વડીલો અને મિત્રો,
નીતા શૈલેશ
સૌ પ્રથમ, મને અહીં આ દસમી ભાષા સાહિત્ય પરિષદમાં સ્થાન આપવા બદલ ગુજરાતી લિટરરી અકાદમી ઓવ યુનાઇટેડ કિંગડમનો આભાર. ગુજરાતી લિટરરી અકાદમી ઓવ યુનાઇટેડ કિંગડમની સુવર્ણજયંતી નિમિત્તે આ મહત્ત્વપૂર્ણ આયોજન કરવા બદલ આયોજકોને અભિનંદન. આયોજકોએ આ પરિષદને યોગ્ય રીતે જ ગુજરાતી ભાષાના મહત્ત્વપૂર્ણ કસબી, અનુવાદક અતુલ સવાણીની જન્મશતાબ્દીની સાથે જોડીને આજની આ અનુવાદકેન્દ્રી બેઠકને સાર્થક બનાવી છે.
આજનો વિષય છે : ‘ગુજરાતી સાહિત્ય અને અનુવાદ – દશા અને દિશા’. આયોજકોએ અહીં સાહિત્ય અને અનુવાદને જોડાજોડ બેસાડ્યા છે – આ મુદ્દો બહુ મહત્ત્વનો છે. અહીં અનુવાદ અંગેની શાસ્ત્રોક્ત વિભાવનાઓ વિશે વાત કરવાને બદલે, હું મારા અનુવાદકાર્યના અનુભવો તેમ જ અન્ય સહકર્મીઓ સાથેની વાતચીતના આધારે મારી વાત રજૂ કરવાની છું.
આજથી લગભગ ત્રીસેક વર્ષ પહેલા વડીલ, અદમ ટંકારવીના સૂચનથી મેં મારું ધ્યાન અનુવાદ કરવા પર કેન્દ્રિત કર્યું. મેં મોટા ભાગે અંગ્રેજીમાંથી ગુજરાતીમાં અનુવાદો કર્યા છે, જૂજ અનુવાદો હિન્દી કે અંગ્રેજીમાં કર્યા છે.
સાવ નાની વયથી મારા ડેડી, બાલકૃષ્ણ દવેના ખોળામાં બેસીને હીંચકા પર ઝૂલતાં-ઝૂલતાં સંસ્કૃત શ્લોકો અને સાથેસાથે જ એ બધાના સરળ ગુજરાતીમાં અનુવાદ સાંભળ્યાનું સ્મરણ છે. પ્રાથમિક શાળાની સાહિત્યસભામાં દર અઠવાડિયે, અમારા વિદ્વાન આચાર્ય મધુસૂદનભાઈ વૈદ્ય ચાર્લ્સ ડિકન્સની Great Expectationsનો અનુવાદ કરીને લાવતા અને એનું ભાવવાહી પઠન કરતા, અને અમે સૌ બાળકો એમની આંગળી ઝાલીને એ કથામાંના પીપની સાથે ઇંગ્લેન્ડની ઓગણીસમી સદીની ગલીઓમાં રમવા નીકળી પડતાં. ત્યાર બાદ મૂળશંકર મો. ભટ્ટ અને એવા કેટલા ય અનુવાદકોના નામોની યાદી આપી શકાય. આ બધાના પુરુષાર્થને કારણે જ વિશ્વસાહિત્યની દુનિયા સાથે મારો પ્રાથમિક પરિચય કેળવાયો. અને સમજાવા લાગ્યું કે, કોઈ એક વ્યક્તિ અમુક-તમુક ભાષાથી પરિચિત હોય, પણ અન્ય ભાષાઓ સાથે સાંસ્કૃતિક રીતે પરિચય બાંધવા માટે અનુવાદ જરૂરી બને છે. એક કૃતિને કોઈ એક ભાષામાંથી અન્ય ભાષામાં લઈ જવાની પ્રક્રિયામાં અનુવાદકનો સિંહફાળો હોય છે. એક ભાષાથી બીજી ભાષા સુધી પહોંચતા કૃતિ પાતળી ન પડી જાય એ જોવાની જવાબદારી અનુવાદકની. અનુવાદ ન હોય તો આપણને પરિચિત એવી ભાષા સિવાયની અન્ય ભાષાઓમાં રચાયેલા ઉત્તમ સાહિત્યથી વંચિત રહી જવાય.
વિશ્વની અન્ય ભાષાઓમાંથી અંગ્રેજીમાં થયેલ અનુવાદ પર આધાર રાખીને હું ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરું, એટલે મારે મૂળ લેખક કરતાં વધુ વિશ્વાસ અંગ્રેજી ભાષાના અનુવાદકની પહોંચ, સમજણ પર રાખવાનો આવે. આવા સમયે હું એ જ કૃતિના એકથી વધુ અંગ્રેજી અનુવાદો વાંચવાનો આગ્રહ રાખું. એક જ કૃતિના એકથી વધુ પાઠાંતરો વાંચ્યા પછી, એમાંથી એકની આખરી પસંદગી કર્યા પછી, એની લઢણ મુજબ અનુવાદ કરવાની શરૂઆત કરું. સૌ પહેલા તો પુન:વાંચન કરવાથી એ જ કૃતિના અવનવા અર્થો ઉઘડે. અહીં એક ઉદાહરણ ટાંકું: મેં એક વાર્તા, ‘ગોગોલની પત્ની’નો અનુવાદ કર્યો છે, જે બાબુભાઈ સુથારના તંત્રીપદ હેઠળ બહાર પડતા ‘ઊહાપોહ-૨’ સામયિકમાં છપાયેલ. વાર્તાના શીર્ષક પરથી વાચકનો એવો ખ્યાલ બંધાય કે પ્રખ્યાત રશિયન લેખક, નિકોલાઈ ગોગોલની પત્ની વિશે આ વાર્તા હોવી જોઈએ. જ્યારે હકીકતમાં આ વાર્તા ગોગોલની કૃતિઓના પ્રખર અભ્યાસુ, ઇટાલિયન લેખક, તોમાસો લેન્ડોલ્ફીએ લખી છે. એમણે ગોગોલની કૃતિઓને ફુગ્ગાના સ્વરૂપમાં કલ્પીને, પછી એ ફુગ્ગાને એની પત્નીનું રૂપક આપીને ગજબ અંદાજમાં આ વાર્તા લખી છે. અનુવાદકને જો આ મૂળ કૃતિ જ ન સમજાય, તો બહુ મોટી અક્ષમ્ય ગેરસમજ સર્જાવાનો ભય રહે છે. આમ વિવિધ વિષયો, વિવિધ કથનશૈલીઓથી પરિચિત થયા બાદ અનુવાદકે એક ભાષાના પાટેથી બીજી ભાષાના પાટે ચડાવીને અંતે તો સર્ક્યુલર રૂટની જેમ એ અનૂદિત કૃતિને એની સઘળી અર્થચ્છાયાઓ સહિત હેમખેમ એના મૂળ મુકામે પહોંચાડવાની ફરજ અદા કરવી પડે છે. અહીં મૂળ કૃતિની ઉજ્જવળ જ્વાળાઓમાંથી અનુવાદને સુપેરે બહાર લાવવાનો હોય છે.
એક સારો અનુવાદ સાંસ્કૃતિક સેતુ રચીને સમગ્ર વિશ્વના માનવોને લાગણીસંબંધથી જોડી શકે એવું હું માનું છું. અનુવાદક પાસેથી વૈચારિક ઉઘાડની અપેક્ષા રાખવામાં આવતી હોય છે, જે એ કૃતિને મચડ્યા વિના, એનો રસળતો અનુવાદ કરીને વાચકના હાથમાં જ્યારે મૂકે છે, ત્યારે વાચકને જાણે એ મૂળ કૃતિ જ પોતાની ભાષામાં વાંચતો હોય એવી ભાવના થાય, તો એ અનુવાદકની સફળતા ગણાય.
હું અંગ્રેજીમાંથી ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરું ત્યારે source language, અંગ્રેજીમાંના ideoms અને intricaciesથી ભરપૂર એવા અંગ્રેજીને ભેદીને એમાંના વિચારોને આત્મસાત કરીને target language, ગુજરાતીમાં જે તે કૃતિને અનુદિત કરવાનું કામ મને હંમેશાં પડકાર-ભરેલું લાગ્યું છે.
મને ગદ્ય કરતાં પદ્યના અનુવાદનું કામ વધારે પડકારરૂપ ભાસે. મેં ‘નારીવાદ પુન:વિચાર’ પુસ્તક સંદર્ભે કમલા દાસની અને ‘સાહિત્યત્વ’ પુસ્તક સંદર્ભે નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા ડેરેક વોલ્કોટની કવિતાઓના અનુવાદ કરતી વખતે, જે તે સર્જકની સ્ટાઇલ સમજવા માટે, તેઓની અન્ય કૃતિઓના અભ્યાસ પણ કર્યા છે.
અંગતપણે મને પડકાર ઝીલીને હંફાવી દે એવા અનુવાદો કરવામાં વધારે રસ પડે છે. કેટલા ય શબ્દકોશો ઉથલાવ્યા બાદ જ્યારે એક જ શબ્દના ઘણાં વિકલ્પો સામે હોય ત્યારે સ્થળ, કાળ, સામાજિક, સાંસ્કૃતિક પરિવેશ જેવા અન્ય મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં રાખીને અનુવાદક કયો શબ્દ ઉપાડે છે, એ કૃતિના અંતિમ સ્વરૂપની ગુણવત્તાને આકાર આપવા માટે ખૂબ મહત્ત્વનું બની જાય છે. અહીં હું એક અંગત ઉદાહરણ આપવા માંગું છું. એન્ટન ચેખવની વાર્તા, ‘Sorrow’નો મેં ગુજરાતીમાં અનુવાદ કર્યો. આખી વાર્તા તૈયાર પણ શીર્ષક ‘જામે’ નહીં. આમ તો ‘sorrow’ શબ્દ સાવ સામાન્ય વપરાશનો શબ્દ છે, અને એના ગુજરાતીમાં વૈકલ્પિક શબ્દો ય ઘણાં છે. પણ જ્યારે આખી વાર્તા વાંચીએ ત્યારે દુઃખ, હતાશા, નિરાશા જેવા શબ્દો ટૂંકા પડે. આખરે ઘણી મથામણ પછી ‘વલોપાત’ સૂઝ્યું. અહીં એક આડવાત કરી લઉં – આ વાર્તા તંત્રીશ્રી કિરીટભાઈ દૂધાતે ‘પરબ’ સામયિક માટે સ્વીકારી અને એ વાર્તા ‘વલોપાત’ શીર્ષક હેઠળ જ ‘છપાઈ. એ છપાયા બાદ આપણા સમર્થ અનુવાદક શરીફાબહેન વીજળીવાળા સાથે વાત થઈ ત્યારે ખબર પડી કે એમણે ચેખવની એક અન્ય વાર્તા, ‘Lament’નો વલોપાત શીર્ષક હેઠળ અનુવાદ કરેલ, જે અગાઉ ‘સમીપે’ સામયિકમાં છપાયેલ.
આવા અનુભવ ઘણી વાર થાય છે કે મૌલિક સર્જનની જેમ અનુવાદને પણ નક્કર, કસદાર બનાવવા માટે પુન:લેખન કરતા જઈને એને મઠારતાં રહેવું પડે, અહીં અનુવાદકની પ્રતિબદ્ધતા ખૂબ જરૂરી બની જાય છે. હું ઘણી નસીબદાર છું, મને બે સ્તરે ઝીણું કાંતનારા તંત્રીઓ મળ્યા છે. એક તો In-house તંત્રી, મારા જીવનસાથી શૈલેશ – જે મારા પહેલા ડ્રાફ્ટને નિષ્પક્ષ, નિર્દય થઈને કાળજીપૂર્વક તપાસે. ત્યાર બાદ બીજો ડ્રાફ્ટ કરું, જે કિરીટભાઈ દૂધાત અને બાબુભાઈ સુથાર જેવા ધુરંધર તંત્રીઓની નજર તળેથી પસાર થાય. કેટલી ય વાર એમ પણ બને કે દરેક સુઝાવ સાથે સહમત ન પણ થવાય, પણ જ્યારે અનુદિત કૃતિની ગુણવત્તા એ જ મારે મન સર્વોપરી ધ્યેય હોય, ત્યારે આ બધું જ મારા માટે શક્ય બને.
ક્યારેક અન્ય પડકાર પણ ઊભા થાય – મૂળ કૃતિની જ વાત કરીએ, તો મૂળ કૃતિના દરેક મુદ્દા કે વિચાર સાથે અનુવાદક સંપૂર્ણપણે સહમત ન પણ થાય. મેં અનુવાદ શરૂ કર્યા, એના થોડાક જ સમયમાં એક વાર્તાસંગ્રહના અનુવાદનું કામ હાથ પર લીધું હતું, એમાં આપણી પ્રચલિત દંતકથાઓને સાંપ્રત સમસ્યાઓ સાથે જોડીને નારીવાદી તેમ જ સમલૈંગિક દૃષ્ટિકોણથી એ કથાઓની પુન: રજૂઆત કરવામાં આવી હતી. એમાંના અમુક વિચારો ધરમૂળથી જ મગજમાં ન બેસે. અને હા, અનુવાદકે તો પાછું ‘જ્યોં કી ત્યોં ધર દીની’ કરવાનું હોય – કોઈ પણ ઉમેરણ કે કતરણ વિના – મૂળ કૃતિનો સૂર જાળવવાનો જ હોય – આવા સમયે આ પડકાર વધુ મોટો બની જાય. ક્યારેક અમુક-તમુક રાજકીય કે ધાર્મિક વિચારધારાઓ સાથે ય સહમત ન થવાય. આવા સમયે અનુવાદક તરીકે પાછી પાની કરવી? અનુવાદકે વ્યક્તિગત રીતે એ બધા સાથે સહમત થવું કેટલું જરૂરી? કેટલું ભાવાનુવાદ તરીકે સ્વીકારાય? અને કેટલું અનુવાદ તરીકે સ્વીકારાય? અનુવાદક કેટલી અને કેવી છૂટછાટ લઈ શકે? એવા સવાલો ઊભા થતાં. એ સમયે મેં એ વાર્તાસંગ્રહમાંની અમુક વાર્તાઓ સમૂળગી છોડી દીધેલી, પણ એ જ વાર્તાઓના અનુવાદો આજે, મારી આજની સમજ મુજબ હું આસાનીથી હાથ પર લઈ શકું. સૈદ્ધાંતિક રીતે, મારી અંગત બોલચાલની ભાષામાં હું ભલે અમુક શબ્દોનો વપરાશ ન કરતી હોઉં પણ આજે જો મૂળ લેખકે અંગ્રેજી વાર્તામાં એક અશ્વેત વ્યક્તિ માટે ‘Nigger’ શબ્દ વાપર્યો હોય, તો આજે મારા અનુવાદમાં એ શબ્દને માટે હું ‘કલ્લુ’ કે ‘કાળિયો’ શબ્દ વાપરતા અચકાઉં નહીં. સમય જતાં, વધુ સમજ આવતાં, અનુવાદનું રાજકારણ સમજીને મૂળ લેખકની ભાષાનું સ્તર જાળવવા માટે આ હવે મારા માટે શક્ય બન્યું છે.
જો કે કોઈ કૃતિનો અનુવાદ કરીને, અનુસર્જન કરીને નવો ઘાટ ઘડવામાં કૃતિનો અંગમરોડ ન થઈ જાય એની જાગૃતિ અત્યંત જરૂરી બની જાય. અહીં એક રમૂજી ઉદાહરણ ટાંકવાનો મોહ જતો નહીં જ કરી શકું. અમે શાળામાં સંસ્કૃત ભણતા ત્યારે સુભાષિતો શીખવાની ખૂબ મજા આવતી. એક દિવસ ‘ઘૃષ્ટમ ઘૃષ્ટમ પુનરપિ પુન: ચંદનમ ચારૂગંધમ…’ વાળું સુભાષિત આવ્યું. આનો અર્થ એ થાય છે કે, ચંદનને વારંવાર ઘસવા છતાં ય, એ પોતાનો મૂળ ગુણ છોડતું નથી અને એમાંથી સુગંધ જ આવે છે. જો કે, એક ચબરાક બહેનપણીએ અન્ય મિત્રને ઝપટમાં લેતાં આ સુભાષિતનો શીઘ્ર અનુવાદ આ પ્રમાણે કર્યો હતો: ‘વારંવાર ઘસી ઘસીને ચંદનથી નાહવા છતાં ય ચારુ ગંધાય છે…’, બોલો!
આ તો બાળપણની ઠઠ્ઠામશ્કરીની વાત થઈ, પણ આ જ રીતે કેટલી ય વાર આપણે ઉત્તમ કૃતિઓના રકાસ થઈ જતા જોયા છે. બે ભાષા માત્ર ‘આવડે’ એટલે અનુવાદ કરવાનો ગૃહઉદ્યોગ ચાલુ કરવો ખતરનાક નીવડી શકે. શબ્દો સાથેનો પરિચય, શબ્દોની ગોઠવણ, ઉતાવળે, અરધી સમજમાં કરવામાં આવેલ અનુવાદો, પાયાના વ્યાકરણની સમજનો અભાવ – આ બધી વાતે કૃતિનું ખૂન થઈ જતા વાર નથી લાગતી.
અહીં આપણે ગુજરાતીમાં અનુવાદ થયા છે એની પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને વાત કરીએ છીએ, એટલે એક સંસ્કૃતિની મૂળ ભાષામાંથી જ્યારે બીજી સંસ્કૃતિની અંગ્રેજી ભાષામાં અનુવાદ થાય, અને ત્યાર બાદ એ ગુજરાતીમાં આવે, ત્યારે સામાન્ય બુદ્ધિ અને તર્ક વાપરીને એ અનુવાદની ભાષા ગુજરાતી બને એ ખૂબ જરૂરી છે. અતુલ સવાણીએ ટોલ્સટોયની રશિયન વાર્તા, ‘Kholstomer: The story of a Horse’નો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કર્યો છે. આ વાર્તાનો અંગ્રેજી અનુવાદ ‘Strider’ શીર્ષક હેઠળ થયેલ. ‘stride’ એટલે કે ડાંફ, એક પગલું. અતુલભાઈ ‘ખોલસ્તોમર: એક ઘોડાની વાર્તા’, એ શીર્ષક પર અટકી જઈ શક્યા હોત. આ ઘોડાની વિશિષ્ટતા એની stride, એની ડાંફમાં છે – એ લગભગ એક ગજ જેટલી લાંબી ડાંફ ભરે છે. અને એટલે જ આપણા ગુજરાતી અનુવાદક એ વાર્તાનું શીર્ષક બાંધે છે: ‘ગજિયો’. ભગવદ્ ગોમંડળમાં ‘ગજિયો’ શબ્દનો એક અર્થ છે: ‘ગજના માપનો ધાતુનો સળિયો’. એ શબ્દનો અન્ય એક અર્થ પણ આપેલ છે: ‘શિશ્ન, પુરુષની જનનેન્દ્રિય’. આખી વાર્તા વાંચીને ઘોડાના જીવન દરમિયાનના એના વીરત્વને દર્શાવવા અનુવાદકને આ બીજો અર્થ પણ અભિપ્રેત હોય અને એમણે આ શીર્ષક પસંદ કર્યું હોય એવી સંભાવના છે. આમ અનુવાદક સ્થળકાળને ય ઉજાગર કરવાનું કામ કરતા જાય છે. સારા અનુવાદો કરવા માટે કેટલી ચોકસાઈ, કેટલી મહેનત કરવી પડે છે – ત્યારે એમના નામની આજ સુધી ઉજવણીઓ થાય છે.
અનુવાદકના શબ્દોની પસંદગી, એની કારીગરી કૃતિનો ઉત્કૃષ્ટ ઘાટ ઘડી આપે છે. અંગ્રેજી ભાષામાં ઘણા જૂના શબ્દો વટથી વપરાતા રહે છે, જ્યારે ગુજરાતી ભાષામાં ઘણા શબ્દો વણવપરાયેલા પડ્યા રહ્યા છે. આ જોતા એમ લાગે કે, શું અનુવાદકની અમુક શબ્દો વાપરવા માટે હિંમત ઓછી પડે છે? કે પછી એ વાચકની સમજને ઊણી ગણે છે? આપણી ભાષાના વિદ્વાન લેખક, અનુવાદક, અમૃત ગંગર કહે છે, ‘વાચક આકારહીન છે, એના વિશે હું જાણતો નથી. મારી નિષ્ઠાનું કેન્દ્ર મારી કૃતિ છે, અને એ જ મને અનુવાદની પ્રક્રિયામાં પૂર્વનિર્ધારિત થતા બચાવે છે.’ આ વાત સાથે હું સંપૂર્ણપણે સહમત થાઉં છું. ‘નારીવાદ: પુનર્વિચાર’ પુસ્તકમાં મેં કેટલા ય એવા અસામાન્ય, અઘરા ગણાય એવા શબ્દોનો પ્રયોગ કરેલ, જે મૂળ લેખનની ભાષાના સ્તરની સમકક્ષ ઊભા રહી શકે એવા હતા.
અનુવાદક થોડી મહેનત કરે તો સ-રસ અનુસર્જન બને. ઝવેરચંદ મેઘાણી અને સ્વામી આનંદને આ સંદર્ભે યાદ કરવા જ પડે. સ્વામી આનંદે તો કેટલાં ય શબ્દો જાતે બનાવ્યા હોવાના દાખલા છે. અર્નેસ્ટ હેમિંગ્વેની ‘ઓલ્ડ મેન એન્ડ ધ સી’ ને સ્વામીજીએ ‘માછીભાભો અને મે’રામણ’ બનાવીને ગુજરાતી વાચકો સમક્ષ મૂકી આપી છે.
દરેક ભાષાની લખવાની, વાંચવાની, બોલવાની વિશિષ્ટતાઓને કારણે, ઘણી વાર એ ય મુદ્દો ઉભો થાય કે જ્યારે આપણે ગુજરાતીમાં લખીએ ત્યારે કેવી રીતે લખવું? મારા રોજબરોજના કામ પર દેશવિદેશના સહકર્મીઓ સાથે હોવાને લીધે ક્યારેક અમુક-તમુક શબ્દોના ઉચ્ચારોની ચોક્કસાઈ કરી શકાય. પણ એક જ શબ્દના જુદા-જુદા ઉચ્ચારો થઈ શકે, એને કઈ રીતે માન્ય ગણવા? ઉદાહરણ તરીકે, લિયો કે લેવ, ટોલ્સટોય કે તોલ્સતોય? ગટે, ગથે કે ગ્યુથે? વળી એક અંગત ઉદાહરણ આપું: સીખ ધર્મ કે શીખ ધર્મ લખવું? અંગ્રેજીમાં એને ‘સીખ’ કહેવાય છે, જ્યારે વિશ્વકોશ ‘શીખ’ કહે છે. હું જ્યારે કેનેડામાં બેસીને અનુવાદ કરું, એનું કોપી એડિટિંગ વિશ્વમાં અન્યત્ર બીજે ઠેકાણે થાય, અને ફેરફાર કરવાના આવે તો અંતિમ કયો અને કોનો નિર્ણય શિરોમાન્ય રાખવો જોઈએ?
અનુવાદકે મૂળ લેખકની ભાષા, અને એની પ્રવાહિતા જાળવવી ખૂબ જરૂરી. નહીંતર અનુવાદ ખોટકાય અને ખટકે. અહીં વિશ્વકક્ષાના ઇન્ટરનેશનલ બુકર ઇનામને યાદ કરી લઈને એક ખૂબ મહત્ત્વનો મુદ્દો ધ્યાન પર લેવો જરૂરી છે. આ ઇનામની રોકડ રકમ મૂળ લેખક અને અનુવાદકને સરખા ભાગે વહેંચીને, અનુવાદકને સાચા અર્થમાં મૂળ લેખકની જોડાજોડ સ્થાપવામાં આવે છે. સારા અનુવાદોને આ રીતે પોંખવા અત્યંત જરૂરી છે – અનુવાદકનું નામ છેલ્લે નહીં, પણ મૂળ લેખકની જોડાજોડ જ હોવું આવશ્યક ગણાય.
કેનેડાના, ગુજરાતી મૂળના બે વિશ્વપ્રસિદ્ધ લેખકો, રોહિન્ટન મિસ્ત્રી અને એમ.જી. વસનજી અંગ્રેજીમાં જ લખવું પસંદ કરે છે. જે ભાષામાં તમે સૌથી સારી રીતે વ્યક્ત થઈ શકો એમાં જ લખવું, એમાં જ અનુવાદો કરવા, એમ હું અંગતપણે માનું છું. હું જ્યારે અનુવાદ કરું ત્યારે મૂળ કૃતિને સંપૂર્ણપણે વફાદાર રહેવાની કોશિશ કરું. જો કે, બંને ભાષામાં આસાનીથી લખતા લોકો માટે મને વિશિષ્ટ માન છે. પણ જ્યારે લેખક જાતે જ પોતાની કૃતિનો અનુવાદ કરે ત્યારે શું એ કૃતિમાં ફેરફાર કરવાની છૂટછાટ લે? આ બાબતે આપણા યુવા લેખક, અભિમન્યુ આચાર્ય સાથે વાત કરતા એમણે જણાવ્યું કે, ‘હા, એ શક્ય છે’. એ જ્યારે પોતાની મૂળ ગુજરાતી ભાષામાં લખાયેલી કૃતિનો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરે, ત્યારે એમાં અમુક ફેરફારો કરતા હોય છે. તો શું આ અનુવાદ થયેલો ગણાય? અન્ય અનુવાદક મૂળ કૃતિ સાથે આવી છૂટ લે તો એ માન્ય રાખવામાં આવે?
આજે એ.આઈ. / આર્ટિફિશીયલ ઇન્ટેલીજન્સ / કૃત્રિમ બુદ્ધિમતાનો હાઉ ઊભો થયો છે, જ્યારે કેટલાક તો એનો અનુવાદ માટે છૂટથી ઉપયોગ કરીને ગાડું ગબડાવે રાખે છે. અહીં એક ઉદાહરણ ટાંકું: એક સ્થાનિક હોસ્પિટલમાં થાપાના હાડકાંના ઓપરેશન પછીની સારસંભાળની પુસ્તિકામાં લખેલું: ‘Walk with a cane’ – અને નીચે ગુજરાતીમાં અનુવાદ હતો: ‘શેરડી લઈને ચાલો’. હવે આ અનુવાદને તપાસવા માટે, તેમ જ નકામું ઉડાડી દેવા અને સત્વ ગાળી લેવા માટે સૂપડું અને ગરણીથી સજ્જ એવી માનવબુદ્ધિ, Human Intelligence જરૂરી ખરી કે નહીં? અને AI દ્વારા થનારા સાહિત્યિક કૃતિઓના અનુવાદોનું શું? એની તપાસ કોણ રાખશે?
અને એટલે જ, અનુવાદકાર્યને એક ચોક્કસ સમજ સાથે ચોક્કસ દિશામાં લઈ જવાની જરૂર છે. એ માટે સંગઠનો રચાવા જરૂરી છે. નવોદિત અને અનુભવી અનુવાદકોએ ભેગા મળીને ઉપાડી લેવાના કાર્યોમાં હકારાત્મક વલણ અપનાવવું ખૂબ જરૂરી છે. વિશ્વકક્ષાની કૃતિઓના વાંચન, એમાંથી કૃતિઓની પસંદગી, યોગ્ય અનુવાદકને કાર્યસોંપણી, ખુલ્લા મને ચર્ચા-વિચારણા, એકબીજા પાસેથી શીખવાની, યોગ્ય ફેરફારો કરવાની તૈયારી હોવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. ત્યાર બાદ એના વિવેચનો પણ થવા જોઈએ. મને લાગે છે કે આ ભગીરથ કાર્ય દેશ તેમ જ વિદેશસ્થિત ગુજરાતી સાહિત્યસંસ્થાઓએ સાથે મળીને ઉપાડી લેવું જરૂરી છે.
ગુજરાતી લિટરરી અકાદમી ઓવ યુનાઇટેડ કિંગડમ આ અને આવા પ્રકલ્પો સફળતાપૂર્વક કરતી આવી છે અને આગળ ઉપર પણ કરતી જ રહેશે એ આશા સાથે વિરમું.
અસ્તુ
(2236 શબ્દો)
યુનાઇટેડ કિંગ્ડમસ્થિત ‘ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી’ને ઉપક્રમે, 01-02-08 તેમ જ 09 ઑગસ્ટ 2026 વેળા યોજાયેલી દશમી ભાષા–સાહિત્ય પરિષદ માંહે પહેલી બેઠકના એક વક્તા તરીકે કરાયેલી રજૂઆત
પ્રવાસી ગુજરાતીઓ માટે પોતાની ભાષા, સંસ્કૃતિ અને સાહિત્યને જીવંત રાખવાં એ એક મોટો પડકાર હોય છે. પરંતુ યુનાઇટેડ કિંગ્ડમની ધરતી પર આ પડકારને એક અવસરમાં બદલીને ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમીએ વર્ષોથી અદ્ભુત કાર્ય કર્યું છે.
ડૉ. સુમન શાહ, કોઈક નિજી કારણોવસાત અતિથિ વિશેષ તરીકે હાજર રહી શકે તેમ ન હોઈ, જાણીતા વાર્તાકાર અનિલ વ્યાસ એ પદે હતા અને એમણે આપણને ન્યાલ કર્યા, આનંદ અને સંતોષ આપ્યો. નત મસ્તક, અનિલભાઈ
“સાંકળોનો સિતમ” પાકિસ્તાની ગુજરાતી કવિ પત્રકાર મૂસાજી દીપક બારડોલીકરના જેલનિવાસોની કથા છે. આ આત્મકથા નથી, આ કૃતિ બારડોલીકરની આત્મવ્યથા છે જે અંત તરફ આત્મગાથા બની જાય છે. સ્વાતંત્ર્ય પૂર્વે જેલ એ ગુજરાતી લેખકનો અનુભવ હતો, ૨૦મી સદીના અંત તરફના ગુજરાતી લેખક માટે જેલ એ એના અનુભવના પરિધની બહારની વસ્તુ બની ગઈ છે. ‘સાંકળોનો સિતમ’ કવિ દીપક બારડોલીકરની ઝિંદાનામાં છે (ઝિન્દાન એટલે ઉર્દૂમાં જેલ) પ્રથમ પ્રકરણની પ્રથમ લીટી છે. દરવાઝા ખોલ !… અને અંતિમ ર૧મા પ્રકરણની અંતિમ લીટીઓ છે :