ચંદુ મહેરિયા

સાક્ષર ગામ, સમરસ ગામ, સ્વચ્છ ગામ, વ્યસનમુક્ત ગામ, પ્રદૂષણમુક્ત ગામ એવું તો આપણે જોયું, વાંચ્યુ, સાંભળ્યું છે. પણ ગાળમુક્ત ગામ? હા, ગાળમુક્ત ગામ. આશરે ૬ હજારની વસ્તીના મધ્ય પ્રદેશના બુરહાનપુર જિલ્લાના બોરસર ગામે ગાળમુક્ત ગામ બનવાનો સંકલ્પ કર્યો છે. ગામમાં ગાળોનું ભારે ચલણ. એથી કંટાળીને પંચાયત અને લોકોએ મળીને ગાળોને ગામવટો આપવાનો નિર્ધાર કર્યો છે. તેમણે ગાળોથી મુક્તિનું અભિયાન તો આદર્યું છે. સાથે ગાળ બોલનારને રૂ. ૫૦૦નો દંડ અને એક મહિના સુધી ગામની સફાઈની સજા પણ નક્કી કરી છે. એની કેટલી અસર પડશે અને બોરસર ગાળમુક્ત બનવામાં સફળ થશે કે કેમ એ તો કાળના ગર્ભમાં છૂપાયેલું છે. પરંતુ ગાળમુક્તિની ઝુંબેશ અને સંકલ્પ જ સરાહનીય પહેલ છે અને અનેક ગામો, નગરો, શહેરોએ તેનું અનુકરણ કરવા જેવું છે. 

અપશબ્દ, ભૂંડો કે ખરાબ બોલ એટલે ગાળ. એવો અર્થ સાર્થ ગુજરાતી જોડણીકોશમાં જણાવ્યો છે. પરંતુ માણસ આવો ખરાબ કે ભૂંડો બોલ કેમ, કોને, ક્યારે અને ક્યાં બોલે, લખે, આચરે છે તે વિચારવા જેવું છે. માણસ હાલતા-ચાલતા, હરતા-ફરતા, વાતવાતમાં, ઘરમાં, ઓફિસમાં, શાળા-કોલેજમાં, મોલમાં અને મંદિરમાં; દુકાને અને સ્મશાને, સડક પર અને ક્યારેક સંસદમાં, સાઈકલ ચલાવતા અને મોંઘી મર્સિડીઝ હાંકતા, ખેતરમાં કામ કરતા અને યુનિવર્સિટીમાં પરીક્ષા લેતા, રેડિયો સાંભળતા અને રેંટિયો કાંતતા, સર્જરી કરતા અને શર્ટને બટન ટાંકતા – એમ સમય-સ્થળના કશા ય બાધ વિના ગાળો બોલતો હોય છે. 

કહે છે કે વાદ-વિવાદ અને ચર્ચા-વિમર્શ કરતાં દલીલો કે તર્ક ખૂટી જાય ત્યારે માણસ ગાળાગાળી પર ઉતરી આવે છે. પોતાનાથી નબળાને ઉતારી પાડવા, અપમાનિત કરવા, તેની લાગણીને ઠેસ પહોંચાડવા, તેનું ચારિત્ર્ય હરણ કરવા ગાળો બોલાય છે. ગાળો બોલનાર વ્યક્તિ ગુસ્સો, ક્રોધ, નિરાશા, હતાશા અને પોતાની સુપ્રીમસી સ્થાપવા ગાળો બોલે છે, ભાષાનો અતિ આક્રમક ઉપયોગ કરીને લોકો ગાળો બોલે છે, એવું મનોવૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે.

ગાળો પુરુષો બોલે છે તેમ સ્ત્રીઓ પણ બોલે છે. યુવાનો અને આધેડો, નાના બાળકો અને વયોવૃદ્ધો પણ ગાળો બોલે છે. ગાળો કોઈ એક દેશ પૂરતી મર્યાદિત નથી. તેનો વ્યાપ વિશ્વ આખામાં છે. કોઈ ચોક્કસ લિંગ, ભાષા, વર્ણ, વર્ગમાં બંધાય એ ગાળ શાની? આ એક પુરાણી એટલી જ ચિંતાજનક ભારતીય પરંપરા છે. જેને દેશવટો આપવાની જરૂર છે. લગભગ બધી જ ગાળો મહિલાઓને કેન્દ્રમાં રાખીને, તેના શરીરના અંગ-ઉપાંગને સંબંધિત હોય છે. મા, બહેન, દીકરીને જ ઉતારી પાડતી ગાળો જ બહુધા બોલાય છે. ગાળ વ્યક્તિના મર્મસ્થાને ઘા કરે છે. વ્યક્તિ માટે ઘરની મહિલાઓનું માન-અપમાન, ઈજ્જત – આબરુ મહત્ત્વના છે એટલું જ નહીં પવિત્ર છે. એટલે મહિલાની પવિત્રતાને લાંછન લગાડતી, તેના ચારિત્ર પર ડાઘ લગાડતી ભૂંડામાયલી ગાળો બોલાય છે. 

ભારતમાં ગાળો સામાજિક રીતે અસ્વીકાર્ય વ્યવહાર છે અને કાયદાની દૃષ્ટિએ દંડનીય અપરાધ છે. તેમ છતાં ગાળોનું ચલણ ઘટતું નથી. ગાળો પર કંઈ સમાજના નીચલા વર્ગનો જ ઈજારો નથી. ઉચ્ચ શિક્ષિત અને જ્ઞાતિ કોટિક્રમમાં ટોચે રહેતી જ્ઞાતિના લોકો પણ ગાળો બોલે છે. ગુજરાતી કે દેશની સ્થાનિક ભાષામાં તો ગાળો બોલાય જ છે. વિશ્વભાષા અંગ્રેજીમાં પણ ગાળો બોલાય છે. જેની માતૃભાષા અંગ્રેજી નથી તે જો અંગ્રેજીમાં ગાળો બોલે તો મોર્ડન  અને ફેશનેબલ ગણાય છે! 

ગાળોનો ઉદ્દભવ ભાષાના ઉદ્દભવ અને વિકાસ સાથે જ થયો હશે. લગ્નના ફટાણામાં અને લોકગીતોમાં જે ગાળો બોલાય છે તેની બોલનાર અને સાંભળનાર બેઉ મજા માણે છે. જ્યાં સુધી સમાજમાં સ્ત્રી-પુરુષ સમાનતા હતી અને માતૃસત્તાક સમાજ હતો ત્યાં સુધી ગાળો નહોતી કે તેનું આટલું બધું ચલણ નહોતું. પરંતુ સ્ત્રી-પુરુષ બરાબર ગણાતી અટકી, સમાજમાં તેનું સ્થાન બીજા દરજ્જાનું કે દરજ્જા વગરનું બન્યું અને પિતૃસત્તાક સમાજની બોલબાલા વધી પછી ગાળો પણ સમાજમાં વધી લાગે છે. મહિલાઓને ગાળો બોલીને શિકાર બનાવવાનું અને પુરુષોના મર્મસ્થાને ઘા કરવાનું આસાન બન્યું હશે. ગાળોનો વરસાદ વરસે પછી મારામારી અને મર્ડર સુધ્ધાં થાય છે. એટલે ગાળો હિંસક છે અને અતિહિંસાનો આરંભ છે.

ગાળો બોલવાની સામાજિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક અસરો થાય છે. તે કદાચ તણાવ અને ગુસ્સો ઘટાડે છે. તો તેના થકી સામાજિક વિભાજનો વધુ દૃઢ થાય છે. ઝઘડાના મૂળ નંખાય છે કે ઝઘડાને વધુ મોટો કરે છે. આજકાલ ફિલ્મો અને ઓ.ટી.ટી. પર આવતા કાર્યક્રમોમાં અપશબ્દો અને ગાળોની ભરમાર જોવા મળે છે. ઘરમાં કુટુંબ સાથે બેસીને ન જોઈ શકાય તેવા ટી.વી. કાર્યક્રમો પ્રચૂર માત્રામાં પ્રસારિત થાય છે. તેનો સૌથી વધુ ભોગ બાળકો અને કિશોરો બને છે. કેટલાક સાહિત્યમાં પણ વાસ્તવના નામે ભરપૂર ગાળો હોય છે. એટલે ગાળોથી બચવું મુશ્કેલ બન્યું છે. ફિલ્મો અને બીજાં માધ્યમોમાં જે અપશબ્દો, દ્વિઅર્થી સંવાદો અને ગાળો હોય છે તેના ટીકાકારોને એવું સંભળાવવામાં આવે છે કે અમે તો સમાજમાં જે છે તે જ ફિલ્મોમાં દર્શાવીએ છીએ. કૂવામાં છે તે હવાડામાં આવે છે અને તે હવાડાની ગંદકી આપણા ઘરમાં અને જીવનમાં ઠલવાય છે. 

ગાળો બોલનારને કાયદેસર દંડ અને સજા થાય છે. એ રીતે તેના પર કાનૂનની લગામ છે ખરી. પણ તેનાથી તે અટકી નથી. ગાળોની વિરુદ્ધ કોઈ જોરદાર ચળવળ થયાનું જાણમાં નથી.” ધ ગાલી પ્રોજેકટ” ગાળોને લોકોના શબ્દકોશમાંથી અને દિમાગમાંથી હઠાવવાનો પ્રયત્ન જરૂર છે. આ પ્રકલ્પ લોકોને ગાળોનો વિકલ્પ આપે છે. તેમાં અપશબ્દોને હળવા કરી રમૂજ અને હાસ્યમાં પરિવર્તિત કરવાનો પ્રયાસ થયો છે. આરંભમાં આ પ્રોજેકટમાં લોકો પાસેથી મંગાવવામાં આવેલી લગભગ ૮૦૦ ગાળો પર કામ કરી તેના અહિંસક અને હળવા વિકલ્પો સૂચવ્યા છે. આખરે તો માનવીના શેતાન મગજમાં જ્યાં સુધી ભૂંડા વિચારો, શબ્દો જન્મતા રહેશે ત્યાં સુધી ગાળો રહેવાની. તે મહિલાઓ અને કમજોરને નિશાન બનાવતી અટકે, જાહેરમાં બોલાતી ઓછી થાય તો બોરસર ગામ અપવાદ ન રહેતાં આખો માનવ સમાજ બની શકે. આવું ક્યારે શક્ય બનશે? 

e.mail : maheriyachandu@gmail.com 

પરિપ્રેક્ષ્ય : સર્વોચ્ચ સત્તાસ્થાનેથી ‘આંદોલનજીવી’ ને ‘ઝોલા છાપ’ સંજ્ઞાઓ વહેતી રહી છે

કાશ, પોતાને ‘નવનિર્માણની ઓલાદ‘ કહેતી પ્રતિભાને સોનમ વાંગચૂકનો ખરી હૂંટીનો અવાજ સંભળાય … મૈં ભી કોક્રોચ! હમણાં તો, સ્થાપિત સત્તા પરત્વે અજંપ યૌવનના સંભવિત સુનામી–સંકેત તરીકે કોક્રોચ ઘટનાને જોવી રહી.

પ્રકાશ ન. શાહ

કીડી પર કટક તો સાંભળ્યું હતું – પણ હવે એક નવી કહેવત બારણાં ખખડાવી રહી છે : કોક્રોચ પર સી.બી.આઈ.! સ્વનામધન્ય અને વ્યવસ્થાયવીરલા એક વકીલબાબુએ સર્વોચ્ચ અદાલતની દેવડીએ ધરાર ધા નાખી કે તપાસ કરો આ કોક્રોચ ઝુંબેશની સદ્દભાગ્યે, જેમનાં વચનોએ સહસા કોક્રોચ સુનામી જગવી એ સી.જે.આઈ. સૂર્યકાન્તે એમને કહ્યું કે આમ લાગણીવેડાની શી જરૂર છે. એવો તે શો ભય છે કથિત ઝુંબેશ તરફથી. 

મુદ્દે,મે અધવચ સર્વોચ્ચ પીઠ પરથી કોઈક મુદ્દે ટિપ્પણી કરતાં માનનીય મુખ્ય ન્યાયાધીશે આ બધા કોક્રોચ શેના હાલી નીકળ્યા છે. એમણે આ પ્રયોગ કર્યો એમાં કર્મશીલ સમુદાય પણ અભિપ્રેત છે. પછીથી એમણે સફાઈ જરૂર આપી છે કે મેં સૌને નહીં પણ કેટલાંક તત્ત્વોને અનુલક્ષીને આ કહ્યું હતું. પણ હવે, ઘોડા ભાગી છૂટ્યા પછી તબેલે તાળું દીધાનો શો અરથ. સર્વોચ્ચ સત્તાસ્થાનેથી ‘આંદોલનજીવી’ ને ‘ઝોલાછાપ’ જેવી સંજ્ઞાઓ કેમ જાણે કોઈ શત્રુખોજ બહાલ થઈ હોય એ રીતે વહેતી રહી છે. અર્બન નક્સલ જેવો પ્રયોગ તો ગાજ્યો તો એવો ગાજ્યો કે સાહિત્યક્ષેત્રે પણ એ પ્રયોજાયો. જે ‘સહિત’તાને સહૃદયતાનું ક્ષેત્ર, ત્યાં પણ આવો પ્રયોગ? અધૂરામાં પૂરું, નાગપુરના વિજ્યાદશમી સંબોધનમાં તો ઘોર અમેરિકી પ્રયોગ ‘વોક’ પણ સાંભળવા મળ્યો છે. આ પ્રકારના પ્રયોગોએ અને એની પાછળની માનસિકતાએ સરજેલ પ્રદૂષણ પછી ‘કોક્રોચ’ જેવી ટિપ્પણી આવે અને સી.જે.આઈ.ને કદાચ અભિપ્રેત નયે હોય એ હદે અવળી સમજાય ને જંગલના દવ પેઠે વ્યાપી વળે, એમાં શું આશ્ચર્ય. 

અભિજીત દીપકેએ બોસ્ટન પેઠે વાત વહેતી મૂકી ન મૂકી ને આ સૂચનના સમર્થક-શુભેચ્છક સમુદાયની સંખ્યા ભા.જ.પ.ની આઈ.ટી. સેલની પહોંચને ક્યાં ય આંબી ગઈ. એની વેબસાઈટ અને હેન્ડલને બ્લોક કરવાની ચેષ્ટા થઈ … અને મિજાજ તો જુઓ દીપકે બહાદુરનો : ચેનલ ચોવીસાની ચિચિયારીઓના કામણે ખેંચાવાતો ધરાર નનૈયો ભણ્યો. કહ્યું કે તમારે મને – અમને ‘ટુકડે ટુકડે’થી માંડી ‘ટ્રેઇટર’ ને એવી તેવી ઓળખ આપી તમારો ટી.આર.પી. રેટ વધારવાના ધંધા કરવા હોય તો એમાં અમે શા સારુ સંકળાઈએ. બલકે, વાસ્તવિકતા તો એ છે કે રવીશ જેવા અપવાદો બાદ કરતાં કોક્રોચ અપીલ ચાલુ ચેનલોની કથિત લોકપ્રિયતાને ક્યાં ય આંબી જઈ સોશ્યલ મીડિયામાં પોતાને ભલે તાત્પૂરતી પણ ‘સબ સે આગે’ પુરવાર કરી રહી છે. 

આમ તો, તમે કહેશો, કોઈ પણ કહી શકે, સીધા આંદોલન વગરની નકરી ચાંપચાલુ મીડિયાઈથી શેક્યો પાપડ પણ ન ભાગે. એવું તો નથી ને કે. ગિજુભાઈની બાળવારતા માંહેલું કોઈ ટાઢું ટબૂકલું છે? મુદ્દો એ છે ભાઈ, કે જે અજંપ લોકમત દસકાને અંતે નેતા પ્રતિપક્ષ પ્રકારના ઉદયથી કંઈક પ્રગટ થયો હતો તે હજુ વ્યાપ ને વેગ સાથે પ્રગટ થવા કરે છે. 

હમણેના વરસ  બે વરસમાં આપણી નજીક નેપાળ, શ્રીલંકા, બાંગલાદેશમાં જે યુવા ઉદ્રેક, જેન ઝેડ ઉપાડો જોયો છે તે અહીં કેમ નથી, એવા સવાલનો આ એક જવાબ જાણે કે છે વડા પ્રધાને થોડા દિવસ પર ગુજરાતની મુલાકાત વખતે સગર્વ પોતાને ‘નવનિર્માણની ઓલાદ’ તરીકે ઓળખાવવા તક ઝડપી હતી. જો એમને, તેનો સ્પંદ ખરેખાત હોય તો કોક્રોચ પ્રતિભાવ પકડાવો જોઈએ. 1971ની બાંગલા ઘટના સાથે ટોચની કીર્તિએ પહોંચેલાં ઇંદિરાજી સામે તરતનાં વરસોમાં મોંઘવારી ને ભ્રષ્ટાચારના માહોલમાં જે એક જુદો જ પ્રજાકીય પ્રઘાત અનુભવાયો હતો તે સંભારવા જેવું છે. 

હરિયાણામાંથી ઇલેક્શન કમિશન સમક્ષ આ કોક્રોચ જનતા પાર્ટીના રજિસ્ટ્રેશનની માંગ થયાના સમાચાર છે. અલબત્ત, આ પ્રકારની ચર્ચા કદાચ ઉતાવળી લેખાશે. હમણાં તો, સ્થાપિત સત્તા પરત્વે અજંપ યૌવનના સંભવિત સુનામી-સંકેત તરીકે કોક્રોચ ઘટનાને જોવી રહી. દરમિયાન સોનમ વાંગચૂકના શબ્દોમાં મૈં ભી કોક્રોચ.

ગુરુવાર, 27 મે 2026

Editor: nireekshak@gmail.com

છબિ સૌજન્ય : વિકિપીડિયા

હવાથી જ આ  બારણાં ખડખડ્યાં છે,
વીત્યાં વાત વંટોળ આવી ચઢ્યાં છે.

ઘડી બે ઘડી છે કરી લઉં વિસામો,
મુસાફર અને માર્ગ ભૂલા પડ્યાં છે.

રહેશે નહીં વસ્ત્ર એક્કેય કોરાં,
ફરી આભમાં વીજ વાદળ ચઢ્યાં છે.

પડ્યો છે  ફરી  દાખલો સાવ ખોટો,
મને ક્યાં બરોબર ઊઠાં આવડ્યાં છે?

પનોતાં ગણીને વધાવી લઉં પણ,
વીત્યાં વર્ષ કોને પરત સાંપડ્યાં છે?

જમા ને ઉધારા કરો બંધ ‘નિર્મન’,
હવે એય મુદ્દલ કબૂલી ગયાં છે.

તા.26.5.26

વૃન્દાવન બંગલોઝ,15) શિવ બંગલો, બળિયાદેવ મંદિર નજીક, ગાના-કરમસદ રોડ, મુ. કરમસદ. તા. જિ. આણંદ.
ઈ-મેલ: 1959pareshdave@gmail.com