આશા બૂચ

વ્યક્તિથી માંડીને દેશની વગ, શક્તિ અને અગુઆઈના માપદંડ કયા છે? જે વ્યક્તિ, સંસ્થા કે દેશ બીજા પર પોતાના વિચારો અને માન્યતાઓ બળપૂર્વક માન્ય કરાવી શકે તેની ‘વગ’ વધુ છે એમ કહેવાય. જે દેશ પાસે મોટી સંખ્યામાં અને વધુ હિંસક શક્તિ ધરાવતાં શસ્ત્રો હોય એ દેશ ‘સુપર પાવર’ કહેવાય. જેની પાસે અંગત વિમાન, મોટા મોટા મેન્શન, આલીશાન બાગ-બગીચા અને વિદેશી કાર હોય તે ‘ધનવાન’ લેખાય. અને જે વ્યક્તિ યેનકેન પ્રકારેણ સરકારમાં સર્વોચ્ચ હોદ્દા પર આરૂઢ થઈ જાય તે ‘આગેવાન’ ગણાય! અને એ ‘નેતા’ બીજાનાં મંતવ્યોને વ્યક્ત થવાની તમામ બારી બંધ કરી દે તે ‘આગેવાન’ કહેવાય!

આપણે હંમેશાં સાંભળતા આવ્યા છીએ કે અમેરિકા અને રશિયા ‘સુપર પાવર’ છે. મનમાં કાયમ સવાલ ઉઠતો, એ દેશોને ‘સુપર પાવર’ કયા આધારે માનવામાં આવે છે? ‘પાવર’ – ‘શક્તિ’નો અર્થ શું? અમેરિકા એક ‘ધનાઢ્ય દેશ’ છે એ માન્યતા પણ ઘણી પ્રચલિત. તો પ્રશ્ન થતો, ધનવાન હોવું કોને કહેવાય? છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં ઘણા દેશોમાં આંતરિક સંઘર્ષો અને બે કે તેથી વધુ દેશો વચ્ચે સશસ્ત્ર સંગ્રામની જાણે ભીડ વધતી જાય છે ત્યારે આવાં યુદ્ધ છેડવાની અને અણુશસ્રોની માલિકી ધરાવવાની શક્તિને જ ‘પાવરફુલ’ કહેવામાં આવે છે એમ સમજાયું. આ વિષે વધુ માહિતી મેળવવા મન લલચાયું.

સેવાગ્રામ પ્રતિષ્ઠાન – વર્ધા સ્થિત લાઈબ્રેરી અને રિસર્ચ સેન્ટર ફોર ગાંધીઅન સ્ટડીઝના ડાયરેક્ટર સી.બી. જોસેફ લિખિત એક લેખ તાજેતરમાં વાંચવામાં આવ્યો, જેમાં તેમણે યુદ્ધ અને ખાસ કરીને અણુશસ્ત્રો પર કરવામાં આવતા ખર્ચ અને તેનાથી નિપજતા સંહારની વિગતો આંકડા સાથે આપેલી, જે તેમની અનુમતિથી આ લેખમાં સમાવી લેવા કોશિશ કરીશ.

સી.બી. જોસેફ સ્વિત્ઝરલેન્ડ સ્થિત ઇન્ટરનેશનલ કેમ્પેઇન ટુ એબોલિશ ન્યુક્લિયર વેપન્સ દ્વારા બહાર પડેલા આંકડા આપતાં લખે છે; 2025ની સાલમાં અણુશસ્ત્રો પાછળ દર સેકન્ડે $ 3,768 ના હિસાબે કુલ $118.8 બિલિયનનો ખર્ચ થયો. એ શસ્ત્રો બનાવતા દેશો જ ‘પાવરફુલ’ કહેવાય છે. સામૂહિક સંહાર કરવા માટે આવો પાગલ વિચાર કોણ પૂરો પાડે છે? શું એ લોકો સાચા શક્તિશાળી છે? કે જે શસ્ત્રો બનાવનારી કંપનીના માલિકો અમર્યાદ નફો કરે છે એ ધનવાન કહેવાય? અને એ શસ્ત્રોના વપરાશથી જેમનાં જીવનનાં બલિદાન લેવાય છે, જે કુટુંબો અને સમાજ આખો બરબાદ થઇ જાય છે, એની પાસે કેમ કોઈ સત્તા નથી હોતી?

દુનિયામાં નવ દેશો અણુશસ્ત્રોના માલિક છે. તેમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા અવ્વ્લ સ્થાને. બાકીના આઠ દેશોના કુલ ખર્ચ કરતાં વધુ ખર્ચ અમેરિકા કરે છે. એ દેશને કયા દેશનો આટલો બધો ભય છે? ‘સુપર વાપર’ તેને જ કહેવાય! ચીન બીજા નંબરે, તો યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ પણ કેમ પાછળ રહી જાય? રશિયાને ધક્કો મારીને એ વળી ત્રીજા નંબર પર ઉભેલો દેશ છે.

શીત યુદ્ધની અવધિ સમાપ્ત થઇ. રશિયા અને અમેરિકાના અણુશસ્ત્રોમાં 80%નો ઘટાડો થયો. જે ખરી સત્તા, શક્તિ અને સમજણ ધરાવે છે તે પ્રજાએ હા…….શ કહ્યું. તેના ત્રણ દાયકા વીત્યા ન વીત્યા ત્યાં તો ચીને બીજા દેશો પર કબજો જમાવવાની મનીષા પૂરી કરવા જમીન, આકાશ અને દરિયા માર્ગે વાપરવાના અણુશસ્રોની સંખ્યા ઝડપથી વધારવા માંડી. શસ્ત્રોનાં ઉત્પાદન, વેચાણ અને ઉપયોગ પર નિયંત્રણ લાવનારી વ્યવસ્થા ભાંગી પડી. યુ.એન. જેવા સંગઠનના પોતાના સભ્યો જ શસ્ત્ર વેચાણના ધંધામાં વ્યસ્ત રહેતા હોવાને કારણે તે બિનઅસરકારક થઈ ગયું. જેને પરિણામે બીજા કોઈ વિકલ્પ પર શ્રદ્ધા ન હોવાને કારણે ફરી અણુશસ્ત્રોનું શરણું લેવા હોડ ચાલવા લાગી. અધૂરામાં પૂરું ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે ચાલતો જુગ જૂનો સંઘર્ષ એક બીજાના અણુમથકોનાં વિનાશની અણી પર આવીને ઊભો રહ્યો, જેની અસર બીજા ‘ધનાઢ્ય દેશો’ પર પડવાનો સંભવ ઊભો થયો એટલે ફરી અણુશસ્ત્રો વધારવા તરફ દોટ મૂકી. જોવાનું એ છે કે જે દેશો પાસે વિનાશક શસ્ત્રો નથી તે પોતાને ગરીબડા, અસહાય અને પછાત માનવા લાગ્યા છે. કરુણતા તો એ છે કે જે દેશના વડાઓ પોતાના જ દેશના નાગરિકોની મૂળભૂત જરૂરિયાતો સંતોષવાને બદલે ‘ડિફેન્સ’ને નામે લશ્કરી તાકાત વધારવા પાછળ અઢળક ખર્ચ કરે તે દેશને ‘સુપર પાવર’ કહેવાય, તે પ્રેસિડન્ટને ‘આગેવાન’ કહેવાય અને જો સંરક્ષણ પાછળ સ્વાસ્થ્ય, શિક્ષણ કે સામાજિક સુરક્ષા કરતાં વધુ ખર્ચ કરવામાં ન આવે તો એ વડા પ્રધાનને પદભ્રષ્ટ કરવામાં આવે! આફ્રિકા અને એશિયાના કેટલાક દેશોમાં આશરે 674 મિલિયન લોકો એટલે કે દુનિયાની 8.2 ટકા વસતી ભૂખે મરે તો એ નાગરિકોને શક્તિવિહીન જ કહેવાય ને?

આપણને જે શિક્ષણ આપવામાં આવ્યું હતું તેનાથી એવી સમજણ કેળવાઈ હતી કે આગેવાન તેને કહેવાય, જે પ્રજાને સન્માર્ગે દોરે. જેના જીવનમાંથી પ્રેરણા લઈને ભટકેલા લોકો સાચે રસ્તે ચાલે. એવા આગેવાનો 21મી સદીમાં મળે? માનવ સમાજ પાસે ખરું ધન તે કુદરત દીધી સંપત્તિ છે, તો જે એનું સંરક્ષણ, સંવર્ધન અને વહેંચણી કરીને પોતાને અને બીજાને માલામાલ કરે તે ધનવાન કહેવાય. જે કુદરતી આફતો, અન્યના અન્યાયી વહીવટ અને જુલમથી ડર્યા વિના તેનો સામનો કરે તેને શક્તિશાળી કહેવાય. વિરોધી મત અને હિત ધરાવતી વ્યક્તિથી માંડીને દેશનેતાઓ વચ્ચે વાટાઘાટ મારફત સુલેહ-સંધિ કરાવીને કાયમી શાંતિ સ્થાપી શકે તેને વગદાર કહેવાય. આ બધા શબ્દોની વ્યાખ્યા સાવ બદલાઈ ગઈ?

તકલીફ એ છે કે દુનિયાની આઠેક અબજ વસતીમાં પ્રચલિત વ્યાખ્યા મુજબના ચપટી ભર આગેવાનો, ધનવાનો, શક્તિશાળી અને વગદાર લોકો છે. સમાજ અધઃપતનને માર્ગે જતો હોય ત્યારે મોટા ભાગની પ્રજા એવા આગેવાનને પગલે કેમ નથી ચાલતી જે તેમને સન્માર્ગે દોરે, નહીં કે વિભાજીત કરીને વિનાશને હવાલે કરે? જે ધરતીમાં કણ વાવીને મણ અનાજ પેદા કરે, જે નીતિમત્તાથી વેપાર કરીને માનવ જરૂરિયાતો સંતોષે તેને સાચો ધનપતિ કેમ નથી માનતા? લશ્કરી બળને બદલે આત્મબળ દ્વારા શાંતિ ટકાવનારાને ખરા બળવાન-શક્તિશાળી કેમ નથી કહેતા?

આ ચારેય પરિભાષાઓની વ્યાખ્યા બદલવાથી કદાચ માનવ જાત માનવતાભર્યું વર્તન કરીને વ્યક્તિથી માંડીને સમષ્ટિ સુધ્ધાંનો પરિતાપ હરિ લે. હવે કોઈ અવતારી પુરુષ કે મહામાનવ નથી અવતરવાના, એટલે મારી નજર આવનારી પેઢી તરફ મંડાય છે. આશા અમર છે.

e.mail : 71abuch@gmail.com

જે રીતે કોક્રોચ જનતા પાર્ટીનું આંદોલન આગળ વધી રહ્યું છે અને દેશભરમાં યુવાનોનો આક્રોશ રસ્તા પર ઠલવાઈ રહ્યો છે તે પરથી હાલની કેન્દ્રની સરકાર અને તેના સર્વોચ્ચ નેતા-વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની છબિ ખરડાઈ રહી છે. અત્યાર સુધી વર્તમાન કેન્દ્ર સરકાર સમક્ષ અનેક પડકાર આવ્યા, અને તે પડકારમાંથી ઝાઝા નુકસાન વિના સરકાર નીકળી ગઈ. તેમાં સવિશેષ વડા પ્રધાન તરીકે નરેન્દ્ર મોદીની છબિ ખરડાઈ હોય કે તેમના પ્રત્યે ખૂબ રોષ જન્મ્યો હોય તેવું પણ ન દેખાયું. પરંતુ આ વખતે ‘કોક્રોચ જનતા પાર્ટી’નું જતંર મતંર ખાતે થઈ રહેલા આંદોલનમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના મિમ બન્યા અને તેમના વિશે અણછાજતું બોલાયું. આખરે વિદ્યાર્થીઓના સમર્થનમાં ઘણાં બધાં સેલિબ્રિટીઝે પણ અવાજ ઊઠાવ્યો. ભા.જ.પ.ના સિનિયર નેતા મુરલી મનોહર જોશીએ પણ જે રીતે સરકારે પોલીસ દ્વારા ક્રૂરતા આચરી તેની ટીકા કરી. આ લખાય છે ત્યાં સુધી ‘કોક્રોચ જનતા પાર્ટી’ના પ્રતિનિધિ સાથે સરકારના બે મંત્રીઓની બંધ બારણે બેઠક થઈ ચૂકી છે, પરંતુ હજુ ‘કોક્રોચ જનતા પાર્ટી’ પોતાની ત્રણ માંગણી સાથે અડગ છે. 

હાલની કેન્દ્ર સરકાર હજુ પણ મજબૂત છે તે રીતે પોતાની છબિ દાખવી રહી છે. આ આંદોલન ચાલી રહ્યું હતું અને જતંર મંતર ખાતે વિદ્યાર્થીઓ પર લાઠીઓ વરસી રહી હતી ત્યારે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સંસદના પરિસરમાં બિન્દાસપણે પ્રેસ બ્રિફિંગ કર્યું હતું. આ રીતે પ્રેસ બ્રિફિંગ કરીને તેમણે એવું દાખવવાનો પ્રયાસ કર્યો કે વિદ્યાર્થી આંદોલન કરી રહ્યા છે તેનાથી અમને કોઈ ફરક પડતો નથી! એક સમય સુધી ‘કોક્રોચ જનતા પાર્ટી’ના આંદોલનને કેન્દ્રની સરકારે ધ્યાને પણ લીધી નહોતી, એટલું જ નહીં આ આંદોલનની અવગણના કરવાનું સરકારે નિર્ધારીત કરી લીધું હતું. આ અગાઉ પણ કેન્દ્ર સરકારનું કે ખુદ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનું વલણ જોશો તો તેમાં ક્યાં ય નબળાઈ દર્શાય નહીં તેની તકેદારી રાખવામાં આવતી હતી. ઇરાન-અમેરિકાના યુદ્ધની સ્થિતિમાં દેશમાં જ્યારે ક્રૂડ ઓઇલ અને ગેસની તંગી સર્જાઈ ત્યારે પણ કેન્દ્રમાં કોઈ પણ મંત્રી કે નેતાને કશું ય પૂછવામાં આવે ત્યારે તેમની ચિંતા જાહેર થતી નહોતી. એ રીતે પેટ્રોલ મિશ્રિત ઇથનોલના મુદ્દે લોકોનો રોષ ઊભો થયો ત્યારે પણ સરકાર અડગ રહી અને આખરે ઇથનોલ-20 પેટ્રોલનો જ વિકલ્પ લોકો સામે મૂક્યો. આવા તો અનેક વિરોધની વાત કરી શકાય, જેમાં વર્તમાન કેન્દ્ર સરકારે વિરોધને ધ્યાને ન લીધો હોય. તેમાંનો એક વિરોધ મહિલા બોક્સરોનો ‘રેસલિંગ ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયા’ના પ્રમુખ બ્રિજભૂષણ સિંઘ સામે હતો. બ્રિજભૂષણ ભા.જ.પ.ના સાંસદ હતા અને ઉત્તર પ્રદેશના બાહુબલિ નેતા તરીકેની તેમની ઓળખ રહી હતી. છ ટર્મ સુધી સાંસદ રહેનારા બ્રિજભૂષણ સિંઘ પર જ્યારે મહિલા બોક્સરોએ જાતિય સતામણીના ગંભીર આરોપ લગાવ્યા, તેમ છતાં કેન્દ્રની સરકાર બ્રિજભૂષણ વિરુદ્ધ કોઈ એક્શન લેવા તૈયાર નહોતી. આ અંગે પણ મહિલા બોક્સરોએ દિવસો સુધી જતંર મંતર ખાતે વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું, તેમ છતાં સરકાર સંવાદ કરવા તૈયાર ન થઈ. તે પછી બ્રિજભૂષણ પર કાર્યવાહીના નામે દિલ્હી પોલીસ દ્વારા ચાર્જશીટ થઈ, પરંતુ મહિલા બોક્સરોને લાગ્યું કે દિલ્હી પોલીસ બ્રિજભૂષણ સામે કોઈ ઠોસ પુરાવા એકઠા કર્યા નહોતા. અને તે પછી ‘રેસલિંગ ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયા’ના પદ માટે ચૂંટણી યોજાઈ તો તેમાં બ્રિજભૂષણના સાથી જ ચૂંટાઈ આવ્યા. આ વિરોધમાં પણ કેન્દ્રની સરકાર પર માછલાં ધોવાયા પરંતુ તે પછી બધું ભૂલાવી દેવાયું. 

હાલની ‘નેશનલ ડેમોક્રેટિક એલાયન્સ’ની કેન્દ્રિય સરકાર આવા મુદ્દે ટસથી મસ નહોતી થતી તેનું એક કારણ ચૂંટણીમાં ભા.જ.પ.ને મળતું સતત મળતું જનસમર્થન છે. વર્તમાનમાં કેન્દ્રની આ સરકાર પાસે વોટિંગ શેરમાં ભા.જ.પ.નો હિસ્સો ગણીએ તો તે 36.56 ટકાનો છે. હાલમાં આપણા દેશની રાજકીય સ્થિતિ પ્રમાણે આ વોટિંગ શેર ઘણો સારો કહેવાય છે. એ પહેલાં 2019માં થયેલી લોકસભાની ચૂંટણીમાં ભા.જ.પે. 543માંથી 303 બેઠકો મેળવી હતી. આ અગાઉ આટલી સંખ્યામાં બેઠકો ભા.જ.પે. ક્યારે ય મેળવી નહોતી. 2019માં જ્યારે ભા.જ.પ. આ આંક સુધી પહોંચ્યો ત્યારે તેનો આ સુવર્ણકાળ હતો. અને તે અગાઉની ચૂંટણી એટલે કે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભા.જ.પ. દ્વારા લડાયેલી પ્રથમ લોકસભાની ચૂંટણીમાં બેઠકોનો આંક 543માંથી 282નો હતો. તે વખતે ગુજરાતના મુખ્ય મંત્રી તરીકે અને દેશમાં એક વિકાસકાર્યોના પ્રેરકબળ તરીકે નરેન્દ્ર મોદીએ ખ્યાતિ મેળવી હતી. જ્યારે પ્રથમ વાર નરેન્દ્ર મોદી તરીકે વડા પ્રધાન પદના શપથ લીધા ત્યારે દેશમાં એક હવા પણ પ્રસરી હતી કે હવે દેશનું તંત્ર-વ્યવસ્થા બદલાશે. નાનાં-મોટા બદલાવ થયા પણ ખરા, અને કેટલાંક પ્રયોગશીલ વિચાર પણ મૂકાયા. પરંતુ જ્યારે 2016માં અચાનક નોટબંદી સરકાર લાવી, ત્યારે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી જે કંઈ કરે છે તેમના દીર્ઘદૃષ્ટિ પર પ્રશ્ન ઉઠવા લાગ્યા. તેમાં સરકાર જોરશોરથી કાળું નાણું નાબૂદ કરવાની વાત કરતી હતી. તદ્ઉપરાંત આતંકવાદીઓ મળતી રોકડને અટકાવવાનો સરકારનો પ્રયાસ હતો. અને સાથે સાથે ડિજિટલ પેમેન્ટ વ્યાપક બને તે પણ ઉદ્દેશ હતો. જો કે સૌથી પ્રાથમિક ઉદ્દેશ જેનો પ્રચાર સરકારે ખૂબ કર્યો હતો તે કાળા નાણાંને ઝાઝી અસર ન થઈ. અને આ પગલાંના કારણે દેશમાં અંધાધૂંધી થઈ અને લોકોના વેપાર-ઉદ્યોગ પડી ભાંગ્યા. નોટબંદીની જે રીતે અસર થઈ તેમાં અનેક અર્થશાસ્ત્રીઓએ તેને તરંગી વિચાર ગણાવ્યો. 

નોટબંદીમાં જે કંઈ થયું તેનાથી સરકારની ટીકા થઈ પણ છબિને કાયમી કોઈ નુકસાન ન પહોંચ્યું. 2020-21માં કોરોના મહામારી દેશમાં આવી ત્યારે પણ સરકારની ભૂમિકા બેજવાબદારીભરી રહી હતી. એક ઝાટકે જે રીતે લોકડાઉન આપી દેવામાં આવ્યું, તેનાથી અનેક ગ્રામિણ લોકો શહેરોથી પલાયન કરવા માંડ્યા. આ પગલાંથી અનેક લોકોના જીવ ગયા અને સાથે સાથે કોરોનામાં સોશિયલ ડિસ્ટ્સિંન્ગ પાળવાનું હતું – તે પણ ન પળાયું. સરકાર સ્વાસ્થ્ય સુવિધા નિર્માણ કરવામાં ખાસ્સી જહેમત લીધી હતી, અને કોરોનાની વેક્સિનનું પણ પ્રોડક્શન ભારતમાં ઝડપભેર થયું. પરંતુ તે પહેલાં અનેક લોકોના મોત નીપજી ચૂક્યા હતા. મોતના આંકડામાં ખૂબ ઘાલમેલ થઈ. આ પડકાર વિશ્વભરનો હતો, પરંતુ તે દરમિયાન જે રીતે થાળી વગાડવાનું આહવાન વડા પ્રધાન દ્વારા થયું – તેનાથી તેમની ખૂબ ટીકા થઈ હતી. એ પછી કેન્દ્ર સરકાર સમક્ષ સૌથી મોટો પડકાર 2020-21નું ખેડૂત આંદોલન હતું. આ આંદોલનમાં સરકાર દ્વારા લાવવામાં આવેલા ત્રણ બિલનો વિરોધ હતો, ઉપરાંત ન્યૂનત્તમ ભાવની ગેરન્ટીની ખેડૂત માંગણી કરી રહ્યા હતા. આ આંદોલન પણ એક વર્ષ અને ચાર મહિના સુધી ચાલ્યું. સરકાર આ મુદ્દે પીછે હટ કરવા માંગતી નહોતી. પરંતુ ખેડૂત મક્કમ રહ્યા અને આખરે સરકારે બિલને પાછા ખેંચવા પડ્યા. 

કેન્દ્રની સરકાર દ્વારા ‘એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરોક્ટરેટ’[ઇડી]નો ભય, મુખ્યધારાના મીડિયામાં સરકારની જીહજૂરી, વિરોધ પક્ષને નાબૂદ કરવા અને બંધારણીય સંસ્થાઓને ખતમ કરવાના આરોપ સરકાર પર લાગતા રહ્યા. તેમાં ઘણે અંશે તથ્ય પણ હતા. કેન્દ્રની સરકાર આ મુદ્દે ક્યારે ય ખુલીને બોલી નહીં. આ બધા વચ્ચે ડિજિટલ મીડિયાનો જન્મ થયો અને વિશેષ કરીને યૂટ્યુબ ન્યૂઝ ચેનલોનો યુગ આવ્યો ત્યારે સરકારની કેટલીક વિવાદાસ્પદ બાબતો પર ટિપ્પણી થવા લાગી. મુખ્યધારાનું મીડિયા તો સરકારના હસ્તક થઈ ચૂક્યું હતું. પરંતુ યૂટ્યુબ ન્યૂઝમાં અનેક સ્વતંત્ર રીતે પત્રકારત્વ કરનારા આવ્યા અને તે રીતે સરકાર જ્યાં કંઈ પણ ખોટું કરે તો તે અંગે યૂટ્યુબ ન્યૂઝ પર ચર્ચા થવા લાગી. આ રીતે વર્તમાન કેન્દ્ર સરકારની એકાઉન્ટબિલિટીને જેમ મુખ્યધારાનું મીડિયા તપાસતું હતું, તે જવાબદારી હવે યૂટ્યુબ-ડિજિટલ મીડિયાની થઈ. વર્તમાન કેન્દ્ર સરકારની આ મજબૂતીની છબિનો એક મુખ્ય આધાર વિદેશમાં ઊભી થઈ રહેલી છબિ પણ હતી, પરંતુ આ બધું જ હવે કડડભૂસ થતું હોય તેમ દેખાઈ રહ્યું છે. યુરોપના પ્રવાસ દરમિયાન વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને એક મહિલા પત્રકાર કેમ તમે જવાબ આપતા નથી તેવો પ્રશ્ન કર્યો. અને હવે વિદ્યાર્થીઓના આંદોલનમાં પોલીસે દાખવેલી ક્રૂરતા અને સરકારની અસંવેદનશીલતાએ વર્તમાન કેન્દ્ર સરકાર અને મોદી છબિને કાયમી નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. રામ મંદિરમાં થયેલી ચોરીના કારણે પણ ભા.જ.પી.ઓને મોઢું છૂપાવવાના દિવસો આવ્યા છે. આ અને આ સિવાયના અહીં ન ચર્ચાયેલા અનેક કારણોસર વર્તમાન ‘એન.ડી.એ.’ સરકારનું મજબૂત વલણ દાખવવાનું હતું, તે બાજી હવે ખુલ્લી થઈ ગઈ છે. તે જ કારણે વિદ્યાર્થીઓના એક મહિનાથી પણ ઓછા સમયના આંદોલને મોદી સરકારે સંવાદ કરવા લાવી શકી છે. 

e.mail : kirankapure@gmail.com 

જે પિતાએ આપણે જન્મ પામીએ એ પહેલાથી આપણા માટે સ્વપ્નો જોયાં, જન્મ પછી આપણને માણસ બનાવવા ખુવાર થતા રહ્યા એ પિતાને સાચે જ કઈં મૂલ્યવાન આપવું હોય તો તેમની આંખમાં આંખ પરોવી પ્રેમભર્યું સ્મિત આપજો. ઉષ્માભર્યું એક આલિંગન આપજો. નક્કી કરજો કે દિવસમાં બેપાંચ મિનિટ એમની સાથે બેસવું અને અમસ્તી અમસ્તી, કામ વગરની, મજા આવે એવી વાતો કરવી. તેમની સાથે તમે પણ ધન્ય થઈ જશો … 

સોનલ પરીખ

આજે ફાધર્સ ડે. પિતાના પ્રેમ, સમર્પણ અને આશીર્વાદને વ્યક્ત કરતી સુંદર ફિલ્મો આપણે ત્યાં અને વિદેશોમાં પણ બની છે. યાદ કરવાનું મન થાય છે ૧૯૬૮માં આવેલી ઋષિકેશ મુખર્જીની ફિલ્મ ‘આશીર્વાદ’. એક કમનસીબ પિતાના દીકરી માટેના ઝુરાપાની વાત આટલી સંવેદનશીલતાથી અને રડારોળ કે નાટકીયતા વિના કરવા માટે જબ્બર ગજું જોઈએ. 

વાર્તા આમ છે : બંગાળના એક ગામમાં રહેતો સરળ અને પ્રેમાળ જોગી ઠાકુર એક શ્રીમંત જમીનદારનો ઘરજમાઈ છે. મિલકતનો વહીવટ તેની શાસક સ્વભાવની પત્ની કરે છે. એક વાર પત્નીના આદેશથી એસ્ટેટનો એકાઉન્ટન્ટ ચાલાકીથી ગરીબોના ઘર બાળી નાખવાના હુકમ પર જોગી ઠાકુરના હસ્તાક્ષર લઇ લે છે. છેતરપિંડીથી આઘાત પામેલો જોગી ઠાકુર લગ્ન તોડી, ઘર છોડીને ચાલ્યો જાય છે, વ્હાલસોઈ દીકરી નીનાથી પણ દૂર. મુંબઈ જઈ તે એક પાર્કમાં બાળકોનું મનોરંજન કરીને ગુજરાન ચલાવે છે. ત્યાં તેને નીના નામની એક નાનકડી છોકરી ખૂબ ગમી જાય છે. જ્યારે એ છોકરી બીમાર પડીને મૃત્યુ પામે છે ત્યારે જોગી ઠાકુર પોતાની નીના વગર તરફડી ઊઠે છે ને ગામમાં પાછો ફરે છે પણ નીનાને મળે તે પહેલા તેના હાથે મિત્ર બૈજુની પુત્રીને બળાત્કારમાંથી બચાવવાની કોશિશમાં એસ્ટેટના એ જ એકાઉન્ટન્ટની હત્યા થાય છે. અદાલતમાં ગુનો કબૂલી એ જેલમાં જાય છે. નીનાને સંબોધીને કાવ્યો લખતાં અને જેલનો બગીચો સંભાળતાં વર્ષો વીતે છે. 

જેલના ડૉક્ટર બિરેનને આ સૌમ્ય અને શાલીન વૃદ્ધ કેદી તરફ એક જાતની મમતા છે. સંયોગથી, જોગી ઠાકુરની પુત્રી નીના, આ ડૉક્ટર સાથે લગ્ન કરવાની છે. જોગી ઠાકુર નીનાને જુએ છે, પણ ઓળખ છુપાવી રાખે છે. જે દિવસે તે જેલમાંથી છૂટે છે તેના બીજા દિવસે નીના અને બિરેનનાં લગ્ન છે. દીકરીને નવવધૂના રૂપે જોવા તે ખૂબ બીમાર હોવા છતાં લાંબી અને કઠિન સફર ખેડી એ લગ્નસ્થળે આવે છે – ઇચ્છતો નથી કે કોઈ તેને ઓળખે, પણ દીકરી તેને ઓળખી જાય છે. જીવનભર જેને માટે ઝૂર્યો છે એ દીકરીના માથે હાથ મૂકી આશીર્વાદ આપી એ મૃત્યુ પામે છે. આ ફિલ્મને સર્વશ્રેષ્ઠ હિન્દી ફિચર ફિલ્મનો નેશનલ ઍવોર્ડ મળ્યો હતો. અશોકકુમારને શ્રેષ્ઠ અભિનય માટે બે ઍવોર્ડ મળ્યા હતા. 

શું જોઈતું હોય છે એક પિતાને? ફાધર્સ ડેના દિવસે આધુનિક સંતાનો પિતાને ભેટ આપતા હોય છે, એમનું ભાવતું જમાડતા હોય છે કે પછી ક્યાંક ફરવા લઇ જતા હોય છે. પણ જો પિતાને સાચે જ કઈં મૂલ્યવાન આપવું હોય તો તેમની આંખમાં આંખ પરોવી પ્રેમભર્યું સ્મિત આપજો. એક ઉષ્માભર્યું આલિંગન આપજો. નક્કી કરજો કે દિવસમાં બેપાંચ મિનિટ એમની સાથે બેસવું અને અમસ્તી અમસ્તી, કામ વગરની, મજા આવે એવી વાતો કરવી. જે પિતાએ આપણને જન્મ આપ્યો, આપણે જન્મ પામીએ એ પહેલાથી આપણા માટે સ્વપ્નો જોયાં, આપણા જન્મ પછી આપણને માણસ બનાવવા ખુવાર થતા રહ્યા એ પિતા માટે આપણી પાસે થોડી મિનિટો ન હોય, એમની સામે જોવાની કે સ્મિત કરવાની ઇચ્છા થતી ન હોય, એમણે સ્પર્શવું ગમતું ન હોય, એ કેવું? 

ભલભલા રેશનલ પુરુષો વૃદ્ધાવસ્થામાં થોડા ઈમોશનલ થઈ જાય છે. પત્ની હયાત હોય તો તેઓ સચવાઈ જાય છે, પણ જ્યારે મા ચાલી જાય અને એકલા પિતાને સંભાળવાની સ્થિતિ આવે ત્યારે સંતાનોએ આ હકીકત સમજવી જોઈએ. વૃદ્ધાવસ્થા સારી રીતે કેમ વિતાવવી તેનું કાઉન્સેલિંગ કરતા નિરંજનભાઈ પોતે વૃદ્ધ થયા ત્યારે શું થયું? ધીરે ધીરે પગ થાક્યા અને બહારની દુનિયા સમેટાતી ગઈ. આંખો થાકી પછી વાંચનલેખનના શોખ પર પણ કાપ આવ્યો. મગજ પણ થાક્યું. પત્નીને અલ્ઝાઇમરની અસર થઈ. એમનાં સંતાનો એ જ શહેરમાં રહેતાં અને જરૂર પડે તો અડધી રાતે દોડી આવતાં. ૮૬ વર્ષની ઉંમરે એમનું મૃત્યુ થયું ત્યારે એમની ડાયરી મળી. ‘દીકરો-દીકરી શહેરમાં છે અને તકલીફ વખતે હાજર હોય જ છે. પણ એમને એ સમજાતું નથી કે હું તકલીફમાં જ છું. મને કોઈના સ્પર્શની જરૂર છે. કોઈ હોય જે અમસ્તો જ હાથ પકડે, સરસ સ્મિત આપે, બરડે હાથ ફેરવે, વાળ સરખા કરે, મને બાથમાં લે – આ શું બહુ મોટી ઇચ્છા છે? હું મારા દીકરા-દીકરીને આવું કહેતો નથી. સંકોચ થાય છે. પણ મને એમના સ્પર્શની, એમના વહાલભર્યા સ્મિતની ખૂબ જરૂર છે.’ 

મોટેભાગે આવું થઈ શકતું નથી. એવું નથી કે યુવાન થતાં કે ઢળતી યુવાની પહોંચેલાં આજનાં સંતાનો ખરાબ છે કે ખોટાં છે. એમણે એમના પ્રશ્નો હોય છે, સંઘર્ષો હોય છે, જવાબદારીઓ હોય છે. તેમના અગ્રતાક્રમ બદલાયા હોય છે. પોતાનાં સંતાનોને દુનિયામાં પગ મૂકવાલાયક બનાવવાની ચિંતા હોય છે. પોતાની દોડાદોડી વચ્ચે તેઓ માબાપની સુવિધાઓની વ્યવસ્થા તો કરે છે, ખાવાપીવાનું, દવાઓનું ધ્યાન રાખી લે છે, પણ ત્યાર પછી માબાપે ચૂપચાપ જીવ્યા કરવું ને આડા ન આવવું એવી આશા રાખે છે. એમને સમય, સ્પર્શ, સ્મિત કે સન્માન  આપવાનું ભૂલી જાય છે. ભૂલી જાય છે કે શરીરની સાથે મન પણ જીર્ણ થયું છે. લાગણીઓ પણ ટેકો માગે છે.

નાના બાળકની જેમ વૃદ્ધ વ્યક્તિના ચહેરા પર પણ હાસ્ય ખૂબ સુંદર અને નિર્દોષ લાગે છે. જેમના ચહેરા પરની દરેક કરચલીમાં પ્રસન્નતા પ્રસરેલી હોય તેવા વૃદ્ધ ચહેરા ખૂબ વહાલસોયા લાગે છે. આપણી ભારતીયોની સંવેદના લાઉડ હોય છે અને સૌંદર્યની વિભાવના છીછરી, એટલે આપણે વૃદ્ધત્વમાં રહેલા આ વ્હાલસોયા નિર્દોષ સૌંદર્યને જોઈ શકતા નથી. જાણે શરીર જીર્ણ થાય એટલે સમજ પણ જતી રહી હોય એવા ભાવથી એમને એક જવાબદારી ગણીને ઉપકાર કરતા હોઈએ એમ ચડેલા મોઢે બધું કર્યા કરી છીએ. તેઓ સ્મિત કરે કે વાત કરવાની કોશિશ કરે તો અવગણી કાઢીએ છીએ ને પછી જો ક્યારેક તેઓ કડવા થાય તો એમના હજારો વાંક બતાવીએ છીએ. જાણે આવા શરીરે આટલું જીવીને એમણે અપરાધ ન કર્યો હોય! આ અસંસ્કાર છે. યુવાનીના તોરમાં આપણને પિતાની સંવેદના સમજાતી નથી અને પોતે પણ વૃદ્ધ થઈશું એ તો કદી યાદ જ આવતું નથી. 

દીકરાઓને ઘણીવાર પિતા માટે ફરિયાદ હોય છે, કે તમે અમારા માટે કઈં કર્યું નહીં, તમારામાં અક્કલ ઓછી વગેરે. દીકરીઓ દૂર રહેતી હોય છે, પણ ક્યારેક એ પણ ભાઈની વાતમાં સંમત થતી હોય છે. માતાપિતા પણ માણસ છે. તમે ઇચ્છયું હોય, ધાર્યું હોય તે બધું જ તમારા માટે ન પણ કરી શક્યાં હોય. પણ તેમણે તમને દુનિયા દેખાડી છે, સાચુંખોટું સમજાવ્યું છે. આજે દુનિયામાં પગ મૂકીને માબાપનો વાંક કાઢવા જેવા થયા છો તે પણ એમના જ લીધે. આ જો ભૂલી જાઓ તો તમે ગમે તેટલું ધન ને માન મેળવ્યું હોય, માણસ તરીકે તમે નાપાસ, નિષ્ફળ, નકામા, નપાવટ.

એમણે આપણે માટે શું કર્યું તે નહીં, પણ આપણે એમને માટે શું કર્યું તે વિચારીશું તો જિંદગીનો સાચો આનંદ પામી શકીશું. શરૂઆત આ ફાધર્સ ડેથી જ કરીએ તો? 

e.mail : sonalparikh1000@gmail.com

પ્રગટ : ‘રિફ્લેક્શન’ નામે લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, “જન્મભૂમિ પ્રવાસી”, 21 જૂન 2026