લિયે ક્યા ક્યા નઝરાનેં લાયે હૈં .. ગયા વખતે આપણે માણેલું આ સુંદર ગીત. આશા ભોસલે અને ઓ.પી. નય્યરની વાત કરતી વખતે. ગાયક અને સંગીતકારનું મહત્ત્વ ગીતમાં ખૂબ હોય છે એ ખરું, પણ ગીતનો પ્રાણ તો હોય છે એના શબ્દો, એનું કાવ્યત્વ, એનું સંવેદન. ‘પૂછો ન હમેં’ના શાયર હતા રાજા મહેંદી અલી ખાન. એમનો જન્મદિન 23 સપ્ટેમ્બરમાં આવશે. સાલ 1928. એ નિમિત્તે માણીએ એમનું લખેલું એક સુંદર ગીત ‘જો હમને દાસ્તાં અપની સુનાઈ આપ ક્યોં રોયે’ 

રાજા મહેંદી અલી ખાન

એમનો જન્મ બ્રિટિશ ભારતના ગુજરાંવાલા જિલ્લાના એક ગામમાં. તેઓ ચાર વર્ષના હતા અને પિતાનું અવસાન થયું. માતાએ પત્રકાર ભાઈની મદદથી દીકરાને શિક્ષણ અપાવ્યું. લાહોરની કૉલેજમાં તેઓ ભણ્યા અને ‘ફૂલ’ અને ‘તહઝીબ-એ-નિસ્વાન’ આ ઉર્દૂ મેગેઝીનના સંપાદકીય વિભાગમાં કામ શરૂ કર્યું. ઉર્દૂના પ્રખ્યાત કવિ મુહમ્મદ ઇકબાલથી તેઓ પ્રભાવિત હતા. ‘તેરે આઝાદ બંદો કી ન યે દુનિયા ન વો દુનિયા, યહાં મરને કી પાબંદી વહાં જીને કી પાબંદી’ ‘દુનિયા કી મહફિલોં સે ઉક્તા ગયા હૂં યા રબ, ક્યા લુત્ફ અંજુમન કા જબ દિલ હી બૂઝ ગયા હો’ જેવા એમના શેરોએ રાજા મહેંદી અલી ખાનના તરુણ મનને ઘડ્યું. 

1942માં તેઓ ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો દિલ્હીમાં લેખક તરીકે જોડાયા. અહીં તેમનો પરિચય સઆદત અલી મન્ટો સાથે થયો. મન્ટો ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં સક્રિય હતા. તેમના દ્વારા રાજા મહેંદી અલી ખાને ‘આઠ દિન’(1946)માં સંવાદો લખ્યા અને અભિનય પણ કર્યો. 1947માં એમણે શશધર મુખર્જીની ફિલ્મ ‘દો ભાઈ’માં સંગીતકાર એસ.ડી. બર્મન સાથે એમણે કારકિર્દીનાં પહેલાં બે ગીત આપ્યાં, ‘મેરા સુંદર સપના બીત ગયા’ અને ‘યાદ કરોગે’ એ વખતે રાજા મહેંદી અલી ખાન 18 વર્ષના હતા અને ગાયિકા ગીત દત્ત 16 વર્ષની. રાજા મહેંદી અલી ખાનના જીવનમાં બધું વહેલું આવ્યું – તક, સફળતા અને મૃત્યુ પણ. માત્ર આડત્રીસ વર્ષે તેઓ આ દુનિયા છોડી ગયા. 

ભાગલા વખતે તેમનું વતન પાકિસ્તાનમાં ગયું, પણ રાજા મહેંદી અલી ખાને ભારતમાં રહેવાનું પસંદ કર્યું. 1948માં તેમણે અનુપમ દેશભક્તિગીત આપ્યું, ‘વતન કી રાહ મેં વતન કે નૌજવાં શહીદ હો, પુકારતે હૈ યે ઝમીનો આસમાં શહીદ હો’

‘આપ’ શબ્દને તેમણે ખૂબ લડાવ્યો છે અને વિવિધ અર્થછાયાઓ સાથે પ્રયોજ્યો છે. ‘આપકી નઝરોં ને સાંજ પ્યાર કે કાબિલ મુઝે’, ‘આપકો પ્યાર છુપાને કી બૂરી આદત હૈ’, ‘આપ યું હી અગર હમસે મિલતે રહે’, ‘આપ ક્યોં રોયે’માં પણ આ શબ્દની એક અલગ અર્થછાયા જોવા મળશે. 

 તેણે ગુલામ હૈદર, સચિન દેવ બર્મન, સી. રામચંદ્ર, દત્તા નાઈક (સારે જહાં સે અચ્છા હિન્દુસ્તાન હમારા), ઓ.પી. નય્યર (મૈં પ્યાર કા રહી હૂં), લક્ષ્મીકાન્ત પ્યારેલાલ (તું બિન જીવન કૈસે બીતા) કલ્યાણજી આણંદજી માટે ગીતો લખ્યાં. પણ તેમની સૌથી વધારે સફળ ભાગીદારી મદન મોહન સાથે રહી. શરૂઆત 1951ની ફિલ્મ ‘મદહોશ’(મેરી યાદ મેં તુમ ના આંસુ બહાના) થી થઈ. સંગીતકાર તરીકે મદનમોહનની એ ત્રીજી ફિલ્મ હતી. મદનમોહનને ભાવ, અર્થ અને કાવ્યત્વ ગમતાં, અને રાજા મહેંદી અલી ખાન ઊંડાણભર્યાં રોમેન્ટિક-ઈમોશનલ ગીતો લખવામાં માહિર. એકબે ફિલ્મો પછી આઠદસ વર્ષનો ગેપ આવ્યો, ત્યાર પછી, 60ના દાયકામાં બંનેએ એક એકથી ચડિયાતાં ગીતો આપ્યાં – ‘અનપઢ’ (આપ કી નઝરો ને સમજા, હૈ ઇસી મેં પ્યાર કી આબરૂ), ‘મેરા સાયા’ (તૂ જહાં જહાં ચલેગા, આપ કે પહલુ મેં), ‘વહ કૌન થી’ (લગ જા ગલે, નૈના બરસે), ‘નીલા આકાશ’ (આપકો પ્યાર છુપાને કી), ‘દુલ્હન એક રાત કી’ (એક હસીન શામ કો), ‘અનીતા’ (તુમ બિન જીવન કૈસે બીતા), ‘નવાબ સિરાજુદૌલા’ (બિન બુલાયે) જેવી 14 ફિલ્મો આવી. ‘નવાબ સિરાજુદૌલા’ એમના મૃત્યુ પછી રિલિઝ થઈ હતી. 

1964ની ‘વહ કૌન થી’નું ગીત ‘જો હમને દાસ્તાં આપણી સુનાઈ, આપ ક્યોં રોયે’ પોતાનામાં એક દાસ્તાન જેવું છે. સાધના 60-70ના દાયકાની શાલીન, સુંદર, સ્ટાઇલિશ અને એ વખતની હાઈએસ્ટ પેઈડ અભિનેત્રીઓમાંની એક. તેની અનેક સફળ ફિલ્મોમાં ‘વહ કૌન થી’, ‘મેરા સાયા’ અને ‘અનીતા’ આ ત્રણ સસ્પેન્સ થ્રીલર ફિલ્મોનું આગવું સ્થાન છે. આ ત્રણે ફિલ્મોનાં ગીતકાર રાજા મહેંદી અલી ખાન હતા અને સંગીતકાર મદન મોહન. આ ફિલ્મનાં ‘લગ જા ગલે’, ‘નૈના બરસે’ અને ‘આપ ક્યોં રોયે’ સાધનાની પાછલી જિંદગી સાથે વધારે બંધ બેસતાં હતાં. સુખ અને સૌંદર્યની નશ્વરતાનો બહુ કઠોર અનુભવ ત્યારે એને થયો. પણ ‘વહ કૌન થી’ હિંદી ફિલ્મોના અને સાધનાના પણ સુવર્ણકાળની ફિલ્મ હતી. 

પ્રારંભના દૃશ્યમાં ડૉ. આનંદ (મનોજકુમાર), અડધી રાતે રસ્તામાં ઊભેલી, તેની લિફ્ટ માંગી કબ્રસ્તાનમાં ઊતરતી અને આપમેળે ખૂલી જતા દરવાજામાં પ્રવેશી જતી શ્વેતવસ્ત્રધારિણી યુવતી(સાધના)ને જોઈ આભો બની જાય છે. એક રહસ્યમય હવેલીમાં વિઝિટે જાય છે ત્યારે એ જ યુવતી તેની નજર સામે મૃત્યુ પામે છે અને પછી એ જ યુવતીને એની માએ પસંદ કરેલી પુત્રવધૂ સંધ્યા તરીકે પોતાના ઘરમાં જુએ છે. હકીકતે આનંદને એક મોટો વારસો મળવાનો છે, પણ એના કુટુંબમાં માનસિક બીમારીના બેત્રણ કિસ્સા બન્યા હોવાથી શરત એ છે કે તે માનસિક રીતે સ્વસ્થ હોવો જોઈએ. તો આ આનંદની માનસિક અસ્વસ્થતાની શરૂઆત છે કે પછી તેને ગાંડામાં ખપાવી દેવાના કારસ્તાનની શરૂઆત છે? સંધ્યા સરળ છોકરી છે, આનંદને પ્રેમ કરે છે. કાવતરામાં એ સામેલ ન હોય તો પછી એ આનંદને સફેદ સાડીમાં ફરતા પ્રેતની જેમ વારંવાર કેમ દેખા દે છે? સંધ્યા ઘરમાં હતી તો પછી એ કોણ હતી  – વહ કૌન થી? પહેલાથી છેલ્લા દૃશ્ય સુધી જકડી રાખનારી આ ફિલ્મ ઉત્તમ મનોરંજનનું ઉદાહરણ હતી. રાજા મહેંદી અલી ખાનનાં ગીતો અને મદન મોહનનું સંગીત ફિલ્મને એક અલગ પરિમાણ આપતાં હતાં. મનોજકુમાર અને સાધના બંને ખૂબ સુંદર દેખાતાં હતાં ને જોડી તરીકે પણ જામતાં હતાં. 

‘લગ જા ગલે’ અને ‘આપ ક્યોં રોયે’માં અજબ પરિસ્થિતિમાં એકઠાં થયેલાં નાયક-નાયિકાના આકાર લેતા-ભૂંસાઈ જતા, ક્યાંક પહોંચતા ને ક્યાંક અટકી જતા સંબંધને ઘણી કલાત્મકતાથી ફિલ્માંકિત કર્યો છે. યોગ્ય ફિલ્માંકનના અભાવે સારામાં સારાં ગીતો મરી જતાં હોય છે. રાજા મહેંદી અલી ખાન-મદન મોહનનું જ અદ્દભુત ગીત ‘અગર મુઝસે મુહબ્બત હૈ’ એનું પ્રત્યક્ષ ઉદાહરણ છે. રાજા મહેંદી અલી ખાને ઓ.પી. નય્યર સાથે 7 ફિલ્મો કરી હતી. જો કે આ ફિલ્મોમાં અન્ય ગીતકારો પણ હતા. ચાંદ ઝર્દ ઝર્દ હૈ, પૂછો ના હમેં, આપ યું હી અગર જેવાં યાદગાર ગીતો આ જોડીએ આપ્યાં છે.

જિંદગીમાં સમજાય-ન સમજાય એવું બન્યા કરતું હોય છે. પણ એક વાત નક્કી કે નિતાંત આત્મીયતાની ક્ષણો ભાગ્યે જ મળતી હોય છે. ‘લગ જ ગલે’ અને ‘આપ ક્યોં રોયે’ આવી નિતાંત નિસ્બતનાં રોમેન્ટિક ગીતો છે. 

 e.mail : sonalparikh1000@gmail.com

પ્રગટ : લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, ‘મલ્ટિપ્લેક્સ’ પૂર્તિ “જન્મભૂમિ”, 18 સપ્ટેમ્બર  2026

સંજય ભાવે

નરસિંહ મહેતાનાં પ્રભાતિયાંનો ફ્રેન્ચ ભાષામાં અનુવાદ કરનારાં અને મધ્યયુગીન ગુજરાતી સાહિત્યકૃતિ ‘સતી-ગીતા’ પર ફ્રેન્ચ ભાષામાં પી.એચડી. મહાનિબંધ લખનારાં પેરિસનાં વિદુષી Francoise Mallison(ફ્રૉન્ઝ્વૉઝ મૅલિસન)નું 30 સપ્ટેમ્બરના બુધવારની રાત્રે અઢી વાગ્યે ફ્રાન્ઝના Anduze ગામમાં‌‌‌‌‌ છ્યાંશી વર્ષની વયે અવસાન થયું. 

મૅલિસન ફ્રેન્ચ ભારતવિદ્યાવિદ્દ (Indologist) હતાં. ગુજરાતનો ઇતિહાસ અને ધાર્મિક પરંપરાઓ તેમના વિશેષ અભ્યાસનો વિષય હતો. તેઓ ફ્રાન્સની વિશ્વવિખ્યાત Sorbonne Universityમાં History and Philology of Medieval Western India વિષયના પ્રોફેસર હતાં. ઉપરાંત તેઓ યુનિવર્સિટીના École pratique des hautes études નામના ભવનનાં પ્રમુખ હતાં. આ ભવન Life and Earth Sciences, Historical and Philological Sciences, and Religious Sciencesના અભ્યાસ માટે જાણીતું છે.

મૅલિસનનાં દસથી વધુ પુસ્તકો અને એટલા લેખોની યાદી વિકિપીડિયામાં મળે છે. તેમાં આવરી લેવાયેલા વિષયોનો વ્યાપ અચંબો પમાડે તેવો છે. તેમાંથી કેટલાક આ મુજબ છે : સ્વામિનારાયણ અને વૈષ્ણવ પંથના વિવિધ પાસાં, દક્ષિણ એશિયાના ઇસ્માઈલી ભજનો, સિંધ-કચ્છ-સૌરાષ્ટ્રનો બારમતી પંથ, ગુજરાતી પુષ્ટિમાર્ગી કવિતા, ગુજરાતમાં વૈષ્ણવ-જૈન-પારસી-તાંત્રિક-ઇસ્લામિક ભજનો, ઈસ્લામ અને ભક્તિ પરંપરા, શમસુદ્દિન પીરની ગરબીઓ, વિષ્ણુ-રણછોડ-કૃષ્ણ, સુદામા-પોરબંદર-દ્વારકાપુરી, નરસિંહ મહેતાનું જીવન અને પ્રભાતિયાં. તેમણે ફ્રેન્ચ વિશ્વકોશમાં ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસ પરનું અધિકરણ પણ લખ્યું છે. પ્રભાતિયાંના ગદ્ય અનુવાદનું શીર્ષક છે Au point du jour les Prabhātiyāṃ de Narasiṃha Maheta : poète et saint vishnouite du Gujarat (XVe siècle ), ‘સતી ગીતા’ પરના તેમના સંશોધનનું શીર્ષક છે : Satî-Gîtâ, le chant de la femme fidèle, traduction de la version gujarati (Sati-Gita: the song of the faithful woman; translated from the Gujarati).

મૅલિસનની વિશાળ સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિ, તેમનાં વિદ્વત્તા અને વ્યાસંગ માટે યોગ્ય આદર સાથે એવો સવાલ તેમણે જે વિષયોમાં કામ કર્યું તેમાંથી ઘણાં વિષયોની પ્રતિગામિતા અને મતજીર્ણતાના પાસાંને તેમણે સંશોધનમાં સમાવ્યાં હશે ખરાં.

+ + + + + 

ચાર સંતાનોનાં માતા મૅલિસનને 1995ના આખરી મહિનાઓમાં છપ્પન વર્ષની ઉંમરે ગુજરાતની વધુ એક મુલાકાત લીધી હતી. તેઓ મધ્યયુગના હરિજન [મૅલિસને વાપરેલો શબ્દ] કવિઓ પરના સંશોધન માટે ક્ષેત્રકાર્ય કરી અભ્યાસસામગ્રી એકઠી કરવા માટે આવ્યાં હતાં. અમદાવાદમાં તેઓ તેમના ગુરુ અને ભાષાવિજ્ઞાની હરિવલ્લભ ભાયાણીને ત્યાં રોકાયાં હતાં. એ વખતે આ લખનારે તેમની મુલાકાત લીધી હતી, જે 05 ડિસેમ્બર 1995માં ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’માં લગભગ અરધા પાના પર પ્રસિદ્ધ થઈ હતી. તેની ઇમેજ કોલાજમાં જોઈ શકાશે.

ઈમેજમાં દેખાય છે કે મૅલિસન ભાયાણીસાહેબના ઘરના બગીચામાં હીંચકા પર બેઠાં છે. ગુજરાતના પ્રવાસમાં તેઓ ઘણી વખત સાડી પહેરતાં. લેવેન્ડર રંગની સાડીમાં તેઓ નાગરાણી જેવાં ઠસ્સાદાર લાગતાં હતાં. તેમણે આ લખનારને કહ્યું કે ‘મારા માટે અંગ્રેજી એટલી જ વિદેશી ભાષા છે જેટલી તમારા માટે’ છે. ‘મને ગુજરાતી થોડું થોડું જ આવડે છે’, કેમ કે ગુજરાતી સાથેનો તેમનો પરિચય મધ્યયુગના ગ્રંથો અને વિદ્યાકીય લેખન પૂરતો મર્યાદિત છે. તેમની મુલાકાત અહીં ગુજરાતીમાં રજૂ કરી છે. 

+ + + + +

સવાલ : છેક પેરિસમાં ગુજરાતી સાહિત્ય કેવી રીતે ? 

જવાબ : સહેજ કહી દઉં કે, મધ્યયુગનું ગુજરાતી સાહિત્ય, પ્રાચીન કે અર્વાચીનનું નહીં. મને મધ્યયુગની સંસ્કૃતિમાં ઊંડો રસ છે. મારો પી.એચડી.નો વિષય મધ્યયુગના લૅટિન સાહિત્યને લગતો હતો. ત્યાર બાદ મારે યુરોપની બહાર નીકળવું હતું. તે માટે પહેલાં તો હું સંસ્કૃત અને હિન્દી શીખી. મારા સંશોધન માર્ગદર્શક Chralotte Vaudeville અગ્રણી ઈન્ડોલૉજિસ્ટ છે. તેમણે મને મધ્યયુગના ગુજરાતી સાહિત્ય પર સંશોધન કરવાનું સૂચવ્યું. તેઓ પૂનાની ફ્રેન્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડોલૉજિના વડાં હતાં અને ત્યાં હું એમની સાથે કામ કરતી હતી. 

સ. : તમે ગુજરાતી કેવી રીતે શીખ્યાં ? 

જ.: પૂનાની ડેક્કન કૉલેજમાં ગુજરાતી સાહિત્યના ઘણાં વિદ્યાર્થીઓ હતા. તેમણે શરૂઆત કરાવી અને પછી મેં જાતે ઘણી મહેનત કરી. હું સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનો અભ્યાસ કરી હતી અને મુક્તાનંદ એ પંથના હતા. મુક્તાનંદનું સાહિત્ય, એમના સમયના મોટા ભાગના સાહિત્યની સરખામણીએ, પ્રગતિશીલ હતું. પત્નીની ફરજો વિશેનાં એમનાં મંતવ્યો પણ પ્રગતિશીલ હતાં. એમણે વિધવાઓ માટે પણ સુખી જીવનની હિમાયત કરી હતી.

સ. : નરસિંહ મહેતા કેમ ? 

જ. : મારું સંશોધનક્ષેત્ર મધ્યયુગીન ગુજરાતી સાહિત્ય છે અને નરસિંહ એ કાળના સહુથી મહત્ત્વના કવિ છે. એમનાં જીવન, વિષયો, શૈલી અને સંસ્કૃતિ પરનો તેમનો પ્રભાવ મને પ્રભાવિત કરતાં રહ્યાં છે. 

સ.: તમે અનુવાદ કઈ રીતે કરો છો ? 

જ. મારા માટે નરસિંહ એવી પરંપરા છે કે જે આધુનિક સમયમાં પણ જીવંત હોય. પ્રભાતિયાએ અમર બનાવેલો નરસિંહ મને પ્રસ્તુત લાગે છે. એટલે મેં એવાં પ્રભાતિયાં પસંદ કર્યાં જે સહુથી વધુ ગવાતાં હોય. કેટલાંક પુસ્તકોમાંથી લીધાં અને કેટલાંક તળપદના લોકો પાસેથી ગવડાવીને રેકૉર્ડ કરી લીધાં. અનુવાદમાં મુશ્કેલીઓ ઘણી હતી. નરસિંહના છંદોનો અભ્યાસ મેં ભલે કર્યો, પણ અનુવાદ પદ્યમાં કર્યો નથી. બિલકુલ બંધબેસતાં સાંકૃતિક સમાંતરો શોધવાનું દર વખતે શક્ય હોતું નથી. એટલે અર્થની શક્ય એટલા વધુ પહોંચતો હોય તેવો અનુવાદ મેં કર્યો છે અને તે ગદ્યમાં છે. 

સ.: ગઈ કાલે એલ.ડી. સ્કૂલ ઑફ ઇન્ડોલૉજિમાં તમે જે વ્યાખ્યાન આપ્યું તેમાં મુસ્લિમ સંતોનો ઉલ્લેખ હતો.. 

જ.: હા, ખોજા સંતોની ‘જ્ઞાન’ પરંપરા અને હરિજન સંતકવિઓના ‘મહાપંથ’માં કેટલાક એક સરખા વિષયો મળે છે, જે વૈષ્ણવ અને હિંદુ પરંપરાના છે. 

સ.: તમે સ્થાનિક અને જનપદના પરિવેશનો નજીકથી અનુભવ લીધો છે ? 

જ.: મારા ક્ષેત્રકાર્ય માટે હું ગામડાં અને કસબામાં ફરી છું. રાજકોટ, પોરબંદર, ગઢડા, રાંધેજા જેવી જગ્યાઓ પર હું ગઈ છું. મેં પરિવારોમાં રાત્રિરોકાણ કર્યું છે, ઘરના લોકો સાથે તેમની જુબાનમાં વાત કરવાની કોશિશ કરી છે. પણ મારે કહેવું જોઈએ કે મને હિન્દીમાં વધુ ફાવે છે. હું ગુજરાતી કપડાં પહેરું છું અને પેરિસના મારા ઘરમાં હિંચકો પણ છે. હમણાં કેશોદમાં મને એક યાદગાર અનુભવ થયો. ત્યાં હું કાઠિયાવાડના હરિજન અને મુસ્લિમ કવિઓ પરના કામ માટે ગઈ હતી. પ્રોફેસર બળવંત જાનીને ત્યાં ભજન અને લોકગીતોનો કાર્યક્રમ મને સાંભળવા મળ્યો !

સ.: ભવિષ્યની યોજના ? 

જ.: ગુજરાતી સાહિત્યનો સમાવેશક ઇતિહાસ ફ્રેન્ચ ભાષામાં લખવાની મારી ઇચ્છા છે. તદુપરાંત, હરિજન સંતકવિઓ પરનું મારું કામ લાંબુ ચાલે એમ લાગે છે. 

+ + + + + 

ફ્રેન્ચ વિદુષીના અવસાનની માહિતી સાહિત્યકાર બળવંત જાનીની ગઈ કાલની ફેસબુક પોસ્ટ પરથી મળી. એમાં એવો પણ ઉલ્લેખ કે તેમને સમાચાર મુંબઈના સાહિત્યકાર પ્રબોધ પરીખે આપ્યા. પ્રબોધભાઈની સાથે ફોન પરની વાતમાં તેમનાં મૉલિસન સાથેના સ્નેહસંબંધનાં સંભારણાં હતાં. પ્રબોધભાઈ અને પરિવાર ફ્રાન્સ જાય ત્યારે મૅલિસન દંપતીને ત્યાં રોકાતાં. તેઓની સાથે પત્રાચાર અને ફોનાચાર પણ હતો. ફ્રૉન્ઝ્વૉઝબહેનના અવસાનના થોડા જ કલાકો બાદ શ્રીમાન મૉલિસને પ્રબોધભાઈને સંદેશો મોકલ્યો : My wife Françoise expired today wednesday september 30, 2026, at 2.30 am. May she rest in peace! We were staying for the last two years and half in the old age retirement home at Anduze where already François’s mother had finished her life. And are surrounded by three of our children and even by an old Uncle on my father’s side.   

_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 

કોલાજ સૌજન્ય : પરીક્ષિત મેઘના મુકેશ ∙ આભાર : પ્રબોધ પરીખ અને બળવંત જાની

02 ઑક્ટોબર 2026 

 e.mail : sanjaysbhave@yahoo.com

૧૦ વર્ષના ધ્રુવ અને તેના મિત્રોએ માટીના ગણેશ જાતે બનાવ્યા, તેનું સ્થાપન કર્યું, પૂજા કરી અને પોટમાં મૂકી વિસર્જન કર્યું. પછી તેમાં બી વાવ્યાં અને જાતે પાણી પાઇ છોડ ઉછેર્યા. એમનાં માતાપિતા કહે છે, આ ઘટનાથી અમારાં બાળકો બદલાઈ ગયાં છે. હવે તેઓ જવાબદાર, શ્રદ્ધાળુ અને પ્રકૃતિપ્રેમી બની ગયાં છે, એટલું જ નહીં, તેમની સર્જનાત્મકતામાં પણ વધારો થયો છે. 

સોનલ પરીખ

જુલાઇ-ઑગસ્ટ આવે એટલે તહેવારોની મોસમ શરૂ થાય, તે છેક ઑક્ટોબર નવેમ્બર સુધી ચાલતી રહે. હવે તો ગુજરાતીઓ ક્રિસમસ પણ ઉજવે છે, એ ગણીએ તો ડિસેમ્બર સુધી. આનંદ અને ઉજવણી, હળવું-મળવું, ખાવુંપીવું ને ભેટો આપવી-લેવી. રોજરોજના સંઘર્ષો ભૂલી જવા અને આનંદ કરી લેવો. 

બીજા આનંદ અને તહેવારોના આનંદમાં એક ફરક એ છે કે તહેવારોમાં માણસો એકબીજાની નિકટ આવે છે અને સાથે મળીને આનંદ કરે છે. તહેવારો તો આખી દુનિયામાં ઉજવાતા હોય છે, પણ ભારત જેવાં વિરાટ અને બહુધર્મી, બહુભાષી અને બહુસાંસ્કૃતિક દેશમાં તહેવારોનું એક આગવું મહત્ત્વ હોય છે. નાના હતા ત્યારે કોઈ તહેવાર વિષે નિબંધ લખવાનો થાય ત્યારે એક વાક્ય અચૂક લખતા, ‘ભારત તહેવારો અને ઉત્સવોનો દેશ છે.’ વાત સાચી છે, આ મહિનાઓમાં વધારે, બાકી આપણે ત્યાં આખું વર્ષ કોઈ ને કોઈ તહેવાર ઉજવાતો હોય જ છે અને એ પણ નાના પાયે નહીં, મોટા પાયે. દિવસોથી તૈયારી ચાલે, દિવસો સુધી ઉજવણી ચાલતી રહે અને દિવસો સુધી ઉજવણીની નિશાનીઓ આસપાસ જોવા મળતી રહે.

બધું બહુ સરસ. પણ ક્યારે ય વિચાર્યું છે કે આનંદ કેટલો કર્યો અને પ્રદૂષણ કેટલું ફેલાવ્યું? મૂળ ભાવના ક્યારે ભુલાઈ ગઈ અને ઘોંઘાટ ક્યારે પ્રવેશી ગયો? આજે તો પરમ તત્ત્વ પ્રત્યે શાંત શ્રદ્ધાભાવ અને ભક્તિ-પ્રાર્થનાનું સ્થાન ભૌતિકવાદ, દંભ અને દેખાડાએ લઇ લીધું છે, ઉજવણીનું વ્યાવસાયીકરણ થઈ ગયું છે અને દરેક તહેવાર હવા, પાણી, ભૂમિ અને ધ્વનિ-પ્રદૂષણ ફેલાવે છે. કોઈ નક્કર પરિણામ લાવ્યા વિના લાખો રૂપિયાનો ધુમાડો થાય છે અને અત્યંત મોટા પ્રમાણમાં લોકોના સમય-શક્તિની બરબાદી થાય છે. શ્રદ્ધા પણ હોય છે, પણ શ્રદ્ધા જેટલું જ મહત્ત્વ દેખાડાને મળે અને પર્યાવરણને મોટા પાયે નુકસાન પહોંચે ત્યારે વિચારવું તો પડે. ઘણા લોકો જો કે એવા પણ છે જે પર્યાવરણ-હિતૈષી એટલે કે ઈકો-ફ્રેન્ડલી તહેવારો ઉજવવા પ્રયત્ન કરે છે અને એમને પ્રોત્સાહન મળે તેવા પ્રયાસો પણ થઈ રહ્યા છે, છતાં આ ક્ષેત્રે હજી ઘણી વધારે જાગૃતિ લાવવાની જરૂર છે.

ઈકો-ફ્રેન્ડલી ફેસ્ટિવલ્સ એટલે જેની ઉજવણીમાં પર્યાવરણને ઓછામાં ઓછું નુકસાન થાય એ રીતે ઉજવાતા તહેવારો. તેને માટે વ્યક્તિગત અને સામુદાયિક બંને પ્રકારની પ્રતિબદ્ધતા હોવી જરૂરી છે. આવતીકાલથી ગણેશોત્સવ શરૂ થશે. બજારોમાં નાનીમોટી ગણેશમૂર્તિઓ સાથે ઈકો-ફ્રેન્ડલી ગણેશમૂર્તિઓનું બજાર પણ આ તેજ રહેતું હોય છે એ આનંદની વાત છે. ઘણી સોસાયટીઓમાં યુવાન સભ્યો ઈકો-ફ્રેન્ડલી ગણેશમૂર્તિઓનો આગ્રહ રાખે છે. કુદરતી માટીની બનેલી અને વૉટરકલરથી રંગેલી મૂર્તિઓની પધરામણી થાય, પૂજા અને મંડપમાં કુદરતી વસ્તુઓ, ફૂલો, કેળનાં પાન વગેરે જ વપરાય અને વિસર્જન વખતે એક ખાસ બનાવેલ ક્યારામાં મૂર્તિ પર પાણીનો અભિષેક થાય. સોસાયટીનાં બાળકો તેમાં પછી નાના છોડ વાવે, ગણપતિ બાપ્પા આપણે ત્યાં ફૂલ બનીને ખીલશે એવું ઉત્સાહથી મોટેરાઓને કહે અને શાબાશી અને પ્રોત્સાહન મેળવે. ક્યાંક કૃત્રિમ ટબ બનાવી એમાં માટીના ગણપતિ વિસર્જિત થાય અને એ પાણી બગીચામાં પાઇ દેવામાં આવે. 

એક ‘ઈ-કોએકઝિસ્ટ’ નામની એન.જી.ઓ.માં ગાયનું છાણ અને માટીના ગણપતિ બનાવાય છે. અલંકારો અને સુશોભનમાં બાયોડીગ્રેડેબલ પદાર્થો વપરાય છે. ‘હન્ડ્રેડ હેન્ડસ’ નામનું એક એન.જી.ઓ. પોતે મૂર્તિઓ બનાવતું નથી, પણ લોકોને માટીના ગણેશ ખરીદવા પ્રેરે છે. લોકોને યાદ અપાવે છે કે તહેવારોની વ્યાવસાયિક અને ઝાકઝમાળભરી ઉજવણીમાં ન ખેંચાઓ, કુદરતનું, શહેરની સ્વચ્છતાનું અને અન્યની શાંતિનું ધ્યાન રાખો. માટીના ગણેશ જ ખરીદો અથવા જાતે બનાવો. માટીના ગણેશ બનાવવાની ફ્રી વર્કશોપ પણ તેઓ કરે છે. ‘ટુ મેક અ ડિફરન્સ’ નામનું એન.જી.ઓ. પંદર વર્ષથી માટીના ગણેશ બનાવીને વેચે છે. તેના એક સ્વયંસેવક કહે છે, ‘અમે બે વાતનું ધ્યાન રાખી છીએ. પ્રાપ્યતા અને કિંમત – અવેલીબિલિટી એન્ડ કૉસ્ટ – અમે સ્થાનિક વિસ્તારોમાંથી માટી લાવી અને નવ ઈંચથી માંડી અઢી-ત્રણ ફૂટના ગણપતિ બનાવીએ. ૧૫૦ રૂપિયાથી માંડી ૨,૫૦૦ રૂપિયા સુધીની કિંમત હોય. દર વર્ષે હજારેક મૂર્તિઓ વેચાય છે. રંગ-વસ્ત્રો-શણગાર બધું પર્યાવરણ-હિતૈષી.’

‘પૂજા એન્ડ પૂજારી’ નામનું ગ્રુપ તો એક પૂજા-કિટ તૈયાર કરીને વેચે છે. તેમાં ગૌરી અને ગણપતિની મૂર્તિ, કુમકુમ-અક્ષત, હળદર, નાડાછડી, સુકોમેવો, બ્લાઉઝપીસ, ધોતી જેવી ૨૯ સામગ્રી હોય છે. આ કિટ દક્ષિણ ભારત અને ઉત્તર ભારત બંનેની પરંપરાને અનુકૂળ હોય છે.  

ગણપતિ-વિસર્જન ભક્તો માટે એક લાગણીસભર પ્રસંગ હોય છે. પાર્વતી પ્રિયદર્શિની નામની એક યુવતી કહે છે કે અમારે ત્યાં ગણપતિનું સ્થાપન એ બાળકના જન્મ જેવી ઉત્સાહભરી ઘટના હોય છે. પણ તેમને વિદાય આપતાં અમને બધાંને રડવું આવે છે. વિસર્જન કરતાં એટલું દુ:ખ થાય જેનું વર્ણન ન થઈ શકે. પણ હવે અમે માટીના ગણેશ જાતે જ બનાવીએ છીએ, તેનું ઘરના કુંડામાં વિસર્જન કરીએ છીએ અને એ માટીમાં છોડ વાવી દઈએ છીએ. હવે અમારાં ગણપતિ ક્યાં ય જતા નથી, અમારા ઘરમાં જ રહે છે. 

હૈદરાબાદની એક કંપની ‘પ્લાન અ પ્લાન્ટ’ આમ તો ઈનડોર ગાર્ડનિંગ ઇક્વિપમેન્ટ્સ – ઘરમાં રાખવાના છોડ માટેનાં સાધનો ઓનલાઈન વેચે છે. પણ દસેક વર્ષથી એ કંપની ઈકોફ્રેન્ડલી ગણેશ બનાવીને વેચે છે. એક સરખા કદની એક સરખી કિંમતની મૂર્તિઓ. પહેલે જ વર્ષે ૪૦૦ રૂપિયાની ૧૫,૦૦૦ મૂર્તિઓ વેચાઈ હતી. દરેક મૂર્તિમાં કોઈ છોડનાં બીજ મેળવેલાં હોય. ઘરના ક્યારા કે કુંડામાં એનું વિસર્જન કરવાનું અને થોડા દિવસમાં એક સરપ્રાઈઝ પ્લાન્ટ ઊગતો જોવાનો!

ભારતના શહેરોમાં હવે મેયર કે અન્ય અધિકારીઓ જાતે રસ લઈને ઈકોફ્રેન્ડલી ગણેશમૂર્તિઓ વહેંચે અને જાગૃતિ અભિયાન દ્વારા મૂર્તિ ખરીદનાર અને વેચનાર બંનેને જાગૃત કરે તેવું જોવા મળે છે. ઘણા શહેરોમાં ઈકોફ્રેન્ડલી ગણેશ બનાવતાં શીખવતી ફ્રી વર્કશોપ થાય છે. બાળકો આમાં હોંશથી ભાગ લે છે. ૧૦ વર્ષના ધ્રુવ અને તેના મિત્રોએ માટીના ગણેશ જાતે બનાવ્યા, તેનું સ્થાપન કર્યું, પૂજા કરી અને પોટમાં મૂકી વિસર્જન કર્યું. પછી તેમાં બી વાવ્યાં અને જાતે પાણી પાઇ છોડ ઉછેર્યા. એમનાં માતાપિતા કહે છે, આ ઘટનાથી અમારાં બાળકો બદલાઈ ગયાં છે. હવે તેઓ જવાબદાર, શ્રદ્ધાળુ અને પ્રકૃતિપ્રેમી બની ગયાં છે, એટલું જ નહીં, તેમની સર્જનાત્મકતામાં પણ વધારો થયો છે. 

ગણેશોત્સવ આવવાનો છે એટલે એની વાત કરી, પણ હોળીમાં રાસાયણિક રંગો, ફુગ્ગા, પાણીનો બગાડ અને દિવાળીમાં ધ્વનિ અને વાયુપ્રદૂષણ કરતાં ફટાકડાની આફતથી કોણ અજાણ છે? પ્રકાશનું પર્વ ધડાકાઓનું પર્વ કેમ બની ગયું છે? આપણને આપણા વડીલો, બીમાર સ્વજનો કે વિદ્યાર્થીઓની તકલીફ દેખાતી નથી તો પ્રાણીઓ-પક્ષીઓ અને પર્યાવરણની તકલીફ શી રીતે સમજવાના? ફટાકડા બનાવતાં બાળકોની અવદશા પર ક્યારે ય વિચાર કરીએ છીએ? રસાયણમુક્ત રંગો અને અબીલ-ગુલાલથી હોળી રમવી શું એટલી મુશ્કેલ છે? શાંત દીવડાં, ઘરની વાનગીઓ અને રંગોળીથી દિવાળીની ઉજવણી ન થઈ શકે? ક્યાં સુધી, આખરે કયાં સુધી વિચાર્યા વિના બધા કરે છે માટે આપણે પણ કરવું એવી અંધ મનોવૃત્તિથી દોરવાયા કરીશું?

આવો મિત્રો, તહેવારની મોસમને સુંદર, સ્વચ્છ, ઈકોફ્રેન્ડલી અને હૃદયના ઊમળકાથી ભરપૂર બનાવીએ.

 e.mail : sonalparikh1000@gmail.com

પ્રગટ : ‘રિફ્લેક્શન’ નામે લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, “જન્મભૂમિ પ્રવાસી”, 13 સપ્ટેમ્બર 2026