ગાંધીનેહરુપટેલ પછી જે.પી.-લોહિયાએ કેળવેલી ભોંય પર આજની છાત્રયુવા પેઢી હવે ગાંધી, આંબેડકર અને ભગતસિંહની હોઈ શકતી એકંદરમતીએ હુલસે છે
પ્રકાશ ન. શાહ
આપણે ત્યાં સામાન્યપણે બાર વરસના ગાળાને તપ કહેવાનો ચાલ છે. વિદુષી કંગના રણૌતના જ્ઞાનગંભીર અવગાહન અને અવલોકન અનુસાર મોદી ભા.જ.પ.ની દિલ્હી પ્રતિષ્ઠા સાથે 2014માં આપણે સ્વતંત્ર થયા છીએ. હવે એનાં બારે વર્ષે શું અનુભવાય છે વારુ.કથિત સ્વતંત્રતાનાં ઝાંવાં અને ઝાંઝવાંને વીંધતી છાત્રયુવા શક્તિએ જંતરમંતરના જગન અને જશન સાથે નવી આશા જગવી છે. કદાચ, એ આ તપગાળાને આભારી છે. સ્વાભાવિક જ એનો મરમ ને માયનો પામવા સારુ આપણે રામ માધવથી માંડીને બી.જે.પી. આઇ.ટી. સેલના અમિત માલવીય (મધુ કિશ્વરના શબ્દોમાં પોર્ન પૅડલર), નિશિકાંત દુબે અને કંગના રણૌત સરખી પ્રતિભાઓને લાંઘીને બીજે કશેક જવું પડશે.
આ બીજે કશેક તે ક્યાં અને શું .બીજે ક્યાં વળી, ગાંધી પાસે સ્તો. એમણે થોરોને ગુજરાતીમાં ઉતાર્યો, આફ્રિકા બેઠે બેઠે, શતાધિક વર્ષ થઇ ગયાં એ વાતને. એમણે આપેલ સાર પ્રમાણે થોરો કહે છે કે પહેલાં આપણે “મરદ” છીએ, અને પછી “રૈયત”. જૂનું ગુજરાતી જરી સમુંનમું કરીને વાંચીએ તો પહેલપ્રથમ તો આપણે નાગરિક છીએ, અને પછી રૈયત એટલે કે ચૂંટાયેલ અગર બિનચુંટાયેલ સરકાર તળે સબ્જેક્ટ લોક. કમાલ તો કરી’તી મહાપંડિત રાહુલ સાંકૃત્યાયને જ્યારે એમણે કહ્યું કે હું પ્રજાતંત્ર જેવા પ્રયોગને બદલે જનતંત્ર જેવો પ્રયોગ પસંદ કરું છું; કેમ કે આ લોકશાહી એ લોકે જનમવાની નહિ પણ લોકે ખુદ સરકારને જણવાની શાહી છે. જંતરમંતરની સ્વાતિક્ષણે જે મોતી પાક્યું જુલાઈ ઊતરતે તે આ હતું અને છે: સોફિસ્ટ્રી, ડેમેગોગીથી માંડીને – અને હમણેના ગાળામાં તો મતાંકન અને સીમાંકનની તદબીરથી ને અન્યથા નાગરિકને ધરાર રૈયત બનાવવાનો ઉદ્યમ ચાલે છે અને એમાં કોઈ ફૅક્ટરી એકટને અવકાશ નથી. હર સુબહશામ તેરા નામ ઓર કામ તમામ એ પેલું જાથુકી હિંદુમુસ્લિમવાળું ક્યાં મૂવું, દઈ જાણે !
આ જેન ઝી બાટલી માંહેલા જીન પેઠે ક્યાંથી પ્રગટ થયો, સત્તા વિમાસે છે. ભલા ભાઈ, ઔરસ કહો કે અનૌરસ – તમારું જ સંતાન છે એ. પૌગણ્ડ ને પુખ્ત વરસો તમે તો જેમાં અફીણની કટકી હોય એવું ખાસ તરેહનું અવલેહ અગર બાલામૃત લઈને ઉછર્યા અને 1992 પછીનાં વર્ષોમાં ને 2014થી શરૂ થયેલ ખાસંખાસ સંવત સાથે તમારાં સંતાનો સમાજમાં વયપ્રાપ્ત મુકામશોધમાં પડ્યાં ત્યારે પેલી સોફિસ્ટ્રી અને ડેમેગોગી પાસે ન કોઈ અવેજ, ન કોઈ ઉગાર. એમની મૂંઝવણ અને મથામણ બધી બચાડી માથાપછાડ. અને રાજ ? હવે નિરુત્તર ,પણ જોરજુલમનો પરવાનો છે, એ કંઈ ઓછું છે? એક રીતે જુઓ તો ખુલ્લા આકાશ તળે અને મા ધરતીને ખોળે જે વિસ્ફોટ ખુલ્લાણમાં આવ્યો તે.
આપણા ઘરપરિવારની ડ્રોઈંગરૂમ બેઠકોમાં અગાઉની બાલામૃત પેઢી અને નવ્ય કૉલેજિયન પેઢી વચ્ચેની મનોવૈજ્ઞાનિક તાણમાંથી – અને એમાંથી સંઘસ્થાનો પર ઉછરેલ આગલી પેઢીનાં સંતાનો પણ સર્વથા બાકાત નથી અગર આજે ઉપર ટપકે તેમ ન જણાતું હોય તો પણ આગળ ચાલતાં એ બાકાત રહી શકવાનાં નથી.
લાલબાલપાલ, ગાંધીનેહરુપટેલ એ ત્રિપુટીઓનું સ્થાન હવે કદાચ ગાંધી આંબેડકર ભગતસિંહે લીધું છે. નવાઈ લાગે પણ આ સંક્રાંતિ જે.પી.-લોહિયાએ કેળવેલી ભોંયને આભારી છે. અલબત્ત આ એક વચગાળાનું અવલોકન છે, પણ થોડાં વરસ પર ગુજરાતના પાટીદાર આંદોલનમાં જે રીતે સરદારથી માંડી ખાસ તો ભગતસિંહ જેવાં નામો ઉછળ્યાં હતાં એવું ને એટલું વણવિચાર્યું એ અલબત્ત નથી તે નથી.
સત્તા-પ્રતિષ્ઠાન રાષ્ટ્રજીવનની આ જંતરમંતર ક્ષણે કેવળ કિંકર્તવ્યમૂઢ વરતાયું છે. દમન એ કોઈ પણ હાકેમને તરત સૂઝતો રસ્તો છે. એમાં નાકામ રહી મંત્રીને પડતા મૂક્યા ત્યારે બહાદુરીપૂર્વક મકર દ્વારે ફૂલેકું ચઢાવ્યું. રાજીનામાનો પત્ર તો લગારે પશ્ચાત્તાપ વગરનું જાહેરનામું જાણે. બદલીબહાદુર પડમાં પધાર્યા એ વળી બળાત્કારીના પોંખણે પાવન. થોડાં વરસ પર જે.એન.યુ. ફતેહ કર્યા પછી માંહ્યરામાં કન્યા પેઠે મસમોટી તોપ પધરાવી હતી તે સાંભરે છે ને?
બુધવારે ઢળતી બપોરે આ લખી રહ્યો છું ત્યારે જંતરમંતરનો પરચો જોઉં છું કે બે તૃતીયાંશ બહુમતીનો દાવ પાછો પડ્યો છે … આગે આગે ગોરખ જાગે!
29 જુલાઈ 2026
prakash.nireekshak@gmail.com
વન એન્ડ ઓન્લી દિલિપકુમારની ચિરવિદાયને 6 જુલાઈએ પાંચ વર્ષ પૂરાં થશે. વન એન્ડ ઓન્લી શબ્દો એમના સમકાલીનો રાજ કપૂર અને દેવ આનંદ માટે વાપરવાનું પણ મન થાય. 2011માં દેવ આનંદનું મૃત્યુ થયું ત્યારે દિલીપકુમારે કહ્યું હતું, ‘હું દેવ આનંદથી એક વર્ષ અને રાજ કપૂરથી બે વર્ષ મોટો. 1940ના દાયકાની મધ્યમાં અમે અમારી કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. રાજ સાથે તો જૂની દોસ્તી. હું અને દેવ લોકલ ટ્રેનમાં સાથે જતા, સ્ટુડિયોમાં ફરતા ને કામ શોધતા. એ દાયકાના અંત સુધીમાં ‘શહીદ’, ‘અંદાઝ’, ‘બરસાત’, ‘શબનમ’ ‘ઝિદ્દી’ ‘બાઝી’ આવી. અમે ત્રણે ઊંચકાયા, સફળ થયા, જામી ગયા. અમારી વચ્ચે સુંદર પ્રૉફેશનલ રૅપો હતો. અમે સ્પર્ધકો ખરા, પણ દોસ્ત પણ ખરા. વણબોલ્યા એથિક્સ પાળતા, એકબીજાની પ્રતિભાને આદરથી જોતા, હળતામળતા, મઝા કરતા, એકબીજાના પારિવારિક પ્રસંગે હાજરી આપતા. રાજ મારી અને દેવની નકલ કરી હસાવતો …’ રાજ કપૂરના મૃત્યુ પ્રસંગે પણ તેમણે આ પ્રકારની સ્મૃતિઓ તાજી કરી હતી. આ ત્રણેની ગેરહાજરીથી, એ ત્રણે વડે એક વાર સમૃદ્ધ હતું તે ફિલ્મવિશ્વ અને પ્રેક્ષકવિશ્વ એક પ્રકારનો ખાલીપો અનુભવે છે.
મહેબૂબ ખાનનું ટાર્ગેટ 1940ના દાયકાનું યંગ ઑડિયન્સ હતું. એમને બતાવવું હતું કે આધુનિકતા ભૂલો કરાવે છે, પરંપરાને વળગી રહો – પણ થયું ઊંધું. એમાં દેખાડાતી, આજે પણ આધુનિક લાગે એવી આધુનિકતાએ જ પ્રેક્ષકોને ખૂબ આકર્ષ્યા. ફિલ્મમાં બતાવેલી વિજાતીય મૈત્રી ભારતના મૂલ્યોમાં બંધબેસતી નહોતી, પણ નીનાનું પાત્ર ઊંડાણ પામ્યું છે. નીના સ્પષ્ટ છે કે રાજન પ્રેમી છે અને દિલિપ મિત્ર. પણ તેનું મન પોતાની જ સાથે ક્યારેક સંઘર્ષમાં ઊતરે છે. નીનાનો સંઘર્ષ ફિલ્મને એક નવી ઊંચાઈ પર લઈ જાય છે ને ત્રિકોણ ગ્રીક ટ્રેજેડીને આંબી જાય છે.