‘સાચી કવિતા એ મૌનની ધાર પર શબ્દની અવતારણા છે …’^૧ એમ કહીને જર્મન ફિલોસોફર માર્ટિન હાઇડેગરે કવિતાના અસ્તિત્વને વ્યાખ્યાયિત કર્યું હતું. આ વિચારને ગુજરાતી સાહિત્યના સંદર્ભમાં જીવંત કરતો એક યુવા અવાજ એટલે બ્રિજેશ પંચાલ, જે ‘મધુર’ અને ‘મધુરલલિત’ જેવા ઉપનામે સાહિત્ય સર્જન કરે છે. યુગ કવિ ઉમાશંકર જોશી કવિતાને જીવનની ઊંડાણભરી સમજણ આપતું સર્જનાત્મક માધ્યમ માનતા હતા.^૨ આ વિચાર ઊંડાણથી સમજવા યુવા કવિ, નાટ્યકાર, ફિલ્મ લેખક અને અનુવાદક બ્રિજેશ પંચાલનો ૨૦૨૫માં પ્રકાશિત થયેલ કાવ્યસંગ્રહ “મૌનથી શબ્દમાં કાણું પડશે”^૩ તપાસીએ. આ કાવ્યસંગ્રહમાં કવિએ આશરે ૩૨ ગીત, ૨૪ ગઝલ અને ૪૬ અછાંદસ જેવા કવિતા પ્રકારને રજૂ કર્યા છે. આ કાવ્યસંગ્રહમાં યુવા સર્જક જીવનને માત્ર વર્ણવતા નથી, પરંતુ તેને અનુભૂતિના સ્તરે ફરીથી ગાઢ બનાવે છે. મૌન અને શબ્દ વચ્ચેનો તણાવ, જે સામાન્ય રીતે અભિવ્યક્તિના વિરોધી ધ્રુવો તરીકે જોવામાં આવે છે, એ અહીં સર્જનાત્મક સહઅસ્તિત્વમાં રૂપાંતરિત થાય છે. કવિ મૌનને ગૂંગળામણ નહીં, પરંતુ સંભાવનાનો ગર્ભ માને છે, જેથી શબ્દ જન્મે છે. બ્રિજેશ પંચાલનું આ સર્જન માત્ર કવિતાઓનો સમૂહ નથી, પરંતુ માનવ જીવનના મૌન, સંવાદ, સંઘર્ષ અને સંવેદનાના જટિલ પરિમાણોને સ્પર્શતો એક ગહન સાહિત્યિક પ્રયોગ છે. 

પહેલા વાત કરીએ આ કાવ્યસંગ્રહના મુખપૃષ્ઠની. જે જાણીતા ચિત્રકાર અને કવિ-લેખક ગુલામમોહમ્મદ શેખ સાહેબ દ્વારા રચાયેલ છે. અહીં કાવ્યસંગ્રહમાં કવિએ પોતે હાથે ઘૂંટીને “મૌનથી શબ્દમાં કાણું પડશે” (પૃ. ૧૫) મૂક્યું છે. જે એક રીતે ચિત્રમાં શબ્દપ્રયોગ છે. 

‘કવિતા, તને લખ્યાનો મને રંજ છે!’ જેવી કવિતા લખીને સાહિત્ય સર્જન માટે પોતાનો અનોખો સૂર પૂરાવનાર યુવા સર્જક વિશે ઑનલાઈન ‘રેખ્તા ગુજરાતી’^૪ જણાવે છે કે બ્રિજેશ પંચાલનો જન્મ ૨ મે, ૧૯૯૫ના રોજ પિતા યોગેશભાઈ અને માતા ગીતાબહેનના ત્યાં વડોદરામાં થયો. તેમણે કમ્પ્યૂટર એન્જિનિયરિંગમાં સ્નાતક અને અનુસ્નાતકની પદવી મેળવી સાથે ગુજરાતી ભાષા અને ગાંધીાઅન ફિલસૂફીમાં પણ અભ્યાસ કર્યો છે. તેઓ સાહિત્ય (ગદ્ય-પદ્ય), નાટક અને ફિલ્મ માટે લેખન કરે છે તથા તેમના એકાધિક પુસ્તકો પ્રકાશિત થયાં છે. હાલમાં તેઓ કમ્પ્યૂટર એન્જિનિયરિંગના અધ્યાપન સાથે નેચરલ લેંગ્વેજ પ્રોસેસિંગ ક્ષેત્રે, ખાસ કરીને ભારતીય ભાષાઓ માટે સંશોધન કરી રહ્યા છે. તેમણે પીએચ.ડી. સંશોધનમાં ગુજરાતી ભાષાનું ડીપ લર્નિંગ આધારિત સ્પેલ ચેકર વિકસાવ્યું છે. કવિસંમેલન, સાહિત્ય, ફિલ્મ અને નાટ્યક્ષેત્રે તેમની સક્રિય હાજરી રહી છે. જે માટે તેમને અનેક પુરસ્કારો મળ્યા છે, જેમાં મુખત્વે નેશનલ બુક ટ્રસ્ટ, મિનિસ્ટ્રી ઑફ એજ્યુકેશન, ભારત સરકાર તરફથી મળેલ PM Yuva 2.0 ફેલોશિપનો સમાવેશ થાય છે.

કવિએ કાવ્યસંગ્રહના શીર્ષકમાં પ્રયોજેલ “કાણું” શબ્દ અત્યંત મહત્ત્વનો છે. સામાન્ય રીતે કાણું એટલે ખામી, પરંતુ અહીં તે જ સર્જનનો પ્રારંભબિંદુ છે. જેમ રશિયન વિવેચક રોમન જેકોબ્સન કહે છે કે “Poetry Is Organized Violence Committed on Ordinary Speech … (કવિતા સામાન્ય વાણી પર કરવામાં આવતી સંગઠિત હિંસા છે …)”^૫  તે જ રીતે આ કવિ  સામાન્ય ભાષામાં ‘કાણું’ પાડી તેને કાવ્યમાં ફેરવે છે. કવિ પોતાના નિવેદનમાં “સાહિત્ય સર્જન એક રીતે પોતાની પાસે રહેલ શબ્દમાં પોતાની તાકાત મુજબ કાણું પાડવાની ઘટના છે”^૩ કહીને આ વિચારને સ્પષ્ટપણે સાકાર કરે છે.

આ કાવ્યસંગ્રહની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની વિષયવૈવિધ્યતા અને પ્રયોગશીલતા છે. રઘુવીર ચૌધરીએ યોગ્ય રીતે નોંધ્યું છે કે ‘બ્રિજેશનું સર્જન વિચાર પ્રયોજનની દૃષ્ટિએ નોખું છે.’^૩ યજ્ઞેશ દવે પણ આ બાબતને સ્પષ્ટ કરે છે કે ‘અહીં યુવાનનો ઉદ્વેગ, અજંપો અને વિદ્રોહ છે તો હતાશા, દૈહિક કામના અને સામાજિક પ્રતિબદ્ધતા પણ છે’^૩. જ્યારે કવિ હિતેન આનંદપરા લખે છે ‘બ્રિજેશ પંચાલ અને નાટ્યલેખક બ્રિજેશ પંચાલને અલગ પાડવા દુષ્કર છે. કવિ બારીક સંવેદનોને નિરૂપવાનો પ્રયત્ન કરે છે.’^૩ આ કાવ્યસંગ્રહમાં જીવનના વિવિધ રંગો પ્રેમ, પીડા, વિમર્શ, વિદ્રોહ અને આધ્યાત્મિકતા એકસાથે જોવા મળે છે. અહીં ‘વર્જિનિટી’, ‘સ્ખલન’, ‘કિન્નરનું ગીત’, ‘નિરોધનું ગીત’, ‘લી… મોના લિસા’, ‘સોક્રેટિસ માટે પ્રાયશ્ચિત ગીત’, ‘અલ્ઝાઇમર્સનું ગીત’ જેવા વિષયો માત્ર ચોંકાવવા માટે નથી, પરંતુ સમાજના ઉપેક્ષિત અને અવગણાયેલા સત્યને અવાજ આપવા માટે છે. આ દૃષ્ટિએ કવિનો અભિગમ પ્રગતિશીલ છે અને સત્વર  છે.

વિશ્વ સાહિત્યના વિવેચક મેથ્યુ આર્નોલ્ડે કવિતાને ‘Criticism of Life’^૬ ગણાવી છે. આ કૃતિની કવિતાઓ આ વ્યાખ્યાને જીવંત કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે ‘ગાંધીટોપી’ કવિતામાં કવિ જે રીતે મૂલ્યોના બજારીકરણ પર કટાક્ષ કરે છે, “જે વસ્તુ બજારમાં ન ચાલે, એને તમારા નામ સાથે જોડું છું. / જેમ કે …

ગાંધીની ટોપી!

ગાંધીનાં ચશ્માં!

ગાંધીની લાકડી!

ગાંધીનું ઘડિયાળ!

ગાંધીની ખાદી!

અને … ગાંધીનું સત્ય!” (પૃ. ૨૮)

આ માત્ર વ્યંગ્ય નથી, પરંતુ આધુનિક સમાજ પર કરાયેલું તીવ્ર વિવેચન છે. અહીં કવિતા એક નૈતિક દર્પણ બનીને ઊભી રહે છે. સમગ્ર કાવ્યસંગ્રહમાં કવિની કવિતામાં માનવીય સંવેદનાનો ઊંડો પ્રવાહ પણ સતત વહે છે. ‘પેટ નથી ભરાતું!’ જેવી કવિતા આપણને યાદ અપાવે છે કે જીવનમાં ભૌતિકતા પૂરતી નથી. 

“તમે પેટ ભરાઈ ગયું, કોને કહો છો?

ખાવાથી ભરાય કે પીવાથી ભરાય એને? કે પછી …

બાજુના ઘરમાં કોઈ ભૂખ્યું હોય અને

તમારા ગળેથી કોળિયો નીચે ન ઊતરે –  એને?” (પૃ. ૨૯)  

આ વિચારને ગુજરાતી સાહિત્યના મહાન કવિ ઝવેરચંદ મેઘાણીના માનવતાવાદી દૃષ્ટિકોણ સાથે જોડીને જોઈ શકાય. કવિ અહીં સૂચવે છે કે સાચી ભૂખ શરીરની નહીં, પરંતુ સંવેદનાની છે. અહી કવિતામાં નાટ્યાત્મકતા એક વિશેષ તત્ત્વ તરીકે જોવા મળે છે, જે કદાચ તેમના નાટ્યલેખનના અનુભવનું પરિણામ છે. ‘નાટકનું એક પાત્ર’ જેવી કવિતામાં મૃત્યુને પાત્ર તરીકે રજૂ કરવું, એ માત્ર કલ્પનાનો ખેલ નથી, પરંતુ અસ્તિત્વવાદી પ્રશ્નોને સ્પર્શવાનો પ્રયાસ છે. આ દૃષ્ટિએ તેમની કવિતા સાહિત્ય અને રંગમંચ વચ્ચેનો સેતુ બની જાય છે.

આ કાવ્યસંગ્રહમાં ગહનતા અને વિવેચન સાથે હળવી, રમૂજી અને વિટસભર કવિતાઓ પણ વિશેષ આકર્ષણ ઊભું કરે છે. આ કવિતાઓ માત્ર હાસ્ય માટે નથી, પરંતુ તે હાસ્યના આવરણમાં જીવનના સત્યને સરળ રીતે રજૂ કરે છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં જ્યોતીન્દ્ર દવે કહે છે કે ‘હાસ્ય એ વિચારને સહેલાઈથી પહોંચાડવાનું સૌથી અસરકારક સાધન છે.’ આ દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો બ્રિજેશ પંચાલની હળવી કવિતાઓ વાચકને હસાવતાં-હસાવતાં વિચારવા પ્રેરિત કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે ‘છેલ્લો પિરિયડ…’ કવિતા અત્યંત રસપ્રદ અને પ્રતીકાત્મક છે. અહીં કવિ શાળાના હાજરી પત્રક દ્વારા માનવીય ભાવનાઓને જીવંત બનાવે છે :

“આ રોલ નંબર દસ – “જિંદગી”

કેમ આજે ય નથી આવી?

કોઈને ખબર છે?

“જિંદગી કેમ રહે છે ગેરહાજર ઘણા દિવસથી?”

તો એકદમ રોલ નંબર અગિયાર … “અનુભવ” ઊભો થઈને બોલ્યો :

“સર, જિંદગી જ્યારથી એની દોસ્ત હકીકતને મળી છે,  ત્યારથી એ બીમાર પડી છે!

છતાં એણે મને ખાતરી આપી છે કે –

એ મારી મદદ લઈને, જલદી સાજી થઈને,

આપના સુખના દરેક પિરિયડ રેગ્યુલર ભરશે!” (પૃ. ૨0)

આ પંક્તિઓમાં રહેલું હળવું હાસ્ય વાચકને તરત જ આકર્ષે છે, પરંતુ અંતે “જિંદગી”ની ગેરહાજરી એક ગંભીર પ્રશ્ન ઊભો કરે છે. હાસ્ય અહીં માત્ર મનોરંજન નથી, પરંતુ જીવનની અસંગતતાનું પ્રતિબિંબ છે. કવિની “અણુબૉમ્બ અને કવિતા” તેની સર્જનપ્રક્રિયાનો તત્ત્વ જ્ઞાન રજૂ કરે છે :

“સાચી કવિતા લખવી

અણુબૉમ્બ બનાવવા જેવી જ

 એક ઘટના છે.”         (પૃ. ૨૧)

આ પંક્તિઓમાં કવિ કવિતાની શક્તિને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. જ્યાં અણુબૉમ્બ વિનાશ કરે છે, ત્યાં કવિતા માણસને “બનાવે” છે. આ વિરુદ્ધતા કવિતાની સકારાત્મક શક્તિને ઉજાગર કરે છે. અહીં કવિની દૃષ્ટિ સ્પષ્ટપણે માનવતાવાદી છે.

ટી.એસ. એલિયટનો એક મહત્ત્વનો વિચાર છે કે “Genuine Poetry Can Communicate before It Is Understood. (સાચી કવિતા સમજાય તે પહેલાં જ વાતચીત કરી શકે છે.)”^૭ અહીં ઘણી કવિતાઓ આ વાતને સાબિત કરે છે. “ઍનેસ્થેસિયા” (પૃ. ૧૮) અથવા “મારી ભીતર…” (પૃ. ૧૯)જેવી કવિતાઓમાં ભાષા કરતાં અનુભવ વધુ પ્રબળ બને છે. વાચક પહેલા તેને અનુભવે છે અને પછી સમજવાનો પ્રયત્ન કરશે. આ સંગ્રહમાં આશા અને સકારાત્મકતા પણ એક મહત્વપૂર્ણ ધારા તરીકે વહે છે. “પ્રકાશ” કવિતામાં કવિ લખે છે, ‘અમે પ્રકાશ માટે લડીશું’ (પૃ. ૨૨) જે માત્ર કાવ્યપંક્તિ નથી, પરંતુ એક માનસિક અવસ્થાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. અંધકાર વચ્ચે પ્રકાશની શોધ, આજના સમયમાં અત્યંત પ્રાસંગિક છે. આ સંદર્ભમાં ટીએસ એલિયટનું બીજું એક પ્રખ્યાત નિવેદન યાદ આવે છે: “Poetry is not a turning loose of emotion, but an escape from emotion. (કવિતા એટલે લાગણીઓથી મુક્ત થવાનું નથી, પણ લાગણીઓથી છટકી જવાનું છે.)”^૮ કવિ બ્રિજેશ પંચાલની કવિતામાં ભાવનાઓનો વિસ્ફોટ છે, પરંતુ તે અનિયંત્રિત નથી; તે એક ચેતનાત્મક રચનાત્મક પ્રક્રિયાનો ભાગ છે. તેથી તેમની કવિતા વ્યક્તિગત અનુભવોમાંથી ઉપજી હોવા છતાં સામૂહિક અનુભૂતિમાં રૂપાંતરિત થાય છે. “કવિતા એટલે …” કવિતામાં કવિ કવિતાની વ્યાખ્યા આપતા કહે છે : 

“કવિતા એટલે … તું

કવિતા એટલે … હું

 ના … ના … આપણે બંને એટલે કવિતા” (પૃ. ૨૫)

આ પંક્તિઓમાં કવિતાને એક સંબંધ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે. અહીં કવિતા કોઈ એકલદોકલ સર્જન નથી, પરંતુ સંવાદનું માધ્યમ છે. આ વિચાર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના કાવ્ય દૃષ્ટિકોણ સાથે ગુંજાયમાન થાય છે, જ્યાં કવિતા માનવ અને વિશ્વ વચ્ચેના સંબંધનું માધ્યમ બને છે. આ કાવ્યસંગ્રહની એક વિશેષતા એ પણ છે કે તેમાં આધુનિક જીવનના વિવિધ પરિમાણો ટેકનોલોજી, શહેરજીવન, અને માનસિક સંઘર્ષને પણ સ્થાન મળ્યું છે. “??? – ઇમોજીસ” (પૃ. ૯૭) દ્વારા લખાયેલી કવિતા કવિની નવીનતાને દર્શાવે છે. આ પ્રયોગ બતાવે છે કે કવિ પરંપરા અને આધુનિકતાના સંગમ પર ઊભો છે.

આ સંગ્રહમાં ગીત અને ગઝલનો વારસો પણ સમૃદ્ધ અને વૈવિધ્યસભર છે. ચાલો માણીએ થોડી પંક્તિઓ, 

હું તો રટ્યા કરીશ ખાલી તારું નામ,

કાનજી ભૂલીને સઘળું સંસારનું કામ.

ભક્તિ અઢળક, એનો ક્યા અંત રે …” (પૃ. ૧૧૨)

અહીં કાનની અંધતાની વ્યથા અને ભક્તિની ગહનતા લોકગીતની છટામાં વણાઈ ગઈ છે. ‘ગોપીઓની ઇચ્છા’ ગીતમાં કવિ ગોપીઓની મનોદશાને આધુનિક સંવેદનાથી નિરૂપે છે : 

“મારી અંદર ઊગેલી એક તાજી ગોપીને તમે સમજો, જો શ્યામ,

તો સમજાશે, ગોપીઓની ઇચ્છા છે,

રાધાની જેમ તારી આગળ જોડાય, એનુંયે નામ!” (પૃ. ૧૧૫)

આ પંક્તિઓ પ્રેમમાં સમાનતાની ઇચ્છાને નવી ઊંચાઈ આપે છે. ‘આપણે બે ને છત્રી એક’ એક લોકભોગ્ય ગીત છે. આ ગીત પ્રેમની નાજુકતા, નિકટતા અને અનકહ્યા સંવાદનો મોહક આલેખ છે. ‘રંગ અડશે અંગને’ ગીત હોળીના રંગ અને પ્રેમના ઉત્સાહને સમાન કરે છે: s

“રંગ અડશે અંગને તારા ગોરી, દલડું થાશે, મારું ત્યારે ચોરી.

ખોઈને બેઠો ધબકારા મારા, જઈને બેઠા જે દિલમાં તારા.

સંગે બાંધી લે, જીવનની ડોરી.” (પૃ. ૧૨૬)

આ ગીતમાં ધબકારા ખોઈને પ્રિયતમાના દિલમાં બેસી જવાની કલ્પના રોમેન્ટિક કાવ્યશાસ્ત્રને નવી જમીન આપે છે. ‘તને નીંદર આવે તો’ હાલરડાના પરંપરાગત સ્વરમાં નવી કોમળતા ઉમેરે છે :

“તને નીંદર આવે તો એક સપનું હું આપું તને ભેટમાં …

આંખની અટારીઓને ધીરે ધીરે બસ વાસવાની હોય,

ભેટમાં જાતે જ્યારે સપનાની વહેંચણી કરવાની હોય.” (પૃ. ૧૧૫)

ગઝલની વાત કરીએ તો ‘સિતારો કીધો’ એક ઉત્તમ ગઝલ છે જ્યાં દરેક શેરમાં એક અલગ વિષયને બાંધવાની કૌવત બતાવવામાં આવી છે : ‘તપાવ્યો છે મને’ ગઝલમાં કવિએ પોતાના જીવનના અનુભવોને કેન્દ્રમાં રાખ્યા છે : 

“જિંદગીભર કેમ આ રીતે વખાણ્યો છે મને,

 તેં કદી સારો કદી નરસો ગણાવ્યો છે મને.” (પૃ. ૧૦૯)

‘છૂટી ગયો છું હું’ ગઝલમાં કવિ પોતાની આત્મસંલગ્નતાની વાત કરે છે : 

“એટલું બોલીને બસ છૂટી ગયો છું હું, 

 વાપરો ના બહુ મને, ખૂટી ગયો છું હું. (પૃ. ૮૫) 

‘ચચરતું કશું બોલી’ ગઝલમાં વિદ્રોહનો સૂર છે : 

પાડનારા ઘણા મુજને રસ્તે મળ્યા હતા પણ,

એમની યોજના પાડી નાખી, ઊભો થયો છું.” (પૃ. ૯૩)

‘દોસ્ત’ ગઝલ મિત્રતાની ગહનતાને અભિવ્યક્ત કરે છે: 

“હું તને ‘ને તું મને સમજી શકે છે, દોસ્ત!

એની આ દુનિયાને ચિંતા બહુ રહે છે, દોસ્ત!” (પૃ. ૮૬)

આમ આ સંગ્રહમાં સમાવિષ્ટ ગીતો લોકભોગ્યતા, ભક્તિ, રોમાન્સ અને હાલરડાના સ્વરે વાચકને ઝૂમવા મજબૂર કરે છે, જ્યારે ગઝલો વ્યક્તિગત અનુભવો, સામાજિક વિસંગતિઓ, વિદ્રોહ અને પ્રેમની ગૂંચોને કલાત્મક મક્તા અને મત્લા સાથે રજૂ કરે છે. આ સંગ્રહનું અછાંદસ કાવ્યત્વ ગદ્યની સરળતા અને પદ્યની ગાઢ સંવેદનાનો અદ્દભુત સમન્વય સાધે છે અને ઘણા બિંબવિધાન અછાંદસની અપાર શક્યતાઓને ઉજાગર કરે છે. આ સંગ્રહના અછાંદસ સાબિત કરે છે કે મુક્ત ગદ્ય પણ ઊંડી અસર કરી શકે છે.

કવિતાની ભાષા સરળ હોવા છતાં અર્થઘટન સભર છે. તે જટિલ વિચારને સરળ શબ્દોમાં રજૂ કરે છે, જે વાચકને સહજ રીતે સ્પર્શે છે. આ એક એવો કાવ્યસંગ્રહ છે, જે વાચકને માત્ર વાંચવા માટે નહીં, પરંતુ અનુભવવા અને વિચારવા માટે આમંત્રિત કરે છે. આ કાવ્યસંગ્રહ સાબિત કરે છે કે કવિતા આજે પણ માનવ જીવનમાં પરિવર્તન લાવી શકે છે. જેમ કવિ પોતે કહે છે ‘કવિતા માણસને બનાવે છે.’^૩ એ જ આ કાવ્યસંગ્રહનો મૂળ સંદેશ છે. અંતમાં આ કાવ્યસંગ્રહને એક જ શબ્દમાં વ્યાખ્યાયિત કરવો હોય તો તે “સંવાદ” છે, મનુષ્ય અને મનુષ્ય વચ્ચેનો, મનુષ્ય અને સમાજ વચ્ચેનો તથા સૌથી મહત્ત્વનો, મનુષ્ય અને પોતાનાં અંતરાત્મા વચ્ચેનો. આ કવિની કવિતાઓ આ સંવાદને જીવંત બનાવે છે. તેથી, “મૌનથી શબ્દમાં કાણું પડશે” આ કાવ્યસંગ્રહ આધુનિક ગુજરાતી કવિતામાં એક નોંધપાત્ર ઉમેરો કહી શકાય. જેનો પુરાવો આપે છે, -કવિની આ કાવ્યપંક્તિ – “કવિતા એટલે … કવિએ વિનમ્રતાથી બતાવેલી પોતાની તાકાત.”

સંદર્ભઃ 

૧. હાઇડેગર, એમ. (૧૯૭૧). પોએટ્રી, લેંગ્વિજ, થોટ (એ. હોફસ્ટેડટર, ટ્રાન્સ.). હાર્પર એન્ડ રો.

૨. જોશી, ઉમાશંકર. (૧૯૮૧). કવિતા શું છે? અમદાવાદ: ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ.

૩. પંચાલ, બ્રિજેશ. “મૌનથી શબ્દમાં કાણું પડશે” (૨૦૨૫), ડિવાઇન પબ્લિકેશન્સ, અમદાવાદ  

૪. https://rekhtagujarati.org/poets/brijesh-panchal/profile 

૫. જેકોબસન, આર. (૧૯૬૦). ક્લોઝિંગ સ્ટેટમેન્ટ: લિંગ્વિસ્ટિક્સ એન્ડ પોએટિક્સ. ઇન ટી. એ. સેબેઓક (એડ.), સ્ટાઇલ ઇન લેંગ્વિજ (પૃ. ૩૫૦–૩૭૭). કેમ્બ્રિજ, એમએ: એમઆઇટી પ્રેસ.

૬. આર્નોલ્ડ, એમ. (૨૦૦૬). ધ સ્ટડી ઓફ પોએટ્રી. ઇન એસેઝ ઇન ક્રિટિસિઝમ. (મૂળ કૃતિ ૧૮૮૦માં પ્રકાશિત).

૭. એલિયટ, ટી. એસ. (૧૯૬૪). ધ યુઝ ઓફ પોએટ્રી એન્ડ ધ યુઝ ઓફ ક્રિટિસિઝમ. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. (મૂળ વ્યાખ્યાનો ૧૯૩૩માં આપવામાં આવ્યા હતા).

૮. એલિયટ, ટી. એસ. (૧૯૭૫). ટ્રેડિશન એન્ડ ધ ઇન્ડિવિજ્યુઅલ ટેલન્ટ. ઇન સિલેક્ટેડ પ્રોઝ ઓફ ટી. એસ. એલિયટ. હાર્કોર્ટ બ્રેસ. (મૂળ નિબંધ ૧૯૧૯માં પ્રકાશિત.)

* 

(પ્રગટ : “શબ્દસૃષ્ટિ” – મે 2026 અંક: 5, સળંગ અંક: 510. પૃષ્ઠ: 92-97)                                                              

e-mail : mansijayswal27@gmail.com

[શનિવાર, 04 ઍપ્રિલ 2026ના રોજ, યુનાઇટેડ કિંગ્ડમસ્થિત ‘ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી’ના નેજા હેઠળ, મેં વક્તવ્ય, ટેવ મુજબ ફક્ત મુદ્દાઓને આધારે, આપેલું એટલે લેખરૂપે નથી; પણ એક તાજેતરના સંપાદનમાં (પારુલ કંદર્પ દેસાઈ, zedcad Publication) લગભગ આ તમામ માહિતીઓ આવરી લેવાઈ છે એવો આ લેખ અહીં સાદર છે. સંકલિત પુસ્તકમાં આ લેખ પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યો છે.]

મુંબઈની કોઈ વ્યસ્ત સવારે, આશરે આઠ-સાડા આઠે તમારો ફોન રણકે અને સામે છેડે કોઈ એકદમ શાંતિથી એવું કહે કે ”જો ખેવના! ચિડાતી નહીં, પણ એક તોફાન સૂઝ્યું છે” તો એ બીજું કોઈ નહીઁ પણ જીવનના નવમાં દાયકામાં, બાળકોને શરમાવે એવા નીતનવા તોફાન કરનાર ધીરુબહેન પટેલ જ હોય. આપણે તો હવે એમની સૌથી નાની મિત્ર તરીકે ચિડાઈએ તો શું એટલે આમ તો એમની ચિંતા કરવાની પણ આપણી વઢ કે ચિંતાને ગાંઠે એ બીજાં, ધીરુબહેન તો નહીં જ.

લબ્ધપ્રતિષ્ઠિત હોવાં છતાં નામ આગળ વ્હાલાં જ લખવાનું મન થાય એવાં સર્જક ધીરુબહેન પટેલ વિષે આખું પુસ્તક લખી શકાય. એમની સર્જક પ્રતિભા વિષે તો આ આખો અંક બોલશે. અને અંગત સ્મરણ ગઠરિયા ખોલીશ તો ક્યાંક લાગણીનાં પૂરમાં તણાઇ જઈશ એવી બીક લાગે છે. ધીરુબહેનના ચાહકો (ને બધાંને એમ લાગે કે ધીરુબહેનને હું વધુ વ્હાલી/વહાલો)  ભલે એમ કહેતાં હોય કે અમે નસીબદાર કે એ સદીમાં શ્વસયાં જે સદીમાં આવાં સજ્જ સર્જક જન્મ્યાં, પણ હું તો એક ડગલું આગળ જઈને કહું કે હું થોડી વધુ નસીબદાર કે એક જ પરામાં જન્મી અને પાંચસો મીટર જ દૂર અમારાં ઘર એટલે સત્સંગ થોડો વધુ ઘેરો. પણ એ બધી વાતો અહિયાં નથી માંડતી. લાંબી અને વેવલી બંને થઈ જશે. અને ધીરુબહેન માટે તો એ બંને નિષેધ. 

પણ મારે તો પેલા અગણિત તોફાનો વિષે વાત કરવી છે જેના થકી આપણી ભાષા, આપણી નવી કલમો, આપણી ત્રણ પેઢીઓ, આપણાં સિનેમા-નાટકો-બાળ ફિલ્મો – બાળ સાહિત્યનો ઇતિહાસ અને કેટલાં ય મનનાં અંધારાં ખૂણા ઉજળા થયા છે. ધીરુબહેનનો મૂળે જીવ અધીરો, સ્વભાવ બાળસહજ જિજ્ઞાસુ અને થોડો જિદ્દી, મગજ અત્યંત ફળદ્રૂપ, અભિગમ આશાવાદી અને હ્રદય સંવેદનાથી છલકાતું. એટલે જાતજાતનાં સર્જનાત્મક અને પ્રયોગાત્મક વિચારો આવે, યોજનાઓ ઘડાય, મક્કમ ગતિએ યોજના સાકાર કરવાની દિશામાં મંડી પડે અને એ પ્રકલ્પ જેવો સુખરૂપ પાર પડે એટલે એ રાતે નવો તુક્કો આવ્યો જ હોય. 

ધીરુબહેનના બાળપણના, જરા ય બાલિશ ન કહેવાય એવા અસંખ્ય ઠાવકા તોફાનો વિષે તો એમણે અવારનવાર જાહેર મંચ પરથી કે મુલાકતોમાં વાતો કરી છે. પણ અહીં મારો હેતુ એમની એવી ‘ઈત્તર પ્રવૃત્તિઓ’ વિષે વાત કરવાનો છે જે સાકર સ્વરૂપે કદાચ જગજાહેર હશે પણ એ પાછળની આખી પ્રક્રિયા પણ એટલી જ રસપ્રદ હતી. કે પછી કેટલીક એવી પ્રવૃત્તિઓ જેના વિષે આપણે ખાસ જાણતાં પણ નથી. હવે તો લગભગ સાતેક વર્ષથી અમદાવાદવાસી કહી શકાય એવાં ધીરુબહેનને એક દશેરાની બપોરે મળવા ગઈ. શહેર આખું તો ફાફડા જલેબીના ઘેનમાં વામકુક્ષિ માણી રહ્યું હતું પણ ધીરુબહેને તો અનેક જાણી-અજાણી વાતો થકી લગભગ અડધી સદી જેવો અતીતનો સમય જગાડી દીધો. 

 વિકિપીડિયાના પાનાં જેવુ દસ્તાવેજીકરણ કરવું ફાવતું નથી અને ધીરુબહેનને એવું ગમે નહીં. બસ થોડો પરિચય એમનાં નોખા વ્યક્તિત્વ વિષે. આપણે ત્યાં સવાયા ગુજરાતીઓ ખાસ્સા પ્રચલિત છે. પણ ધીરુબહેન કઇંક ગજબનાં ભાષા પ્રવીણ કહેવાય. તત્કાલીન વડા પ્રધાન મોરારજી દેસાઈના હાથે હિન્દીમાં ગોલ્ડ મેડલ મેળવેલ, અંગ્રેજીના પ્રાધ્યાપક અને ગુજરાતી સાહિત્યકાર. મરાઠી અને સંસ્કૃત પર સારી એવી હથોટી. અંગ્રેજીના અધ્યાપક થયાં પછી બાર વર્ષ મુંબઈની ભવન્સ કોલેજમાં ભણાવ્યું. પણ એક દિવસ વિદ્યાર્થીઓનો સાહિત્ય ભણવામાં ઓછો થતો રસ જોઈને એકઝાટકે નોકરી ત્યજી દીધી. એક રીતે સારું જ થયું કહેવાય નહીં? જો કે આમ તો કેટલાં ય વિદ્યાર્થીઓ અંગ્રેજીના એક સારા શિક્ષકથી વંચિત રહ્યાં પણ એમ ન થયું હોત તો આપણને, ગુજરાતી સાહિત્યને એમની અસંખ્ય ઈત્તર પ્રવૃત્તિનો લાભ ક્યાંથી મળત!

ના હોં,  હું નારીવાદી નથી 

બહેનોની ત્રણ નવી સંસ્થાનું સર્જન, અનેક બીજી સંસ્થાઓને પ્રોત્સાહન, બે સામયિક, બહેનોને લખતી કરવા અનેક સ્પર્ધાઓ, શિબિરો, બહેનો દ્વાર લખાયેલ પુસ્તકો માટેનો સ્મારક-નિધિ, મોકળા મને વાત કરી શકે એવો ઓટલો, રડી શકે એવો ખોળો અને જીવનના ઉબડ ખાબડ તબક્કે ઝાલી શકાય એવો હાથ – આ બધી પ્રવૃત્તિઓનાં પ્રણેતા કે સરનામું બનનાર એક જ વ્યક્તિ હોય એને તમે નારીવાદી ન કહો? ચાલો સારું ન કહીએ તો શું કહીએ – નારીસંવેદનવાદી? ધીરુબહેનનાં સર્જનમાં નારી કેન્દ્રમાં છે કે નહીં કે એમનો અભિગમ સુધારાવાદી કે માનવતાવાદી છે કે નહીં એવાં બીબાં બાજુ પર મૂકી દઈને એમની આજ સુધીની લખ્યા સિવાયની પ્રવૃત્તિઓ, પ્રકલ્પો અને ચેતનાના કેન્દ્રમાં નારીસંવેદન જ રહ્યું છે એટલું તો સાબિત કરી જ શકીએ. 

શરૂઆત ક્યાંથી કરવી એવી અવઢવ વચ્ચે પણ એક ‘સુધા’મય વિચારથી જ શરૂ કરીએ. ૧૯૬૦ -૬૧ આસપાસ ભવન્સની નોકરી છોડ્યાં પછી ધીરુબહેને પ્રતિજ્ઞા લીધેલી કે કોઈ પગારદાર નોકરી નહીં કરું. ૧૯૬૫ની આસપાસ, મુંબઈના માંધાતા અને જન્મભૂમિ ટ્રસ્ટના ટ્રસ્ટી શાંતિલાલ શાહ ધીરુબહેનને ઘેર સાન્તાક્રુઝ એક પ્રસ્તાવ લઈને આવ્યા. જન્મભૂમિના જ નેજા હેઠળ એક આઠવાડિક શરૂ કરવાનો પ્રસ્તાવ અને એમની ઇચ્છા કે તંત્રી બને ધીરુબહેન. હવે એકપણ નોકરી ન કરવાની પ્રતિજ્ઞા લઈને બેસનાર ધીરુબહેન એમ શાનાં હા પાડે.? એક વાર નહીં બે વાર નહીં, પૂરા આઠ વાર શાંતિલાલભાઈ પ્રસ્તાવ લઈને સાન્તાક્રુઝ હંસરાજવાડીમાં ધીરુબહેન અને એમનાં બા ગંગાબહેનને વિનંતી કરવા આવેલા. આખરે બાએ ખૂબ સમજાવ્યાં એટલે ધીરુબહેન માન્યાં તો ખરાં, પણ પોતાની પ્રતિજ્ઞાને આધીન એટલે શરત મૂકી “તંત્રી થઈશ પણ એક પણ પાઇ લીધા વગર” અને એ રીતે શરૂ થઈ “સુધા’ની યાત્રા. આ અઠવાડિક બહેનો માટે ખરું પણ બહેનો દ્વારા જ લખાયેલું કે બહેનોને રસ પડે એવાં જ વિષયો માટેનું નહોતું. ધીરુબહેનની કુનેહ, સાહિત્યિક સૂઝ અને ફળદ્રુપ ભેજાને પ્રતાપે આ સામાયિકને મળી કેવી કલમો અને કોલમો!! કાકાસાહેબ કાલેલકર જેવા અત્યંત પ્રખ્યાત અને વિદ્વાન પાસે લખાવી આખી શ્રેણી સ્મશાનો વિષે-“જ્યાં દરેકને પહોંચવાનું છે”. એક સમયે કોન્ટ્રાક્ટ પર પત્રકારો રાખતા મુંબઈ સમાચારની શરત કે એમણે ત્યાં લખનારે ક્યાં ય બીજે ન લખવું. પણ સુધાની મહેક એવી કે રસિક ઝવેરી જેવી કસાયેલી કલમ, મુંબઈ સમાચારની નોકરી છોડીને સુધામાં જોડાયા. 

એક વખત લાભુબહેન મહેતાએ ધીરુબહેનને ઓરડામાં પૂરીને કહેલું “વાર્તા લખાય પછી જ બહાર નીકળજે”. તંત્રી તરીકે ધીરુબહેન પણ આવાં જ ‘ટાસ્ક માસ્ટર’. ઓરડે તો નહોતાં પૂર્યા કોઈને પણ આપણી અત્યંત લોકપ્રિય અને સિદ્ધહસ્ત કલમો – બહેનો – વર્ષા અડાલજા અને ઇલા આરબ મહેતા પાસે શરૂઆતનાં વર્ષોમાં વાર્તા/લેખોની આવી જ ‘પઠાણી’ ઉઘરાણી કરતાં ધીરુબહેન ‘સુધા’ માટે. આજે પણ ધીરૂબહેનની એ ઉઘરાણીનાં ઋણી છે એ બંને બહેનો. અવારનવાર વર્ષાબહેન પાસેથી સાંભળવા મળે કે એ વર્ષોમાં ધીરુબહેને અમારી કલમ ઘડી. ટાસ્ક માસ્ટર ધીરુબહેન પાછા નારી તરીકે અન્ય નારીઓ પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ. એટલે સુહાસબહેન ઓઝા ઘરની અનેક જવાબદારીઓ સાથે લખતાં ત્યારે એમને માટે ઘણી વાર સમયમર્યાદામાં છૂટછાટ આપતાં ધીરુબહેન. “બહેનો બિચારી ઘરનાં કામો અને નાનાં બાળકો સાથે લખવા બેસતી હોય ત્યારે આપણે પણ થોડી છૂટ આપવી જોઈએ”. પાછાં પોતે જ ઉમેરે “જો દરેક સ્ત્રી દેવી નથી હતી અને બધાં પુરુષો devil નથી હોતા, પણ આપણે સ્ત્રીઓને સરખું પ્લેટફોર્મ તો આપવું જ જોઈએ”. 

૧૯૬૬-૬૭ના અરસામાં, વિદુષી નીરાબહેન દેસાઈના પરિચય થકી સુધા સાથે જોડાયાં વંદના મહેતા. અને એ પછી થોડાં જ સમયમાં ‘સુધા’ સાથે જોડાયા વંદનાબહેનના પતિ અને આપણા સજ્જ અને વિદ્વાન લેખક-સંપાદક-અભ્યાસુ સંશોધક દીપક મહેતા. ધીરુબહેનને મુંબઈ અત્યંત વ્હાલું અને દીપકભાઈના અભ્યાસી જીવડા માટે આ શહેર રસનો વિષય એટલે એમ નક્કી થયું કે મુંબઈની જાણી-અજાણી વાતો વિષે ‘સુધામાં’ એક શ્રેણી કરવી. નામ વિષે થોડી ચર્ચા થઈ. ખાસ કશું જામ્યું નહીં એટલે ધીરુબહેને કહ્યું “એક હપ્તો તો લખો, નામ જડી જશે”. આટલી વાત કરીને દીપકભાઈ ‘સુધાની’ ઓફિસેથી નીકળ્યા અને લાગલું જ ધીરુબહેને કહેણ મોકલ્યું, પાછા ફરો. દીપકભાઈ હજુ ધીરુબહેનની કેબિનને દરવાજે જ પહોંચ્યા અને ધીરુબહેને મોટેથી કહ્યું “સાત ટાપુનું સોનેરી શહેર’, ચાલો આવજો” આ જ અંદાજ ધીરુબહેનનો આજે ૯૫ વર્ષે પણ ફોનમાં, કશુંક યાદ આવે એટલે એટલું કહીને આવજો કહી ફોન મૂકી દે. અને આપણે આ રોકેટની ઝડપે ઘટેલી ઘટના વિષે બઘવાઈને વિચાર્યા કરીએ.

લાગલગાટ અગિયાર વર્ષ એક પણ પાઇ લીધા વગર દર અઠવાડિયે વાંચનક્ષમ, ગુણવત્તાસભર સામયિક કાઢ્યું. નવાઈની વાત છે કે પોતાનું જ મેગેઝીન હતું ત્યારે પણ અને  એ પછી પણ પોતે ક્યારે ય કૉલમ લેખન ન કર્યું, મન થાય ત્યારે જ અને એવું જ લખ્યું.  ‘સુધા’ હેઠળ નવી કલમો જન્મી, ઘડાઈ, કસાયેલી કલમોને નવા પડકાર આપ્યા અને અસંખ્ય બહેનોને લખતી કરી, વાંચતી કરી, વિચારતી કરી. સુધાનો નિયમ હતો ફૂડ, ફેશન. ફિલ્મ અને ફિગર વિષે વાતો નહીં. કોઈ કાઉન્સેલિંગ કે agony આંટની કૉલમ નહીં. અને તે છતાં ય ફેમિના જેવાં માતબર અંગ્રેજી મેગેઝીન સામે ‘સુધા’ વર્ષો સુધી બ્રાન્ડ બની ઊભું રહ્યું.

સુધાની યાત્રા અટકી અને જાણે એનું જ એક્સટેન્શન થઈને આવ્યું હોય એવું થોડાં વર્ષોમાં ‘લેખિની’ આકાર લઈ રહ્યું હતું. અલબત્ત ‘લેખિની’ એ વખતે ફક્ત બહેનોને વાંચતી કે લખતી કરવાનું ગ્રુપ હતું સામયિક નહીં. ધીરુબહેનને વર્ષો સુધી છેક આજે પણ એક ચિંતા સતત રહી કે “બહેનો મન થાય ત્યારે મળીને વાંચી-લખી નથી શકતી, વિચારો, આઇડિયા બીજાં  સાથે વહેંચી નથી શકતી, નિયમિત મેળાવડા નથી કરી શકતી. તો એવું કઇંક કરીએ જેથી એ લોકો નિયમિત મળે, લખે નહીં તો કાંઇ વાંધો નહીં, વાંચે વિચારે તો ઘણું”. અને જન્મ થયો ‘લેખિની’નો. પાંચ બહેનો સાથે આ ‘લેખિની’નો પાયો મંડાયેલો.. મીનળ દીક્ષિત, જ્યોત્સનાબહેન મહેતા, ઉષા મહેતા જેવી વિદુષી અને સમ-સંવેદન ઝીલતી બહેનો સાથે ઉષાબહેન મહેતાની અગાશી પર શરૂ થઈ યાત્રા. કેન્દ્રમાં એક જ વિચાર કોઈ ગુરુ નહીં, કોઈ ગોડ ફાધર નહીં. ગોડ મધર પણ નહીં. બસ બહેનોની લેખિની ચાલે.

શરૂઆતમાં કેવા વિષય અપાય લખવા માટે? અશ્વિન મહેતા જેવા ધુરંધર ફોટોગ્રાફરનો ફોટો જોઈને શું સૂઝે છે – એ લખો. ધીરુબહેન માને છે કે બધાંમાં એક તણખો તો હોય પછી લખાય, સતત જાગૃતિ લાવવી પડે. ત્યારે ‘લેખિની’ એક સંસ્થા માત્ર હતી. મેગેઝીન કાઢવાની તો ધીરુબહેને ચોખ્ખી ના જ પાડેલી. એક જ પ્રશ્ન કે કોઈ ગોડફાધર વગર સામયિક કાઢવાના પૈસા ક્યાંથી લાવશો? જો કે મીનળબહેન દીક્ષિતે હિંમત  કરી પહેલ કરી અને આજે સળંગ ૮૮ અંક સાથે ‘લેખિની’ બહેનોનાં ‘સર્જનનો બુલંદ સૂર’ બની પ્રકાશિત થાય છે. સામયિક સાથે સીધી રીતે તો ધીરુબહેન ન જોડાયાં પણ એમનું માર્ગદર્શન સતત મળતું રહ્યું. આદ્યતંત્રી મીનળ દીક્ષિતથી લઈને આજના તંત્રી પ્રીતિ જરીવાળા સુધી સૌને. લેખિની સંસ્થા માટે ધીરુબહેન એક એવું વટ વૃક્ષ છે જેને છાંયડે નવી કલમો પાંગરતી રહે છે. આ બહેનોને સતત ધબકતી રાખવા માટે ધીરુબહેન નાટક લખી આપે. શિબિરો ગોઠવી આપે, નવા નવા ટાસ્ક શોધી કાઢે અને સારી કૃતિને બિરદાવવા ઇનામો પણ જાહેર કરે. આજે મુંબઈની સ્ત્રી-સર્જકોમાં દર ત્રીજી ‘લેખિની’ની સભ્ય હશે એમ કહેવું જરા ય અતિશયોક્તિ નથી. 

લગભગ ૨૦૧૫ની આસપાસ સંજોગોએ નવ દાયકા સુધી મુંબઈવાસી ધીરુબહેનને અમદાવાદવાસી બનાવ્યાં. એટલે અમને તો એમ કે મુંબઈની ધમધમતી સાહિત્યપ્રવૃત્તિ પછી ત્યાં જઈને ધીરુબહેન કંટાળશે. પણ આ અધીરા જીવને ધરપત ક્યાંથી હોય! જોડાઈ ગયાં વિશ્વકોશના વિશ્વમાં. પણ પેલો નારીસંવેદનવાદ તો સળવળતો જ રહ્યો. એટલે શરૂ કર્યું વિશ્વા. લેખિનીની ભગિની ગણો તો ય ચાલે એવી સંસ્થા અને ત્યાંય શરૂ કરી જાતજાતની લેખન-કસરતો. સ્વરચિત ગરબાથી લઈને એકોક્તિ અને નાટકો સુધી બહેનોને આપ્યા કર્યું લેસન. હજુ ય આપે છે. મૂળે તો માસ્તરનો જીવ ને! 

ઘરની અને ખાસ તો રસોઈની પળોજણ બહેનોનાં લખવામાં-વિચારવામાં મોટો અવરોધ ઊભો કરે છે એ દૃઢપણે માનતા ધીરુબહેન આ વ્યથાનેને ‘કિચન પોયમ્સ’માં વણી લઈને અટકી ન જાય. She is a woman of action and not just words. શું કરીએ તો બહેનો આ પળોજણમાંથી બે ચાર દિવસ  છટકી શકે? સર્જન-શિબિર. મોટે ભાગે આપણી શિબિર વિશેની પરિભાષા એટલે એક બે તજજ્ઞો આવીને બે ચાર દિવસ કશુંક શીખવે, ભાષણ આપે અને બહુ બહુ તો થોડું ઘરકામ આપે. પણ આ તો ધીરુબહેન, ગુરુઓ અને ભાષણોના સખત વિરોધી એટલે શિબિરમાં બસ બહેનો મળે, સાથે લખે, વાંચે, વિચારે અને કશું ન કરવું હોય તો બીજાને સાંભળે કે એથી વિશેષ બસ પોતાની જાત સાથે સંવાદ સાધે કારણ કે સર્જક કર્મનું આ પહેલું અને મહત્ત્વનું પગથિયું. અત્યાર સુધીમાં ધીરુબહેને યોજેલી અસંખ્ય નાની મોટી નાટ્યલેખન કે વાર્તાલેખનની શિબિરો વચ્ચે ત્રણ મોટી અને મુખ્ય શિબિર તે માતર, લોનાવાલા અને તિથલ. ફક્ત બહેનો માટે જ, એકે ય જાણીતી કલમ નહીં અને દરેક વખતે નવી કલમોને તક આપવાનો પ્રયત્ન.  

બહેનો શ્રેષ્ઠ લખે અને એ લખાણને યોગ્ય રીતે બિરદાવાય એટલે વર્ષોનાં અંગત સખી અને કૌટુંબિક મિત્ર એવાં એનીબહેન સરૈયાના સ્મરણાર્થે ૨૦૦૪માં શરૂ કર્યું લેખિકા પ્રોત્સાહન નિધિ. ત્યારે તેઓ ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ હતાં. એનીબહેનના ડૉક્ટર પતિ ચંદ્રકાંતભાઈ પાસેથી ફંડ લેતાં આપ્યું હતું એક વચન કે એકે પૈસો વેડફીશ નહીં અને પાઇ પાઇ બહેનોનાં સાહિત્ય માટે જ ખર્ચાશે. છંદોબદ્ધ કાવ્યોથી લઈને નવલકથા, નાટકો, કિશોર સાહિત્ય, બાળ-સાહિત્ય જેવાં અનેક પ્રકારોમાં બહેનો લખે, ગુણવત્તાસભર લખે અને એ પ્રકાશિત પણ થાય એવો સતત પ્રયત્ન ધીરુબહેને આ નિધિ અંતર્ગત કર્યો. 

બહેનો જેવી જ ખેવના બાળ સાહિત્યની. વર્ષો પહેલાં ધીરુબહેને શરૂ કરેલું બાળકો માટેનું પુસ્તકાલય – સુમન બાળ પુસ્તકાલય અને એમાં ફક્ત બાળકો જ નહીં બધી ઉંમરના સભ્યો બની શકતાં. બાળ સાહિત્યમાં પ્રચૂર પ્રદાન કરનાર ધીરુબહેને પોતે જ લખ્યું એવું નહીં. બાળકો માટે, કિશોર સાહિત્ય માટે ડોનેશન આપ્યું. પાંચ પુસ્તકો તૈયાર કરાવ્યાં. બાલ નાટકોનો સ્પર્ધાઓ કરી. શિબિરો કરી. ગુજરાતીમાં ખૂબ ઓછું લખાતું કિશોર સાહિત્ય પણ તૈયાર કરાવ્યું. બિલકુલ બોધનાં બોઝ વગર નખશિખ બાળ સાહિત્યનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડનાર ધીરુબહેનનું લખાણ ક્યાંથી આવે છે એ સમજવું હોય તો તમારે ધીરુબહેનને બાળકો સાથે કુતૂહલથી વાત કરવા જોવાં પડે. “It is then difficult to decide who is naughtier or more mischievous than the other!”

બાપજી! તમે કઈ ભાષામાં લખો છો?

ધીરુબહેનને મા અને માતૃભૂમિ જેટલી જ વ્હાલી છે માતૃભાષા. શાળામાં રામપ્રસાદ બક્ષી જેવા પ્રખર ભાષાવિદ્દ સાંપડ્યા હોય અને હરિવલ્લભ ભાયાણી કે ભૃગુરએ અંજારિયા જેવા વિદ્વાનોની સંગત મળી હોય એમને ગુજરાતી વ્હાલી ન હોય તો જ નવાઈ. પણ એમનો ભાષાપ્રેમ હાજેરમાં અપાતાં ભાષણો કે પોતાનાં લખાણ પૂરતો સીમિત નહોતો જ. અલબત્ત અંગ્રેજી, મરાઠી કે હિંદીની પ્રવીણતાને લીધે જે તે ભાષાનું નવનીત ગ્રહી શકતાં, પણ ગુજરાતી ભાષાના ભાવિ વિષે સજાગ, ચિંતિત અને પ્રયત્નશીલ. ભાષાશુદ્ધિની અનેક શિબિરો કરવી એક વાત છે અને આ શિબિર માટે સરળ જોડણી શીખવાડવા રાતોરાત પ્રલંબ કાવ્ય રચી આપવું એ બીજી. અને ધીરુબહેન જ આ બંને ઉત્તમ રીતે કરી શકે. કર્યું છે. 

ગુજરાતી – અંગ્રેજીની ડિજિટલ ડિક્શનરીઓમાં અગ્રેસર એવું ગુજરાતી લેક્સિકોન પોર્ટલ કાર્યરત કરાવવામાં પણ ધીરુબહેનનું અગત્યનું યોગદાન છે. વેપારી જીવ પણ ભાષાની પરવા કરનાર રતિલાલ ચંદેરિયા જ્યારે આ પ્રોજેકટ હાથમાં લઈને બેઠેલા ત્યારે અનેક અવરોધોને લીધે લગભગ પ્રોજેક્ટ ખાંચરે પડવાની તૈયારીમાં હતો ત્યારે ધીરુબહેન એમની વહારે ધાયા અને ત્યારે ચંદેરિયાસાહેબના શબ્દોમાં જ શબ્દોમાં “હું ડૂબતો હતો અને મને  ધીરુબહેને કિનારો આપ્યો, મારો અને ગુજરાતી ભાષાનો હાથ ઝાલ્યો”. અને ધીરુબહેનની સાવ સરળ કેફિયત “એક વેપારી માણસ આપણી ભાષામાં આટલું દિલથી કામ કરવા માંગતો હોય, તો આપણે જોડાવું જ જોઈએ”.

એક વાર કનૈયાલાલ મુનશીએ ધીરુબહેનને પૂછેલું કે તમે અંગ્રેજીમાં પારંગત છો, ડિગ્રી છે તો અંગ્રેજીમાં  કેમ નથી લખતાં? ત્યારે ધીરુબહેને એમને એક જ પ્રશ્ન પૂછેલો “બાપજી! તમે કઈ ભાષામાં લખો છો? અને એ પછી મુનશીજી કશું નહોતા બોલી શક્યા. અલબત્ત ધીરુબહેને અંગ્રેજીમાંથી ઘણું સાહિત્ય ગુજરાતીમાં અનુવાદિત કર્યું છે. શ્રી રમણ મહર્ષિના સમગ્ર જીવનચરિત્રનો અનુવાદ એનું એક ઉત્તમ દૃષ્ટાંત છે. રમણ આશ્રમ રહીને આ ભગીરથ કાર્ય ધીરુબહેને પાર પાડ્યું અને એ પણ લગભગ નિશુલ્ક કહી શકાય એ રીતે. પોતાનાં પરિવારનો રમણ મહર્ષિ પ્રત્યનો અંગત આદરભાવ ખરો એટલે એ કાર્ય તો ધીરુબહેન માટે એક પ્રકારની અંગત અંજલિ કહેવાય અને છતાં ય આપણી ભાષામાં એક પણ પૈસો લીધાં વગર અનુવાદ કરીને ગુજરાતી ભાષાનું ઋણ પણ ફેડ્યું જ ગણાય ને? 

સમાજ, સંવેદન અને સાહસ 

ધીરુબહેનને થોડાંઘણાં ઓળખનાર એમનાં સાહસી સ્વભાવ વિષે તો મહોર મારે જ. નાનપણમાં (૧૯૩૫-૪૦ નાં વર્ષોમાં) ઘોડબંદર રોડ સુધી સાઇકલ ચલાવનાર છેક માથેરાન સુધી ગાડી ચલાવનાર કે તરતાં શીખવા માટે વાઘજીભાઈનાં સ્વિમિંગ પૂલમાં જઈને મેળે જ પૈસા ભરી આવનાર ધીરુબહેન વિષે તો કેટલાંકને જાણ હશે જ. કોઈ શોખ કે આવડત માટે સમય અને શક્તિ ફાળવી શકનાર ધીરુબહેનની જજ્ઞાસા અનન્ય છે. એક વાર બાગકામ કરવાનો શોખ જાગ્યો અને પોતે જ માલિની સલાહો લઈને એક-બે નહીં પૂરાં – ૧૮ પ્રકારના ગુલાબ જાતે જ ઉછેર્યા. જો કે ધીરુબહેનનાં સાહસ જાત માટે જ નહોતાં. સમાજ માટેની નિસ્બતમાં ય ખાસ્સું સાહસ કરી જાણતાં. એમની પ્રખ્યાત હાસ્યકૃતિ ‘પરદુ:ખભંજન પેસ્ટનજી’ જેવું જ ધીરુબહેનને પણ દૂ:કહી લોકોને સુખી કરવાનું વારેઘડીએ મન થયા કરે. પણ એ ફક્ત કલ્પનામાં નહીં હોં. 

ગાંધીવાદી થયાં વગર, ખાદી પહેરીને ગાંધીમૂલ્યોને ઓઢનાર ધીરુબહેને અનેકવાર ‘પરદુ:ખે ઉપકાર કર્યાં  છે’. પોતે અપરિણીત રહેનાર ધીરુબહેને ક્યારે ય લગ્ન સંસ્થા કે પ્રેમ સંબંધોનો વિરોધ નથી કર્યો. ઊલટું એક સમયે એમણે એક અનોખો મેરેજ બ્યૂરો શરૂ કરેલો. એમાં યોગ્ય જીવનસાથી શોધી આપવાથી કામ ન અટકે. સાથે સહજીવન કેવું ચાલે છે એનું પણ ધ્યાન રાખે અને ક્યાંક મનમેળ ન હોય તો સરળતાથી છૂટા પડવામાં પણ સહકાર આપે એવો બ્યૂરો. અંગત તકરારોમાં સમજાવટથી લઈને મધ્યમ માર્ગ કાઢવો કે મુક્ત થવું એની તટસ્થ સલાહો તો ધીરુબહેન અનેક યુવાનોને આપી શક્યાં છે. ‘સુધા’માં આવી સલાહોની કોલમનો નિષેધ રાખનાર ધરૂબહેન અનેકોની ‘એગોની આંટ’ બની શક્યાં  એનું એક માત્ર કારણ એમનો સકારાત્મક અભિગમ અને ખુલ્લું મન. ધીરુબહેન આપણી ગોસિપ નહીં કરે એની સલાહ લેવા કે મન હળવું કરવા આવનારને ખાતરી. 

એવું જ એક બીજું તોફાન એટલે Lonely heart ગ્રુપ. મુંબઇમાં એકસમયે શરદપૂનમની રાતે ઘણાં યુગલો ચાંદની માણવા દરિયાકિનારે જતાં. એવે સમયે અપરિણીત યુવતીઓ પોતાની એકલતાને લીધે નિરાશ થતી. એવી યુવતીઓની હતાશા દૂર કરવા આ ગ્રુપ સર્જાયેલું. શરદપૂનમની રાતે ધીરુબહેન એ સૌને લઈને દરિયાકિનારે ઉજાણી કરે અને એમની એકલતાને ઉત્સવમાં ફેરવી દે. આ સંવેદનશીલતા અને નિસ્બત અજોડ છે.  

જો કે સામાજિક નિસ્બતના સંસ્કાર તો એમને વારસામાં જ મળ્યા  છે. સ્વાતંત્ર્યસેનાની અને સમાજસેવક બા ગંગાબાની દીકરીને સમાજ ઉત્કર્ષનો વિચાર ન આવે તો જ નવાઈ. ગંગાબા જેનાં આદ્યસ્થાપક હતાં એવું સ્ત્રી મંડળ સાંતાક્રૂઝ પણ આ વાતનું સાક્ષી છે. બહેનોને આર્થિક રીતે સદ્ધર કરવા સાથે સાંસ્કૃતિક પ્રગતિમાં પણ આ સંસ્થાનું યોગદાન નોંધનીય છે. આ મંડળના વિકાસના દરેક તબક્કે ધીરુબહેન માર્ગદર્શક રહ્યાં છે. ગંગાબાના કામને બિરદાવવા ધીરુબહેને દર વર્ષે ‘ગંગાબેન પટેલ સમાજસેવા પુરસ્કાર’ આપવાનું શરૂ કર્યું. દર રામનવમી એ અપાતું આ ‘સમાજસેવા સન્માન’ ગંગાબા પ્રત્યેનું માતૃતર્પણ તો ખરું જ પણ સમાજના ઘર દીવડાઓ અને દીવાદાંડીરૂપ કાર્ય કરનાર સમાજસેવકો પ્રત્યેની નિસ્બત પણ ખરી જ. 

ફિલ્લમ–બિલ્લમ અને નાટક–ચેટક  

ગુજરાતી ભાષાના વંદનીય સર્જક ધીરુબહેન પટેલનું નામ તમે રૂપેરી પડદે વાંચ્યું છે? ફિલ્લમ મેગેઝીનમાં? ભવની ભવાઇ સિવાય?તમને ખબર છે ધીરુબહેને લખેલાં ફિલ્મી ગીતો કોણે  કોણે ગાયા છે? ‘સુધા’ છોડ્યા પછી ૧૪મી દિવસે વનરાજ ભાટિયા અને સત્યજીત રેન આસિસટેન્ટ યોગેન્દ્ર તારકસ ધીરુબહેનને મળવા આવેલા અને કહ્યું કે દહેજ પર અમે એક ફિલ્મ બનાવી રહ્યાં છીએ તમે ગીતો લખશો? અને ધીરુબહેનને તો કોઈ દિવસ કોઈ કામ અઘરું લાગે જ ક્યાંથી? પહેલા ક્યારે ય નથી કર્યું તો શું? હવે કરીશું? અને એ પછી ‘એક ડાળ મીઠી’, ‘ઘેરઘેર માટીના ચૂલા’ જેવી પાંચ ફીચર ફિલ્મોમાં ગીતો લખ્યાં. એમાંની બે તો હિન્દી હતી. યેસુદાસ અને આશા ભોંસલે જેવાં ધૂરાંધરોએ રવિના સંગીત નિર્દશનમાં કંઠ આપ્યો છે ધીરુબહેનના લખેલા ગીતોને. ‘ઘેર ઘેર માટીના ચૂલા’નાં એક ગીતમાં કરુણભાવની જરૂર હતી. આશાજીનાં અવાજમાં  એ ગીત ૧૧ ટેક પછી ફાઇનલ થયેલું અને એ સમયે આશાજી તાવમાં ધગધગતા હતાં. આવી હતી એ સમયની કામ પ્રત્યેની પ્રામાણિકતા!

જેમિનિ (ટી. વિ બાલન) જેવાં મોટા બેનર માટે ફીચર ફિલ્મમાં ગીતો લખ્યાં. એક વખત રવિના જ સંગીત નિર્દેશનમાં એક ગઝલ રેકોર્ડ કરવાની હતી અને એ પણ રોમેન્ટિક. ફરમાન થયું આવતી કાલે ગઝલ લખી આપજો. હવે ધીરુબહેને તો જિંદગીમાં ગઝલ નહોતી લખી કે નહોતી ખબર રદીફ-કાફિયા કઈ વાડીના મૂળા. સીધા સ્ટુડિયોમાંથી પાછાં ફરતાં પહોંચી ગયા ભૃગુરાય અંજારિયાને ઘેર. અંજારિયા સાહેબે તો બહુ સરળ કરી આપ્યું કામ. “તને છંદ તો આવડે છે? અને અંત્યાનું પ્રયાસ પણ ફાવે છે? તો તો તને ગઝલ લખતાં આવડશે જ”. ધીરુબહેને સાહસ કર્યું રાતોરાત ગઝલ લખી આપી અને એ પણ કેવી? એ વર્ષના શ્રેષ્ઠ ગીતનો એવોર્ડ લાવે એવી! એમનાં લખેલાં ગીતો ખાસ્સા પ્રચલિત થયાં એનું એક ઉદાહરણ એટલે એક વાર એક કાર્યક્રમમાં પ્રખ્યાત વાંસળી વાદક અને શિવ-હરિ બેલડીના હરિપ્રસાદ ચૌરસિયાએ એમને કહેલું કે “આપ અચ્છા લીખતી હૈ સાથે સલાહ આપેલી કે ગીતમાં છેલ્લે ખટકો ન આવવો જોઈએ. ‘પ’ અથવા ‘બ’થી પંક્તિ પૂરી ન થવી જોઈએ.  

બાળ સાહિત્યના ધુરંધર કહેવાય એવાં ધીરુબહેને બાળ ફિલ્મો પણ લખી. અને એ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઇનામો મેળવનારી. હૈડા-હોડા અને હારુન-અરુણ જેવી બાળફિલ્મો ભારતની અન્ય ભાષાઓ સામે એવોર્ડ જીતી આવી છે. ધીરુબહેનના અસંખ્ય બાળ નાટકો મુંબઈની અને અમદાવાદની રંગભૂમિ પર સફળ રીતે ભજવાય છે અંડેરી-ગંડેરી ટીપરી ટેન  હોય કે સૂતરફેણી બાળકોમાં અત્યંત લોકપ્રિય રહ્યાં. એમનાં નાટક ‘મમ્મી! તું આવી કેવી” પરથી ગુજરાતી ફિલ્મ પણ બની અને નાટક જેવી જ સફળ રહી. ધીરુબહેને નાટકોમાં ખાસ્સું તોફાન કર્યું છે એમાનું સૌથી નવું એટલે ATU (અમે તમે અને ઉપરવાળો). પ્રાયોગિક રંગભૂમિને ધબકતી રાખવાનું એક પગલું. એક સમયે દીના પાઠક અને લીલા ભણસળી (સાંજે લીલા ભણસાલીના માતા) માટે પણ ધીરુબહેને નાટકો લખ્યાં છે. તો છેક આજે પણ લેખિની કે વિશ્વાની બહેનોને ભજવવા માટે ‘આરબ અને ઊંટ’ જેવાં નવા જ વિષયોનાં અનેક  નાટકો લખી આપે છે. 

ફાંકા વગરની ફિલસૂફી 

એક લેખક તરીકે ધીરુબહેનને સતત લખતાં રહેવું ગમે જ છે પણ લખાવતાં રહેવું? એમાં તો એમની mastery છે. એમણે કેટલી ય આળસુ કે નિર્જીવ કલમોને જાગતી અને જીવતી કરી છે. રજત ધોળકિયાથી લઈને વર્ષા અડાલજા સુધીની અનેક પ્રતિભાઓ ઓળખી અને મઠારી છે અથવા યોગ્ય પ્લેટફોર્મ આપ્યું છે. લેખન વિષે દૃઢપણે માને છે કે “મારે તો સાવ સામાન્ય માણસ માટે લખવું છે. વિદ્વાનો અને વિવેચકો માટે નહીં. આપણે કોઈનો સમય લઈએ છીએ એક ચોપડી લખીને, એના બદલામાં શું આપીએ છીએ ? એ પ્રત્યે તો જવાબદાર રહેવું જ પડે”.  પોતે અનેક ઍવોર્ડ સ્વીકાર્યા, હોદ્દાઓ શોભાવ્યા, પણ એકે માટે ક્યારે ય પોતાની ફાઇલ આગળ ન ધરી કે કોઇની ખુશામત ન કરી.

કોઈ પણ પ્રકારના ભાર વગર જીવતાં, જીવી શકતાં ધીરુબહેનને જીવનમાં ખાસ વસવસો નહોતો. તેઓ Behalfism(કોઈનું ઉપરાણું લઈને પક્ષાપક્ષી કરીને એમનાં વતી બોલવું)ના વિરોધી. આમ બિલકુલ શાંતિપ્રેમી પણ હંમેશાં હક માટે લડવા તૈયાર પોતાના કે બીજાના, જે સાચું છે એ માટે લડે જ. Fighting for what is right and fighting for other’s right as well. જીવન પ્રત્યેનું બાળસહજ કુતૂહલ, સકારાત્મક અભિગમ, મૌલિક અભિવ્યક્તિ અને અદ્દભુત ઉર્જાસ્રોત સાથે ભરપૂર જીવતાં ધીરુબહેન અવારનવાર કહેતાં  “Life is very beautiful, હું માણસ છું. એટલે મારાથી માણસાઈ તો ન જ ભૂલાય. મને મરવાની બીક નથી, હિમંત અને ખુમારીથી જીવી છું”. આસ્તિક ધીરુબહેનને મંદિરના નહીં માંહ્યલાના રામમાં શ્રદ્ધા છે. એમને મન બધાં ધર્મ સરખા અને સૌથી મોટો ધર્મ માનવતા. એવું નથી કે ધીરુબહેનમાં માનવસહજ અધૂરપ નહોતી. ઘણાં moody. મન મરજીનાં માલિક. મનમાં આવે એ કરે જ અને એમ જ કરે. બધું ય નક્કી કર્યા પછી છેલ્લી ઘડીએ પ્રવાસ રદ કરે એની તો હું પણ અનેક વાર સાક્ષી. કોવિડ કાળમાં પોતાની જાતને લેસન આપે અને રોજ રાત પહેલાં પૂરું કરવાની નેમ લે. પાળે. પોતાને માટે લખ્યું એવું અનેક વાર કૉઇન માટે લખ્યું. યુદ્ધને ધોરણે લખ્યું, તાત્કાલિક લખ્યું. સંકટ સમયની સાંકળ થઈને લખ્યું. પણ ક્યારે ય કોઈને ખુશ કરવા, ખુશામત કરવા કે સારું લગાડવા નથી લખ્યું. વાચકોને અને પ્રકાશકોને પ્રામાણિક રહ્યાં. વિવેચકને નહીં. કોઈ એક વ્યક્તિ નવ દાયકાની જિંદગીમાં કેટલું ભરપૂર જીવી શકે એનો આદર્શ હતાં. એક આયખામાં એમણે જે  ભાથું બાંધ્યું છે અને બીજાં માટે બાંધી આપ્યું છે, એટલું બધું લઈને વૈતરણી પાર કરવા કેવી નાવડી જોઈએ? જો કે એ પોતે તો ભાથું બાજુએ મૂકીને, એમના હંસરાજવાડીના ઘરમાં, સોફા પર એક તરફ ટેકો લઈને બેસતાં એ રીતે નાવડીમાં નિરાંતે બેસીને, નવા તોફાનની યોજના ઘડતાં હશે ત્યારે ત્યાંથી અહીં સુધી એમનો ફોન લાગે ખરો? પાછા પોતે તો કાયમ ફોન બંધ રાખતાં એટલે આપણે તો રાહ જ જોવાની ને 

e.mail : khevana7@gmail.com  

લેખકની જવાબદારીમાં કેટકેટલું આવે અને શબ્દોથી અભિવ્યક્ત થનારા જ્યારે ઊણા ઊતરે ત્યારે શું થાય તે માટે સમર્થ સાહિત્યકાર ઉમાશંકર જોશી વિશ્વવિખ્યાત ગ્રીક તત્ત્વચિંતક પ્લેટો[2]ના આદર્શ રાજ્યના ખ્યાલથી લખાયેલા ‘રીપબ્લિક’ ગ્રંથના શબ્દો ટાંકે છે. પ્લેટોએ તેમાં લખ્યું છે કે, ‘સુનિયંત્રિત રાજ્યમાં એને [લેખકને] ન પ્રવેશવા દેવામાં આપણે સાચે માર્ગે છીએ, કારણ કે એ લાગણીઓને જગાડે છે, પોષે છે અને બળવાન બનાવે છે તથા બુદ્ધિને વણસાડે છે.’ બીજી તરફ લેખકના પડકારની ય વાત ઉમાશંકર જોશીએ કરી છે. તેમના શબ્દો : ‘કલાકાર બનવું, લેખક બનવું, એ કાંઈ નાનીસૂની જવાબદારી નથી. ખાસ કરીને અત્યારના સમયની વૈષમ્યભરી સ્થિતિમાં. આપણો યુગ, જેને ચિંતાના યુગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેનું જો કોઈ મુખ્ય આહ્વાન હોય તો તે છે સંપૂર્ણ રીતે શીર્ણવિશીર્ણ થઈ જવાનો સતત ભય.’ લેખકની જવાબદારીના સંદર્ભે વિગતે લખાયેલું આ લખાણ આજના સમયમાં જ્યારે લેખક-પત્રકારોની ભૂમિકા ડામાડોળ થઈ રહી છે ત્યારે તે વિશેની સ્પષ્ટતા આપે છે.

•

જે ઘડીએ કલાકના સત્તરેક હજાર માઈલની ગતિથી માનવનિર્મિત ચંદ્ર પૃથ્વીની પરિક્રમા કરી રહ્યો છે અને આ ગ્રહ ઉપરના રહેવાસીઓ પોતાને એક મજાની(!) પરિસ્થિતિમાં મુકાયેલા જુએ છે તે વખતે અહીં એકઠા થયેલા આપણે સૌ અત્યારે ઝડપથી પલટતી આ દુનિયામાં લેખકની જવાબદારી શી હોવી જોઈએ એની ઉપર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માગીએ છીએ.

દુનિયા પલટાઈ રહી છે અને બેશક ઝડપભેર પલટાઈ રહી છે, પણ બધાં પરિવર્તન એ શું અનિવાર્યપણે પ્રગતિ લેખાય? કદાચ એ કેવળ ગાંડી ગતિ કે આંધળો ધસારો હોય, એક અંધગલીમાંથી બીજીમાં નાસી છૂટવાનો પ્રયત્ન હોય, શંકાઓ અને અમંગળ આગાહીઓના વંકવોળામણા માર્ગ ઉપરની નિરર્થક રઝળપાટ હોય, અથવા તો જ્વાલામુખીના મોં તરફ ધપવાનું કૌતુકભર્યું પ્રલોભન હોય. આજે માણસ પોતાની જાતને જે પરિસ્થિતિમાં મુકાયેલો જુએ છે તે કાંઈક આ પ્રકારની છે. એ કદાચને લેખક હોય, તો એની જવાબદારી શી હોવી ઘટે?

હું સીધી વાત કરવાનું પસંદ કરું તો એ અંગે ક્ષમા યાચવાની ભાગ્યે જ જરૂર હોય. આરંભમાં જ કબૂલાત કરવાની રજા લઉં છું કે લેખક જો આજની ઘડીએ — અથવા તો કહો કે કોઈ પણ ઘડીએ—પોતાની જાતને સ્વસ્થ રાખી શકે અને લેખક—સાક્ષર (a man of letters)—સર્જક કલાકાર થઈ શકે તો એથી અદકા ભાગ્યની ખેવના હું ન રાખું.

લેખક એને રસ્તે જતો હોય એમાં કાંઈક કર્યા વગર જેને ચેન ન પડે એવા કેટલાક હોય છે—અને એ વર્ગમાં કેટલાક લેખકોનો પણ સમાવેશ થાય છે—એ હકીકત મારા ખ્યાલમાં છે. એ લોકો હંમેશાં લેખકને, એણે શું લખવું જોઈએ અને શું નહીં એ ચીંધ્યા કરતા હોય છે. આવા લોકો હોય છે એ લેખક માટે સારી વસ્તુ છે. એને તેઓ સજાગ રાખે છે, આત્મનિરીક્ષણની એને તકો પૂરી પાડે છે.

એ વર્ગમાંના કેટલાકની અપેક્ષા એવી હોય છે કે લેખક ભાટનો ભાગ ભજવે. ભૂતકાળનું આ એક વળગણ છે. પ્રાચીન સમયમાં કવિ ઘણી વાર ભાટચારણ કે વહીવંચાનો ભાગ ભજવતો ય તે. અર્વાચીન કાળમાં પણ, સામૂહિક અહમ્‌ને પંપાળે એ પ્રકારની રચના સાથે હાજર થવા કવિ તરફ અપેક્ષાભરી નજરે જોનારાઓનો તોટો નથી. જ્યારે કોઈ રાષ્ટ્ર દુ:શ્મન સાથે યુદ્ધે ચઢ્યું હોય છે ત્યારે લોકોને પાનો ચઢાવે એવાં ગીતો કવિએ લલકારવાં રહે. ગ્યુઈથે[3] જેવા સાક્ષરને આ કામ બજાવવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. પણ એ સ્વધર્મ સમજતા હતા. એમણે કહ્યું હતું કે પોતે ઢોલ-પીટુ ન હતા. દુ:શ્મન માટે જનતાના મનમાં ધિક્કારની લાગણી પ્રગટાવવા લેખકને કહેવામાં આવે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન, સંગ્રામે ચઢેલી એક પ્રજાએ એક એવી રચના નિપજાવી હતી જેને ધિક્કારનું ખાસ્સું ઉપનિષદ કહીએ તો ચાલે. ફ્રેન્ચ સૈન્યો પોતાની ભૂમિ ઉપર ફરી વળ્યાં એ સમયે ગ્યુઈથેએ જે કહેલું તેનું સ્મરણ થાય છે. એમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે સંસ્કારિતાના ઘડવૈયા એવા ફ્રેન્ચ લોકોને માટે પોતાના હૃદયમાં એવું સ્થાન હતું કે તેમને પોતે ધિક્કારી શકે એ અસંભવિત હતું. દુનિયા ખરે જ રંક બની જાય, જો એના કવિઓ ઊંચાં નિશાન પર દૃષ્ટિ ઠેરવવાને બદલે જગતના ક્ષણિક આવેશોને વશ વર્તે.

કેટલાકો કવિની જે પ્રબળ અસર પડતી હોય છે તેને નિયમનમાં રાખવાની અથવા ઉપયોગમાં લેવાની ઇચ્છા ધરાવતા હોય છે. સર્જકશક્તિવાળા લેખકની લોકો ઉપર જે ભૂરકી હોય છે તેની પ્લેટો[4]ને દહેશત હતી, અને આદર્શ નગરરાજ્યમાંથી એને એ હાંકી કાઢવા તૈયાર થયા હતા. પોતાના રિપબ્લિક(૧૦: ૬૦૫-૬૦૭)માં એ આદેશે છે કે : “સુ-નિયંત્રિત રાજ્યમાં એને ન પ્રવેશવા દેવામાં આપણે સાચે માર્ગે છીએ, કારણ કે એ લાગણીઓને જગાડે છે, પોષે છે અને બળવાન બનાવે છે તથા બુદ્ધિને વણસાડે છે. … આપણે આપણી એ માન્યતામાં મક્કમ રહેવું ઘટે કે દેવતાઓનાં સ્તોત્રો અને પ્રસિદ્ધ પુરુષોની પ્રશસ્તિઓરૂપ કવિતાને જ આપણે આપણા રાજ્યમાં અનુમતિ આપીશું…. આપણે એને (કવિતાને) આવકારવામાં આનંદ માનીશું — એની ભૂરકીથી આપણે અજાણ નથી; પણ એટલા ખાતર આપણે સત્યને દગો નહીં દઈએ.” અર્વાચીન સમયના કેન્દ્ર–નિયંત્રિત સામ્યવાદી રાજ્યે પ્લેટોની શિખામણમાં સુધારો કર્યો છે; જુઓ તો ખરા, લેખકને એ પહેલા ખોળાના ગણીને રાખે છે અને એમની ચોટલી પોતાના હાથમાં રાખે છે! જે દેવો અને દેવીઓનાં સ્તોત્રો કવિઓએ ગાવાનાં છે તે, આ દાખલામાં, છે પોલાદનાં કારખાનાં અને સામૂહિક કૃષિવિસ્તાર ઉપરની આદર્શ ગાયો. પણ પ્લેટો જેને ‘પ્રસિદ્ધ પુરુષોની પ્રશસ્તિઓ’ કહે છે તેની રચના કરવી એ અર્વાચીન કાળમાં એટલી સહેલી વસ્તુ નથી. દેશવટો ભોગવતા હંગેરિયન લેખક પાલકોઝી–હોરવાથે[5] સામ્યવાદી શાસન હેઠળ લેખક કેવી વિષમ સ્થિતિમાં મુકાય છે તેનું વર્ણન કર્યું છે. જાપાનમાં, ગયા સપ્ટેમ્બરમાં, ૨૯મા પી.ઈ.એન.[6] સંમેલન સમક્ષ એમણે કહ્યું હતુંઃ “મારો એક મિત્ર છે, અત્યંત કમનસીબ મિત્ર છે,—નામ ઝોલ્ટાન ઝાક. ૧૯૫૦માં હંગેરિયન લેખકો અને કવિઓને સ્તાલિન[7] અંગે પવાડા લખવાનું કહેવામાં આવ્યું. એણે રચ્યો ય તે સ્તાલિનનો પવાડો. ખ્રુશ્ચેવ[8]ના વ્યાખ્યાન બાદ, એને જ્ઞાનતંતુની બીમારી લાગુ પડી. છ મહિના એ આરોગ્યભવનમાં રહ્યો. અત્યારે એ જેલમાં છે. જેઓ લેખકોને રિબાવી રહ્યા છે તેમના પવાડા લખવાનું એને કહેવામાં આવી રહ્યું છે.”

લોકશાહી રાજ્યોમાં પણ એવા લોકો ખસૂસ છે, જેઓ લેખકને એને રસ્તે જવા ન દે. પહેલાંના સમયમાં રાજાઓ અને ધનિકો લેખકને આશ્રય આપતા. સંસ્કૃતમાં સુભાષિત છે કે निराश्रया न शोभन्ते पण्डिता वनिता लताः । પણ મુદ્રણયંત્રની શોધ પછી અને લોકશાહી રાજ્ય હેઠળ, લેખકને સારા એવા બહોળા વર્ગ તરફથી આશ્રય મળવા માંડ્યો. બે હજાર નકલોની આવૃત્તિ પ્રગટ થાય અને વેચાઈ જાય તો લેખકને જે રકમ મળે છે તે બે હજાર ગજવાંમાંથી આવી મળી હોય છે. જૂના સમયની પેઠે એનો કોઈ એક આશ્રયદાતા નથી, જે એને પોષતો હોય અને તેથી કયા સૂરમાં ગાવું તે ચીંધવાનો હક ધરાવતો હોય. પણ જાહેર રુચિ નામની એક વસ્તુ છે અને જુદાં જુદાં જૂથોના પૂર્વગ્રહો કામ કરતા હોય છે, જે ગ્રંથકર્તાના કાર્ય ઉપર કોઈ ને કોઈ પ્રકારનું દબાણ લાવ્યા વિના રહેતા નથી. આવા દબાણની સામે એ થાય તો એ નૈતિક રીતે બેજવાબદાર છે એમ કહેવામાં આવે. લોકશાહીમાં, વળી, એવા પણ કેટલાક માણસો હોય છે જેઓને હિંમતભેર લોકોની વતી બોલવાની આદત પડી હોય છે. લોકલટુઓ—થાળીપીટુ રાજકારણી માણસો અવારનવાર લેખકની રાજકીય જવાબદારીનો સવાલ ઉઠાવતા હોય છે. અમુક ચોક્કસ રાજકીય પક્ષનો પ્રચાર એ કરે તો જ તેઓ જંપે. એમ ન કરે તો એને જનતાના દુ:શ્મન તરીકે છાપ મારવામાં આવે. યુગોથી લેખક ઉપર બિનલોકપ્રિય ધાર્મિક કે નૈતિક ખ્યાલો સેવવા માટે અને અણગમતા રાજકીય પક્ષના હોવા બદલ પસ્તાળ પડતી રહી છે. વીસમી સદીના મધ્યકાળમાં રાજકીય ક્ષેત્રમાં ડાકણોની જેમ વિરોધીઓનો પીછો પકડવાની પ્રવૃત્તિ આપણે સૌએ જોઈ. સાહિત્યક્ષેત્રમાં પણ એના છાંટા ઊડ્યા. શ્રી એઝરા પાઉન્ડ[9] ધરી સત્તાઓ માટે થાળી પીટતા પકડાયા. [જો કે પાઉન્ડદાદા ૧૯૫૭માં ઈલ તેમ્પો(રોમનું અખબાર)ના ખબરપત્રીને કહે : “બુઢ્ઢા મુસ(મુસોલિની)ને હું એક જ વાર મળેલો અને અમારા વાર્તાલાપથી ન તો એને ખુશી ઊપજેલી, ન મને. મેં રેડિયો-પ્રવચનો કરેલાં—રૂઝવેલ્ટ[10]ની મૂર્ખાઈઓ ઉપર; પણ એક અમરિકી તરીકે મારા અંતરાત્મા વિરુદ્ધ મેં કદી કશું કહ્યું ન હતું.”] ગમે તેમ પણ તે અત્યારે સેઈન્ટ એલિઝાબેથ ઇસ્પિતાલમાં નજરકેદ છે. શ્રી એલન ટેઈટે[11] ૧૯૫૧માં આખી વાત સુરેખ રીતે રજૂ કરી હતી. એમણે કહેલું : “હું જે વસ્તુ માટે એમને સહેજે માફ કરી શકતો નથી તે તો એ છે કે એમણે કોઈને પણ ખાતર થાળી પીટવાનું પસંદ કર્યું,” અને પછી ભૂલભરી ન હોય એવી રાજકીય ભૂમિકા કવિએ સ્વીકારવી જોઈએ એવો અનુરોધ કરનાર કવિશ્રી મૅકલીશ[12] વિશે એમણે બે શબ્દ ઉમેર્યા છે. શ્રી ટેઈટ કહે છે: “હું જ્યાં સુધી એમના રાજકીય સિદ્ધાંતો–(એમના सिद्धांतोને એમના अभिप्रायोથી હું જુદા પાડું છું)–ને સમજી શકું છું ત્યાં સુધી તે શ્રી પાઉન્ડના સિદ્ધાંતો કરતાં મને વધુ રોચક લાગે છે, પણ એ હકીકતને હું અપ્રસ્તુત લેખું છું. આ કવિઓના તાત્કાલિક अभिप्रायो મને એકસરખા અનુરોધકારી, અર્ધ–ભાવગીતોદ્ગાર જેવા અને સાચી ભૂમિકા વિનાના લાગે છે …. કાર્યની બે મહાન પરિપાટીઓ—કાવ્ય અને રાજકારણ—એના મિશ્રણ અને દુરુપયોગ માટે સમાજ જો કવિઓ સામે તહોમતનામું બજાવે અને કામ ચલાવે તો પાઉન્ડને આપણે, સંભવતઃ સ્વિફ્ટે[13] સર્જેલ કોઈક સમાજરચનામાં બની આવે એમ, બીજી વાર તહોમતદાર બનાવવા પડે, અને ન્યાયની ખાતર આપણે પાઉન્ડની પડખે એક ખોલી શ્રી મૅકલીશને માટે પણ ફાજલ રાખવી રહે.”

લેખક એ પયગંબર હોય એ રીતે જોવાનું પણ વલણ હોય છે અને પયગંબરના પાઠમાં પણ ઘણાએક દાખલાઓમાં એ જરૂર દીપી ઊઠેલો છે. આથી, જ્યારે જ્યારે લોકો કોઈ મહાપત્તિમાં ફસાઈ પડે છે ત્યારે ત્યારે લેખક પ્રત્યે દોષારોપણ-પૂર્વક તર્જની લંબાવીને બોલી બેસે છે: “આ માણસે અમને છેહ દીધી! એને તો સૂઝવું જોતું’તું!” આ કદાચ આદરબુદ્ધિના ઉદ્ગાર છે, પણ એની રીત કઢંગી છે. લેખક માટે ઊંચી માનબુદ્ધિ હોય છે, સૃષ્ટિનાં રહસ્યોની સમજ એની પાસે છે એવો એને વિશે ખ્યાલ ઘર કરી બેઠેલો હોય છે, માનવજાતિના અંતરાત્મા તરીકે એની ગણના થતી હોય છે અને એ રીતે એ વર્તે એવી અપેક્ષા રખાતી હોય છે.

પરંતુ લેખક, કવિ, એને માથે ધર્મગુરુ કે પયગંબર અથવા ભાટ કે પ્રચારકની કામગીરી બજાવવાની ફરજ હોવી ન જોઈએ. સમકાલીન જીવન ઉપર એની કાંઈ ગણનાપાત્ર અસર પડતી જોવા મળે તો પણ એ એની હસ્તીને ન્યાય્ય ઠેરવનાર વસ્તુ નથી. એક અર્થમાં કલા માત્ર પ્રચાર છે, કોઈ ને કોઈ કાળે એની અમુક પ્રકારની અસર પડતી હોય છે એ હકીકત લક્ષમાં લઈએ તો. પણ એની અંદરનું પ્રચારમૂલ્ય તે જેને આધારે એ જીવે અથવા મરે એવી વસ્તુ નથી: કદાચ એની આગવી જે કાંઈ અસરકારકતા છે — જે રોકડા તૈયાર ઉકેલો આપવાને બદલે વસ્તુસ્થિતિનું એની પૂરેપૂરી સંકુલતામાં પ્રતિનિર્માણ રજૂ કરવામાં રહેલી છે—તેની ધાર પ્રચારમૂલ્યને લીધે બૂઠી થવા સંભવ છે. “મારી ઉપર સીધી કે આડકતરી કાંઈક અસર પાડવા કરતી હોય એવી કવિતાનો મને તિરસ્કાર છે,” એમ કીટ્સ[14] કહેતો. સાહિત્યિક કૃતિની મૂલ્યવત્તાનો આધાર લેખક ભૂલવગરની સૈદ્ધાન્તિક ભૂમિકા સ્વીકારે અથવા સુપ્રતિષ્ઠિત ધર્મશ્રદ્ધાનો આશરો લે એની ઉપર નથી. બર્કન[15] વિશે હૅઝલિટ[16] કહેતો તેમ, “તેની મુખ્ય દલીલમાં એણે થાપ ખાધી હોય, તેમ છતાં ખોટા તારણ સુધી પહોંચવામાં એણે પચાસ સત્ય આપણને આપ્યાં હોય.” કેટલીયે કલાકૃતિઓમાં અભિપ્રેત એવી ધર્મશ્રદ્ધાઓ સાથે સહાનુભૂતિ દાખવવી આપણે માટે શક્ય નથી (તે તે ચોક્કસ માન્યતા કે ધર્મશ્રદ્ધાની ગેરહાજરીમાં એ કલાકૃતિઓ શક્ય બની હોત એ જાતના કથનથી આ જુદું જ કથન છે), અને તેમ છતાં આપણે એમનો આનંદ માણી શકીએ એ સ્થિતિમાં છીએ. જે કલાકાર કલા સિદ્ધ કરવામાં સફળ નીવડે છે તે પોતાની પ્રત્યેની તેમ જ સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારી અદા કરી છૂટે છે. આપણા સમયનું સૌથી શોકજનક લક્ષણ હોય તો તે એ કે કલાકાર પોતાના કલા સિદ્ધ કરનાર સ્વભાવ કરતાં બીજી વસ્તુઓની મદદથી સમાજ આગળ પોતાના અસ્તિત્વને ન્યાય્ય ઠેરવવા ચિંતાતુર જેવો મળે છે; જ્યારે, ખરું જોતાં, એ જો પોતાની કલા દ્વારા વસ્તુસ્થિતિની નવેસરથી પ્રતિનિર્મિત રજૂ કરી શકે અને એ રીતે એક સમૃદ્ધતર સૃષ્ટિ આપણામાંના પ્રત્યેકની પહોંચમાં છે એવો સધિયારો આપી શકે તો એ પૂરતું છે.

કલાકાર બનવું, લેખક બનવું, એ કાંઈ નાનીસૂની જવાબદારી નથી, ખાસ કરીને અત્યારના સમયની વૈષમ્યભરી સ્થિતિમાં. આપણો યુગ, જેને ચિંતાના યુગ તરીકે ઓળખાવવામાં આવેલ છે, તેનું જો કોઈ મુખ્ય આહ્વાન હોય તો તે છે સંપૂર્ણ રીતે શીર્ણવિશીર્ણ થઈ જવાનો સતત ભય. જેમ જેમ વિજ્ઞાન અને યંત્રશાસ્ત્ર આગળ વધતાં જાય છે તેમ તેમ સભ્યતા અને સંસ્કૃતિનો હ્રાસ થતો જતો લાગે છે. યંત્રશાસિત સમાજ વૈયક્તિકતાને ભૂંસવા કરે છે, વ્યક્તિના લગભગ લોપની દશા હાથવેંતમાં છે. સમૂહ-માનવનું ઉત્થાન માનવીના ગૌરવને હાનિ પહોંચાડી રહ્યું છે. સમૂહ-વિચારસંક્રાન્તિનાં સાધનો બૌદ્ધિક જીવનના ટુકડા ટુકડા કરી રહ્યાં છે અને માણસને એક નવીન પ્રકારનો બર્બર (અસંસ્કારી, અનાર્ય) બનાવી રહ્યા છે; દેખીતો તો એ કલાના ગંજ ઉપર અને જીવન અંગેની અઢળક માહિતી ઉપર જીવતો હોય છે પણ સૌન્દર્ય એ પોતાને પોસાતી એક શોખની વસ્તુ કરતાં કાંઈક વિશેષ છે અને જ્ઞાન એ યંત્રશાસિત સમાજજીવનમાં સગવડભર્યા ગુજારા માટે સજ્જતા આપનાર વસ્તુ કરતાં કાંઈક વધારે છે એ વાત એના સમજવામાં આવી હોતી નથી.

આવા આહ્વાનનો સામનો કરીને જે કલા સિદ્ધ કરી શકે તે, ખરે જ, ઘણુંબધું વધારે સિદ્ધ કરે છે. પોતાની કલાની સરજત દ્વારા પોતાની માનવતાની સ્થાપના કરીને એ માનવગૌરવની પતાકા ફરફરાવે છે. સુગ્રથિત અસ્તિત્વની શક્યતા એ ચીંધે છે અને પોતાના યુગની સમગ્ર ચિંતાની પાર ઉત્સાહભેર એ ટકી રહે છે તેથી કરીને એ—બલકે એની કૃતિ—સંસ્કૃતિની આશાની મૂર્તિ બની રહે છે.

આધુનિક ઉદ્યોગવાદ અને એના અનુસંધાનમાં પ્રગટેલી યંત્રશાસન-વ્યવસ્થાએ માણસને એક ચોક્કસ ઢાંચામાં નાખ્યો છે અને એકેએક એનાં આંતરલક્ષણોને છોડવાની એને ફરજ પાડી છે, પરિણામે એ આધ્યાત્મિક રીતે માંડ માંડ ગુજારો કરતો જોવા મળે છે. માનવજાતિની આવી દશામાં, જે કોઈ, સુગ્રથિત પ્રતિનિર્મિતિ દ્વારા, માનવજીવનનું એની ગૂંચવણ-ભરી સંકીર્ણતાપૂર્વક સંગતતાભર્યું ચિત્રણ રજૂ કરી શકે, તેની જવાબદારી વધારાની અર્થમયતા અને અગત્ય ધારણ કરે છે. માનવીદુનિયાની છુપાયેલી શક્યતાઓનું ચિત્ર કલાકાર રજૂ કરે છે. નિર્ભીક સત્યશોધક તરીકે એ દેખા દે છે. ઉપલક રીતે ગૂંચવાડાભરેલ લાગતા વિશ્વક્રમમાં સંભવતઃ જે અંતિમ સંવાદ-વ્યવસ્થા રહેલી છે તેના પુરાવા-રૂપ—બહુ ભાર મૂક્યા વિના કહીએ તો, સૂચનરૂપ—એની કૃતિ બની રહે છે. બ્રાઉનિંગ[17] કહે છે:

What is art,

But life upon a larger scale, the higher,
When, graduating up in a spiral Line
Of still expanding and ascending gyres,
It pushes toward the intense significance
Of all things, hungry for the Infinite?

—સારાંશમાં, કલા એ ઊંચે ને ઊંચે બઢતા, અસીમ માટે ક્ષુધા ધરાવતા; વસ્તુમાત્રની સઘન સાર્થકતાને આંબવા કરતા બૃહત્તર ઉચ્ચતર જીવન સિવાય બીજું શું છે?

અંતમાં, ભૂતકાળને જઈ જઈને વળગવાની વૃત્તિ, જેનો ખાસ કરીને હિંદના લેખકોના મન ઉપર ઘણોબધો ભાર લાગે છે, તેને વિશે બે શબ્દ ઉમેરવાની રજા માગું છું. આપણી પાસે અત્યંત સમૃદ્ધ વારસો છે, અને એમાંનો સારો એવો અંશ જીવંત અને સક્રિય છે. એક બાજુ આપણે કોઈ જાતની સંકુચિત સંસ્કૃતિવિષયક પ્રાદેશિકતાથી પીડાવા માગતા નથી, તેમ બીજી બાજુ આપણે પશ્ચિમના એક સાંસ્કૃતિક સંસ્થાનની જેમ ન જીવ્યાં કરીએ એ પણ આપણે જોવા માગીએ છીએ. એનો અર્થ હરગિજ એવો નથી કે પશ્ચિમની પરંપરાઓમાં જે કાંઈ ઉત્તમ છે તેને આત્મસાત્ કરતાં આપણે ખંચકાઈશું. જો આપણું મુખ્ય ધ્યેય નવ-જાત, પુનર્જાત ભારતની વાઙ્મય પ્રતિનિર્મિતિ એ હોય, તો આપણે પ્રાચીન હિંદની આધ્યાત્મિકતા ઉપર લગાતાર મુસ્તાક રહેવાનું હોય નહીં. એટલું જ નહીં, આપણી આસપાસના અને અંદરના નરકમાં ડોકિયું કરતાં પણ આપણે અચકાઈએ નહીં. હાર્ડી[18] કહે છે તેમ, “બહેતર વસ્તુ તરફનો જો કોઈ રસ્તો હોય તો તે ખેડવા માટે બદતર વસ્તુ પૂરેપૂરી નજરમાં હોય એ જરૂરી થઈ પડે છે.” આપણે એ પણ ચકાસીશું કે આપણી આધ્યાત્મિકતામાંથી કેટલી આધુનિક જીવનસંદર્ભમાં ટકી શકે છે. કાંઈ નહીં તો દેશમાં અને પરદેશમાં આપણે આપણી આધ્યાત્મિકતાનો વાવટો ફરકાવવાનો લોભ ખાળીશું, છેવટે એટલા કારણે કે એમ કરવું એ સારી રીતભાત નથી. જેઓને આ પ્રશ્નમાં સાચો રસ હોય તેઓ આપણી આધ્યાત્મિકતાનો સારભાગ શોધવા પ્રયત્ન કરશે અને તે સમગ્ર માનવજાતિની મિલકત છે એ બાબત ખાતરી કરશે. ટાગોરે ‘ગોરા’માં આ વસ્તુ પ્રશસ્ય રીતે કરેલી છે. ગોરા ભારતીય ધર્મપરંપરામાં જે કાંઈ ઉત્તમ છે તે બધાનો હિમાયતી હતો. એકાએક એને ખબર પડે છે કે પોતે યુરોપીય છે. આ નવલકથામાં ટાગોરે જે પ્રશ્ન ઉપસ્થિત કર્યો છે તે આ છે : ભારતે હવે ગોરાને—એક બહારની વ્યક્તિને આપવા જેવું કાંઈ છે નહીં? અને એમણે આનંદમયી અને પરેશબાબુનાં પાત્રો દ્વારા ઉત્તર પણ પૂરો પાડ્યો જ છે. તેઓ બંને ક્યારનાં ય પોતપોતાના વર્તુળ બહાર નીકળી ગયાં હતાં (પરેશબાબુ તો હિંદુમાંથી ખસી બ્રહ્મોમાં ગયેલા તેમાંથી પણ હવે બહાર નીકળી ગયા જેવા હતા) અને ગોરા તો નાછૂટકે બહારનો બન્યો હતો જ્યારે એ બંને સ્વેચ્છાથી બહાર જઈને બેઠાં હતાં. પરંપરાગત અથવા તો ક્રાંતિકારી ધાર્મિક સમાજોમાંથી ખસીને બહારનાં બનવાનું એમણે પસંદ કર્યું તે પ્રેમની એક પરમ ઝંખનાને વશ વર્તીને જ. કદાચ ટાગોર આ બે પાત્રો દ્વારા અને ગોરાને જે ખાસ પરિસ્થિતિમાં મૂક્યો છે તે દ્વારા એમ સૂચવે છે કે સાચું ભારત ભારતીયતાને વટી જાય છે (अतितिष्ठाति दशाकुलम्). આ રીતે જોતાં આપણા આધ્યાત્મિક વારસાનું સારતત્ત્વ તે એક પાશ્ચાત્ય કવિ, શ્રી ઑડન[19], “આપણે એકબીજા પ્રત્યે પ્રેમવર્તાવ રાખવો જોઈએ અગર મૃત્યુ વહોરવું જોઈએ” એમ કહે છે તેથી કઈ રીતે જુદું પડે છે ખરું?

[“સંસ્કૃતિ”, નવેમ્બર 1957માંથી]

o

[1].  ભારતીય પી. ઈ. એન.ના ચોથા અધિવેશન—વડોદરામાં તા. ૨૭–૧૦–’૫૭ને દિવસે મૂળ અંગ્રેજીમાં વંચાયેલું.

[2]. પ્લેટો [ઈ. સ. પૂર્વે ૪૨૭–ઈ. સ. પૂર્વે ૩૪૭], વિશ્વવિખ્યાત ગ્રીક ચિંતક.

[3]. જૉન વૂલ્ફગેંગ ગ્યુઈથે [૧૭૪૯-૧૮૩૨], જર્મન ભાષાના બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનારા સાહિત્યકાર.

[4]. પ્લેટો [ઈ.સ.પૂર્વે ૪૨૭-ઈ.સ.પૂર્વે ૩૪૭], વિશ્વવિખ્યાત ગ્રીક ચિંતક.

[5]. જ્યૉર્જ પાલકોઝી-હોરવાથ [૧૯૦૮-૧૯૭૩], હંગેરીના જાણીતા લેખક, આત્મકથાનક થકી જાણીતા થયેલા સર્જક.

[6]. લેખકોનું વૈશ્વિક મંડળ, જેની સ્થાપના ૧૯૨૧માં લંડનમાં થઈ હતી.

[7]. જૉસેફ સ્તાલિન [૧૮૭૯-૧૯૫૩], રશિયાના ક્રાંતિકારી નેતા અને રશિયાને સોવિયેત સંઘમાં રૂપાંતરિત કરનાર.

[8]. નિકિતા ખ્રુશ્ચેવ [૧૮૯૪-૧૯૭૧], સ્ટાલિનના અવસાન બાદ રશિયામાં સત્તા પર આવનારા. સ્ટાલિનના પ્રખર ટીકાકાર.

[9]. એઝરા પાઉન્ડ [૧૮૮૫-૧૯૭૨], અમેરિકન કવિ અને વિવેચક.

[10]. થિયોડૉર રૂઝવેલ્ટ [૧૮૫૮-૧૯૧૯], અમેરિકાના પ્રમુખ (૧૯૦૧-૧૯૦૯).

[11]. એલન ટેઇટ [૧૮૯૯-૧૯૭૯], અમેરિકાના જાણીતા કવિ અને નિબંધકાર, સામાજિક નિસબતથી જોડાયેલા સર્જક.

[12]. આર્ચિબાલ્ડ મૅકલીશ [૧૮૯૨-૧૯૮૨], અમેરિકન કવિ અને લેખક.

[13]. જોનાથન સ્વિફ્ટ [૧૬૬૭-૧૭૪૫], આયર્લેન્ડના નિબંધકાર, કવિ. વ્યંગ માટે જાણીતા. 

[14]. જૉન કીટ્સ [૧૭૯૫-૧૮૨૧], ઇંગ્લૅન્ડના જાણીતા કવિ.

[15]. એડમન્ડ બર્કન [૧૭૨૯-૧૭૯૭], આયર્લેન્ડના રાજકીય આગેવાન. લેખક, વક્તા અને દાર્શનિક.

[16]. વિલિયમ હૅઝલિટ [૧૭૭૮-૧૮૩૦], ઇંગ્લૅન્ડના જાણીતા નિબંધકાર, વિવેચક અને ફિલસૂફ..

[17]. રૉબર્ટ બ્રાઉનિંગ [૧૮૧૨-૧૮૮૯], ઇંગ્લૅન્ડના કવિ અને નાટ્યલેખક. 

[18]. થૉમસ હાર્ડી [૧૮૪૦-૧૯૨૮], ઇંગ્લૅન્ડના નવલકથાકાર અને કવિ. 

[19]. વિન્સ્ટન એચ. ઑડન [૧૯૦૭-૧૯૭૩], બ્રિટિશ-અમેરિકન કવિ.

e.mail : kirankapure@gmail.com 

પ્રગટ : “नवजीवन”નો અક્ષરદેહ”; એપ્રિલ 2026; પૃ. 111-117