સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને માનવાધિકારની આધુનિક ભાષા ઘડવામાં યુરોપનું મોટું યોગદાન રહ્યું છે. આજે તેની સામે સવાલ એ છે કે પોતાનાં મૂળભૂત મૂલ્યો છોડ્યા વગર તે વિવિધતાને કેટલી હદે સ્વીકારી શકે?

તાજેતરમાં ઍફિલ ટાવર પર સર્જાયેલો એક વિવાદ જાણે આજે આખા યુરોપને મૂંઝવતા પ્રશ્નનું નાનકડું સ્વરૂપ બની ગયો. કર્મચારી સંગઠનના પ્રતિનિધિઓના આક્ષેપ પ્રમાણે બોચાસણવાસી અક્ષર પુરુષોત્તમ સ્વામિનારાયણ સંસ્થા એટલે કે BAPS સાથે સંકળાયેલા એક પ્રતિનિધિમંડળની વહેલી સવારની મુલાકાત દરમિયાન કેટલીક મહિલા કર્મચારીઓને તેમનાં કાર્યસ્થળ પરથી હટી જવા કહેવામાં આવ્યું હતું. કર્મચારીઓએ તેનો વિરોધ કર્યો, સ્મારક ફરી ખોલવામાં વિલંબ થયો અને પૅરિસના સત્તાવાળાઓએ તપાસનો આદેશ આપ્યો.

BAPSએ મહિલા કર્મચારીઓને દૂર રાખવાની કોઈ માગણી કરી હોવાનો ઇનકાર કર્યો છે. સંસ્થાએ એમ પણ કહ્યું છે કે કોઈ મહિલાને સ્મારકમાં પ્રવેશતાં રોકવામાં આવી નહોતી. તપાસ પૂરી ન થાય ત્યાં સુધી આક્ષેપને ચુકાદામાં ફેરવી નાખવો યોગ્ય નથી. આ એક ઘટનાથી આખું યુરોપ ધ્રુવીકૃત છે એવું સાબિત થતું નથી. પરંતુ ધાર્મિક આચરણનો એક વિવાદ જે ઝડપથી સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાની લડાઈમાં ફેરવાઈ ગયો, તે બતાવે છે કે યુરોપમાં વાતાવરણ પહેલાંથી કેટલું વિભાજિત થઈ ચૂક્યું છે. એક સવાલ જરૂર ઊભો થાય છે : કોઈ ધાર્મિક પ્રથા સમાનતાના સિદ્ધાંત સાથે ટકરાય ત્યારે મુક્ત સમાજે તેને ક્યાં સુધી છૂટ આપવી? ફ્રાન્સે હિન્દુઓના ઉપાસના કરવાના અને મંદિર બાંધવાના અધિકારનું રક્ષણ કરવું જ જોઈએ. મધ્ય પૅરિસથી આશરે 30 કિલોમીટર પૂર્વમાં આવેલા બુસી-સેન્ટ-જ્યોર્જમાં તાજેતરમાં ખુલ્લું મુકાયેલું BAPS મંદિર એ જ ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનું પ્રતીક છે. પરંતુ મંદિરને મંજૂરી આપવી અને જાહેર કાર્યસ્થળે મહિલાઓ સામે ભેદભાવ કરતી શરત સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરવો—આ બે વિરોધી બાબતો નથી.

મહેમાન બનીને જઈએ ત્યારે પોતાના નિયમો બીજાઓ પર કેટલા લાદી શકાય?

કોઈ ધાર્મિક વડા પોતાના નિયમ પ્રમાણે મહિલાઓ સાથેનો સંપર્ક મર્યાદિત રાખવાનું પસંદ કરી શકે છે. રાજ્યએ તેની મજાક ઉડાવવાની કે તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવાની જરૂર નથી. પરંતુ પોતાના ધાર્મિક નિયમને સાચવવા માટે જાહેર સ્થળેથી મહિલા કર્મચારીઓને હટાવી શકાય નહીં. સ્વતંત્રતા તમને તમારું ધાર્મિક જીવન તમારી રીતે જીવવાનો અધિકાર આપે છે; તમારી માન્યતા પ્રમાણે બીજાના અધિકાર કે રોજગાર નક્કી કરવાનો નહીં. પોતાના દેશમાં હોય કે બીજા દેશમાં—જાહેર સ્થળે પોતાના ધાર્મિક નિયમો બીજાઓ પર લાદી શકાય નહીં. આટલી સાદી વાત પણ સમજાવવી પડે એ જ આશ્ચર્યની વાત છે.

એક નબળું પડતું કેન્દ્ર

એક સમયે આવી સ્પષ્ટ મર્યાદા યુરોપના વિચારના કેન્દ્રમાં હતી. આજે કોઈ મર્યાદાની વાત થાય એટલે ચર્ચા તરત જ ધર્મ, ઓળખ અને અસ્તિત્વની લડાઈમાં ફેરવાઈ જાય છે, અને આ ફેરફાર એકલા ઍફિલ ટાવર પૂરતો સીમિત નથી. પ્રશ્ન એ છે કે સ્વતંત્રતા અને સમાનતાની વાત કરતું યુરોપ આજે પોતાના જ મૂલ્યો અંગે કેટલું મૂંઝાઈ ગયું છે.

વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા, કાયદા સામે સમાનતા, બંધારણીય શાસન અને માનવાધિકારની આધુનિક ભાષા ઘડવામાં યુરોપનું મોટું યોગદાન રહ્યું છે. જો કે યુરોપ પોતે હંમેશાં આ આદર્શો પ્રમાણે જીવ્યું નથી. સામ્રાજ્યવાદ, વંશીય શ્રેષ્ઠતાના દાવા, ફાસીવાદ અને બે વિશ્વયુદ્ધ પણ યુરોપે જ આપ્યાં છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી યુરોપે ઉદાર લોકશાહી વ્યવસ્થા ઊભી કરી. યુરોપ હંમેશાં સહિષ્ણુ હતું એટલે નહીં, પરંતુ અસહિષ્ણુતાની કિંમત કેટલી ભયાનક હોય છે તે તેણે ભોગવીને જોયું હતું. આજે એ વ્યવસ્થાને ટકાવી રાખતું રાજકીય કેન્દ્ર નબળું પડી રહ્યું છે.

તેનો તાજેતરનો સૌથી ચોંકાવનારો દાખલો પૂર્વ જર્મનીના સૅક્સની-એનહાલ્ટ રાજ્યમાં જોવા મળ્યો. પ્રાથમિક પરિણામો પ્રમાણે કટ્ટર જમણેરી ‘અલ્ટરનેટિવ ફૉર જર્મની’ એટલે કે AfDને 43.8 ટકા મત મળ્યા. ચાન્સેલર ફ્રેડરિક મર્ઝની CDU માત્ર 17.2 ટકા પર આવી ગઈ, જ્યારે SPDને 9.3 ટકા મત મળ્યા. AfD પૂર્ણ બહુમતીથી થોડું પાછળ રહ્યું, પરંતુ રાજ્યની ચૂંટણીમાં તેણે પોતાના ઇતિહાસનું શ્રેષ્ઠ પરિણામ મેળવ્યું. એક રાજ્યની ચૂંટણીને આખા જર્મની કે યુરોપનો અવાજ ગણી શકાય નહીં. સૅક્સની-એનહાલ્ટ લાંબા સમયથી AfDનો મજબૂત વિસ્તાર રહ્યો છે. તેમ છતાં આ પરિણામને એકલદોકલ રાજકીય આંચકો ગણીને અવગણી શકાય એમ પણ નથી.

PopuList પ્રોજેક્ટના અભ્યાસ મુજબ યુરોપના જુદા-જુદા દેશોની છેલ્લી રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓમાં હવે 23 ટકાથી વધારે મતદારો કટ્ટર જમણેરી પક્ષોને મત આપે છે. એક દાયકા પહેલાં આ પ્રમાણ આશરે 10 ટકા અને 1995માં લગભગ 5 ટકા હતું. યુરોપના અનેક દેશોમાં આવા પક્ષો ક્યાંક સત્તામાં છે, ક્યાંક ગઠબંધનનો ભાગ છે અને ક્યાંક સરકારમાં ન હોવા છતાં રાજકીય ચર્ચાની દિશા નક્કી કરી રહ્યા છે. પરંતુ યુરોપ અચાનક અસહિષ્ણુ બની ગયું છે એવું કહી દેવું સરળ છે, સાચું નથી.

યુરોપ એકસરખો રાજકીય સમાજ નથી. પૂર્વ, પશ્ચિમ, ઉત્તર અને દક્ષિણ યુરોપના ઇતિહાસ અને ભય જુદા છે. યુવા અને વડીલ મતદારોના વિચારોમાં પણ તફાવત છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં યુવા મહિલાઓ રાજકીય રીતે યુવા પુરુષો કરતાં વધુ ઉદાર વલણ ધરાવે છે. અહીં એક વિરોધાભાસ નોંધવા જેવો છે. યુરોપિયન સોશ્યલ સર્વેના અભ્યાસ મુજબ ઉત્તર અને પશ્ચિમ યુરોપના મોટા ભાગમાં ઇમિગ્રેશન પ્રત્યે લોકોનું વલણ ખાસ બદલાયું નથી; કેટલીક જગ્યાએ તો તે વધુ હકારાત્મક બન્યું છે. છતાં ઇમિગ્રેશનનો વિરોધ કરતા પક્ષોની તાકાત વધી છે. મતદારોના વિચારોમાં મોટો ફેરફાર આવ્યો નથી, પરંતુ ઇમિગ્રેશન, રાષ્ટ્રીય ઓળખ અને ‘આ દેશમાં ખરેખર કોણ પોતાનું?’ જેવા પ્રશ્નો મત આપતી વખતે વધુ મહત્ત્વના બની ગયા છે. લોકોના વિચારો કરતાં આ મુદ્દાઓની રાજકીય અસર ઝડપથી વધી છે.

કટ્ટરવાદનું વિષચક્ર કેવી રીતે પોષાય છે?

આનું એક મોટું કારણ ઇમિગ્રેશન છે, પણ એકમાત્ર કારણ નથી. છેલ્લાં વર્ષોમાં યુરોપે આર્થિક કટોકટી, મહામારી, પોતાના દરવાજે યુદ્ધ, ઊર્જાની અછતનો ભય, મોંઘવારી તથા રહેઠાણ અને જાહેર સેવાઓ પર વધતા દબાણનો સામનો કર્યો છે. ઘણા નાગરિકોને લાગે છે કે તેમની સરકારો આ ફેરફારોને સંભાળી શકતી નથી અને તેની કિંમત વિશે પ્રામાણિકતાથી વાત પણ કરતી નથી. સરહદ, રોજગાર, રહેઠાણ કે બહારથી આવેલા લોકોના સમાજમાં ભળવા અંગેની દરેક ચિંતાને પૂર્વગ્રહ કે વંશવાદ ગણાવી દેવાથી તે દૂર થતી નથી; ઊલટું, મતદારો મુખ્ય પ્રવાહના પક્ષોથી વિમુખ થઈને વધુ કટ્ટર વિકલ્પો તરફ વળે છે.

ત્યાંથી એક ચક્ર શરૂ થાય છે: કટ્ટર જમણેરી પક્ષો સત્તામાં ન આવે એ માટે અન્ય પક્ષો સાથે મળીને સરકાર બનાવે છે. પરંતુ તેમના વિચારો અલગ હોવાથી સરકાર અસરકારક રીતે કામ કરી શકતી નથી. લોકો વધુ નારાજ થાય છે અને અંતે કટ્ટર જમણેરી પક્ષોને જ વધુ સમર્થન મળે છે.

યુરોપનું ધ્રુવીકરણ માત્ર ઇમિગ્રેશન પૂરતું નથી; યુક્રેનને મદદ ચાલુ રાખવી કે રશિયા સાથે સમાધાન કરવું, યુરોપિયન યુનિયનને વધુ સત્તા આપવી કે દરેક દેશે પોતાના નિર્ણયો જાતે લેવા, જેવા સવાલોએ પણ યુરોપને વહેંચી નાખ્યું છે. અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પણ વિવાદનો વિષય બની છે: નફરત અને ખોટી માહિતી રોકવાની જરૂર છે, પરંતુ એ બહાને સરકારો સાચા મતભેદને પણ દબાવવા માંડશે એવો ભય પણ છે.

યુરોપની હાલત સૂડી વચ્ચે સોપારી જેવી

સોશ્યલ મીડિયા દરેક ઘટનાને સહઅસ્તિત્વ નિષ્ફળ ગયું હોવાના પુરાવામાં ફેરવી નાખે છે. કોઈ ઇમિગ્રન્ટે કરેલો ગુનો સમગ્ર ઇમિગ્રેશન વ્યવસ્થા સામેનો આરોપ બની જાય છે. ભેદભાવની એક ઘટના આખા દેશને વંશવાદી જાહેર કરવા માટે પૂરતી ગણાય છે. એક હિન્દુ સંસ્થાને લગતો વિવાદ તમામ હિન્દુઓને શંકાની નજરે જોવાનું બહાનું બની જાય છે. સાચી વાત પાછળ રહી જાય છે, કારણ કે રોષ વધુ ઝડપથી ફેલાય છે. યુરોપ આજે બે બાજુએ ફસાયું છે. એક તરફ એવા લોકો છે જે સરહદ કે ઇમિગ્રેશન અંગેની દરેક ચિંતાને પૂર્વગ્રહ માને છે. બીજી તરફ એવા લોકો છે જે સરકારની દરેક નિષ્ફળતા માટે ઇમિગ્રન્ટ્સ અને લઘુમતીઓને જવાબદાર ઠેરવે છે. આ બન્નેમાંથી કોઈ અભિગમ રહેઠાણની સમસ્યા ઉકેલી શકે નહીં, બહારથી આવેલા લોકોને સમાજમાં ભેળવી શકે નહીં કે જાહેર સંસ્થાઓ પરનો વિશ્વાસ પાછો લાવી શકે નહીં.

આત્મવિશ્વાસ ધરાવતી લોકશાહી એકસાથે બે વાત કહી શકે છે. લઘુમતીઓને પોતાની ઓળખ જાળવી રાખવાનો અધિકાર છે. પોતાની વફાદારી સાબિત કરવા માટે તેમણે ધર્મ, ભાષા કે પરંપરા છુપાવવાની જરૂર નથી. સાથે દરેક સમુદાયે સ્વીકારવું પડે કે જાહેર જગ્યા સ્ત્રી-પુરુષ, આસ્તિક-નાસ્તિક, સ્થાનિક લોકો અને ઇમિગ્રન્ટ્સ, બધાં માટે સમાન છે. આ ધર્મ પ્રત્યેની દુશ્મની નથી. જુદા-જુદા ધર્મના લોકો સાથે રહી શકે એ માટેનો આ પાયાનો નિયમ છે.

ભારત પર અસર

યુરોપના આ મતભેદોની અસર હવે ભારત સહિત બીજા દેશો સુધી પણ પહોંચે છે. વધુ ભયભીત યુરોપ ઇમિગ્રેશનના નિયમો કડક કરી શકે છે. રાજકીય રીતે વહેંચાયેલા EU માટે વેપાર, ટેક્નૉલૉજી અને સંરક્ષણ જેવા મુદ્દે એકમત થવું મુશ્કેલ બની શકે છે. યુરોપની આંતરિક ખેંચતાણ રશિયા, ચીન અને અમેરિકા પ્રત્યેની તેની નીતિને પણ અસર કરશે. ત્યાંના વિવાદો સોશિયલ મીડિયા દ્વારા તરત ભારત સુધી પહોંચે છે. એટલે યુરોપમાં જે બની રહ્યું છે તેનાથી ભારત અળગું રહી શકે નહીં.

ભારતે યુરોપની સ્થિતિને સમજવી જોઈએ, પરંતુ આ કડવાશની નકલ ન કરવી જોઈએ. કોઈ સાચી સામાજિક સમસ્યાનો સ્વીકાર કરવો એ ઉદાર મૂલ્યો સાથેનો દગો નથી. એ જ રીતે એક વ્યક્તિ કે સંસ્થાના વર્તન માટે આખા સમુદાયને જવાબદાર ઠેરવવો પણ ન્યાય નથી. માત્ર કટ્ટર જમણેરી પક્ષોનો ભય બતાવવાથી રાજકીય કેન્દ્ર ટકી શકશે નહીં. લોકશાહી સારી રીતે શાસન કરી શકે છે, પ્રામાણિકતાથી સંવાદ સાધી શકે છે અને બધા માટે એકસરખા નિયમો લાગુ કરી શકે છે, એ તો તેણે પોતાના કામ થકી સાબિત કરવું પડશે.

ઍફિલ ટાવરની તપાસ આખરે કદાચ કોઈ ધાર્મિક માગણી, વ્યવસ્થાપનની ભૂલ, ગેરસમજ અથવા આ બધાના સંયોજન તરફ આંગળી ચીંધશે. સત્ય શું છે એ તપાસ નક્કી કરશે. પરંતુ મોટો પ્રશ્ન અત્યારથી આપણી સામે છે. મુક્ત સમાજે ધાર્મિક માન્યતાને સાચવવા માટે મહિલાઓને અદૃશ્ય ન કરવી જોઈએ; બહુમતીને ખુશ રાખવા માટે ધર્મને પણ અદૃશ્ય ન કરવો જોઈએ. યુરોપ સામેનો ખરો પડકાર લોકોને પોતાની અલગ ઓળખ સાથે જીવવાની મોકળાશ આપવાનો અને સાથે બધા માટેના સમાન નિયમોનું રક્ષણ કરવાનો છે.

બાય ધી વે: 

વરિષ્ઠ પત્રકાર વીર સંઘવીએ આ વિવાદને ‘હિન્દુઓ વિરુદ્ધ બાકીની દુનિયા’નો નહીં, પરંતુ ‘ગુજરાતી સમસ્યા’નો મુદ્દો ગણાવ્યો છે. તેમની વાતને માત્ર ગુજરાતી વિરોધી ગણાવીને ફગાવી દેવી પણ સહેલો બચાવ છે. છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં કેટલાક સમૃદ્ધ ગુજરાતી અને ભારતીય જૂથોએ વિદેશમાં એવું વર્તન કર્યું છે જાણે પૈસા ચૂકવ્યા એટલે જાહેર જગ્યા તેમની ખાનગી મિલકત બની ગઈ. વિમાનમાં ખાનગી જમણવાર શરૂ કરી દેવો, એરપોર્ટ કે રસ્તા પર પોતાની ઉજવણીથી બીજાઓને અગવડ પહોંચાડવી અથવા પોતાના ધાર્મિક નિયમો બીજાઓ પર લાદવા – આ વર્તન અસંસ્કારી જ કહેવાય. પરંતુ આ ગુજરાતી હોવાની સમસ્યા નથી. આ ‘પૈસા અને પ્રભાવ છે એટલે આપણને બધું ચાલે’ એવી માનસિકતાની સમસ્યા છે. સમૃદ્ધિ આત્મવિશ્વાસ આપે છે, સંસ્કાર નહીં. આપણે આપણા લોકોના ખરાબ વર્તનની ટીકા કરવી જ જોઈએ; પરંતુ કેટલાક લોકોના વર્તન માટે આખા સમાજને આરોપી બનાવી દઈએ તો આપણે પણ એ જ ધ્રુવીકરણનો ભાગ બની જઈએ છીએ, જેની સામે સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છીએ.

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”,  13 સપ્ટેમ્બર 2026

https://theprint.in/opinion/sharp-edge/baps-eiffel-tower-hindu-vs-rest-gujarati-problem/3038617/

રખમા: ‘મારી જીભે ખારો સ્વાદ છે, અને છતાં દિલમાં ઘૂઘવે છે સાત સમંદર પાર જવાની અવિરત રટણા.’

“કોર્ટના ચુકાદાનો અમલ ન કરું તો છ મહિના માટે જેલમાં જવું પડશે. પણ જો કરીશ તો તો મારે આજીવન કેદની સજા ભોગવવી પડશે. હું છ મહિનાની કેદ ભોગવવા તૈયાર છું.”

રખમાબાઈના આ શબ્દો સાંભળીને સખારામભાઉનું હૈયું વલોવાઈ ગયું હતું. સવારનાં છાપાં વાંચતાં વાંચતાં જ તેઓ વિચારી રહ્યા હતા કે સાપ મરે નહિ, ને લાઠી ભાંગે નહિ એવો ઉપાય શો? કાયદાની બારીકીઓથી પૂરેપૂરા જાણકાર હતા એ. અદાલતનો ચુકાદો હતો : ‘કાં ભિકાજીનું ઘર માંડ, નહિતર છ મહિના માટે જા જેલમાં’. હવે કરવું શું એ જાણવા માટે સીધા ગયા પોતાના વકીલને ત્યાં. વકીલે કહ્યું : “જુઓ, અદાલતે બે જ રસ્તા ખુલ્લા રાખ્યા છે. રખમા કાં ભિકાજીનું ઘર માંડે ને કાં …”એમની વાતને અધવચ્ચે જ કાપતાં સખારામભાઉએ કહ્યું: “રખમા એ ઘરે જવા તો મુદ્દલ તૈયાર નથી. કહે છે કે સાસરે જઈને આજીવન કેદ ભોગવવી એના કરતાં છ મહિનાની જેલ શું ખોટી.”

સહેજ વાર વિચાર કરીને વકીલે કહ્યું : “જુઓ, છ મહિનાના કારાવાસની સજા બોમ્બે હાઈ કોર્ટે કરી છે એ ખરું. પણ તેનો અમલ ત્યારે જ થાય જ્યારે રખમાનો ધણી કોર્ટને જણાવે કે અદાલતના હુકમ પછી પણ રખમાએ મારી સાથે ઘર માંડ્યું નથી. જો ધણી આવી ફરિયાદ ન કરે તો પોલીસ સામે ચાલીને છ મહિનાની કેદની સજાનો અમલ કરી શકે નહિ. કારણ આ ક્રિમિનલ કેસ નથી, સિવિલ કેસ છે.”

સખારામભાઉ : “પણ ભીકાજી જડસુ માણસ છે, લગભગ અભણ છે. વળી હઠીલો છે. એ માનશે કેવી રીતે?”

વકીલ (સહેજ વિચારીને) : “તમે કહો છો તે વાત સાચી તો છે જ. પણ સાથોસાથ એ માણસ ભંગેરી-ગંજેરી પણ છે. અને એને માટે તો ખિસ્સામાં ફદિયાં જોઈએ. એની પાસે એ નથી. તો આપણે એને ફદિયાં આપીએ અને બદલામાં લખાવી લઈએ કે એ બોમ્બે હાઈ કોર્ટમાં ધા નહિ નાખે. હાઈ કોર્ટના હુકમની અમલબજાવણી થઈ નથી એવી રાવ-ફરિયાદ નહિ કરે. અને તે એમ ન કરે તો અદાલત સામે ચાલીને કશું કરે નહિ.”

સહેજ વાર વિચાર કર્યો, સખારામભાઉએ. એક રીતે તો આ લાંચ આપ્યા બરાબર જ ગણાય. પણ છોકરીના ભવિષ્યનો વિચાર વધુ મહત્ત્વનો. સહેજ ગળું ખોંખારીને બોલ્યા : ‘ભલે. જો એ રીતે રખમાનો છુટકારો થતો હોય તો તેમ કરીએ. તમે ભીકાજી સાથે વાત કરી જુઓ.’

વકીલ : ‘ના, જી. હું તેના વકીલ સાથે વાત કરીશ, અને તે ભિકાજીને કહેશે’.

સખારામભાઉ : ‘તમને જેમ યોગ્ય લાગે તેમ કરો. પણ રખમાને આ ‘ઊલમાં કે ચૂલમાં’ની આફતમાંથી બચાવી લો’.

અને બે હજાર રૂપિયાના બદલામાં ભિકાજી માની ગયો. થોડા દિવસ પછી સખારામભાઉએ રખમાને પૂછ્યું : ‘હવે આગળ શું કરવું એ વિચાર્યું છે?’ જાણે આવા સવાલની રાહ જોઈને જ બેઠી હોય તેમ તે તરત બોલી : ‘આપની જેમ ડોક્ટર બનવું છે.’ સખારામભઉને આ સાંભળી આનંદ તો થયો. પણ સાથોસાથ ચિંતા પણ થઈ. તેઓ પોતે ડોક્ટર હતા, મુંબઈની ગ્રાન્ટ મેડિકલ કોલેજમાં પ્રોફેસર હતા. પણ એ વખતે એ કોલેજમાં છોકરીઓને દાખલ કરતા નહિ. દાક્તરીનું ભણવા રખમાને ઇંગ્લન્ડ મોકલવી જોઈએ. પણ આવવા-જવાનું સ્ટીમરનું ભાડું, કોલેજની ફી, હોસ્ટેલની ફી, બીજા નાના મોટા ખર્ચા … કેમ પહોંચી વળાશે? 

રખમાબાઈ, લંડનમાં

અને ત્યાં જ તેમના મનમાં ઝબકારો થયો. મેરી એડીથ પીચી. ગ્રેટ બ્રિટનમાં પહેલવહેલી ડોક્ટર થનારી સ્ત્રી. પુરુષપ્રધાન સમાજને હાથે તેણે ઘણું વેઠ્યું હતું. દાક્તરીના અભ્યાસ માટે એ વખતે ‘હોપ સ્કોલરશીપ’ અપાતી. તેને માટે પરીક્ષા લેવાતી. એ પરીક્ષા આપી. તેમાં બધા ઉમેદવારોમાં પહેલી આવી. પ્રો. ક્રમ બ્રાઉન આ પરીક્ષાના ચાર્જમાં હતા. તેમણે વિચાર્યું : ‘આ પરીક્ષા આપનાર આ એક માત્ર છોકરી છે. જો તેને સ્કોલરશીપ આપીએ તો બીજા બધા છોકરાઓ નારાજ થશે. કદાચ વિરોધ પ્રદર્શન પણ કરે’. બીજા કેટલાક પ્રોફેસરોએ પણ તેમને ટેકો આપ્યો. એટલે તેમણે એ સ્કોલરશીપ મેરીને ન આપતાં તેના પછીના ક્રમે પાસ થયેલા છોકરાને આપી. અને કારણ શું આપ્યું હશે આમ કરવા માટે? કહ્યું કે છોકરીઓ અને છોકરાઓ સાથે ભણતાં નથી. છોકરીઓ માટે અલગ ક્લાસ હોય છે. એટલે છોકરીઓ આ યુનિવર્સિટીની વિદ્યાર્થી ગણાય નહિ. અને એટલે કોઈ છોકરીને આ સ્કોલરશીપ આપી શકાય નહિ. 

પણ મેરી હારી નહિ, થાકી નહિ. ડોક્ટર બનીને જ રહી. ૧૮૮૩ના ડિસેમ્બરની ૧૨મી તારીખે તે મુંબઈ આવી. થોડા વખતમાં હિન્દી ભાષા શીખી લીધી. અને મુંબઈની કામા હોસ્પિટલના ડિરેક્ટર તરીકે કામ કરવા લાગી. અહીં પણ તે સ્ત્રીશિક્ષણની જોરદાર હિમાયત કરતી હતી. સખારામભાઉને તેની સાથે થોડી ઓળખાણ ખરી. એટલે મળ્યા તેને. છાપાંઓમાં રખમાબાઈનો કેસ બહુ ગાજ્યો હતો એટલે ડો. મેરી આખા કિસ્સાથી પરિચિત હતી. તેણે તો વાત સાંભળીને તરત કહ્યું : ‘તમે રખમાને લંડન મોકલવાની તૈયારી કરો. તેના ભણવાના ખર્ચની જોગવાઈ થઈ જશે’. 

એસ.એસ. કૈસરે હિન્દ

આ સાંભળીને સખારામભાઉને તો બત્રીસે કોઠે દીવા થઈ ગયા. પણ ફરી બીજી ચિંતા : ‘મુંબઈથી લંડન સુધીનું સ્ટિમરનું ભાડું?’ અને સખારામભાઉ મળ્યા પંડિતા રમાબાઈ રાનડે અને બહેરામજી મલબારીને. બંનેએ સાથે મળીને રખમાબાઈને કેસ લડવામાં મદદ કરવા એક ફંડ ઊભું કરેલું. તેમાં હજી સારી એવી રકમ બચેલી. બંનેએ સખારામભાઉને કહ્યું : ‘રખમાનો લંડન જવાનો ખર્ચ નીકળી જાય એટલી રકમ હજી એ ફંડમાં જમા છે. અમે એ રકમમાંથી તેની સ્ટીમરની ટિકિટ કઢાવી આપશું’. સખારામભાઉને હાશકારો થયો : ‘ચાલો, હવે રખમા તેની સફરમાં આગળ વધી શકશે. હવે તેને કોઈ રોકી નહિ શકે. અને રખમાએ લંડનની વાટ પકડી. 

પણ કઈ રીતે? ક્યારે? ૨૦૨૧માં પ્રગટ થયેલા પુસ્તક The Untold Stories of India’s First Women in Medicineમાં કવિતા રાવ નોંધે છે કે લંડન જવા માટે રખમાબાઈએ ૧૮૮૯ના માર્ચની ૨૪મી તારીખે મુંબઈનો કિનારો છોડ્યો. પણ પછી તેઓ કહે છે કે રખમાબાઈને મુંબઈથી લંડન પહોચતાં ૪૦ દિવસ લાગ્યા. પણ ૧૮૯૦ના અરસામાં કોઈ પણ સ્ટિમરને મુંબઈથી લંડન પહોંચતાં ૨૧થી ૨૮ દિવસ લાગતા. સિવાય કે રખમાબાઈ મુસાફરી દરમ્યાન વચમાં ક્યાં ય રોકાયાં હોય. તો બીજે એક સ્થળેથી એવી માહિતી મળે છે કે રખમાબાઈએ મુંબઈથી લંડનની મુસાફરી પી. એન્ડ ઓ. કંપનીની કૈસર-એ-હિન્દ નામની સ્ટીમરમાં કરી હતી. ૧૮૭૮માં બંધાયેલી આ સ્ટીમરે તેની લંડન અને મુંબઈ વચ્ચેની  પહેલવહેલી મુસાફરી ૧૮૭૮ના સપ્ટેમ્બરની ૨૨મી તારીખે શરૂ કરી હતી. અને તે પછી પણ તે લંડન અને મુંબઈ વચ્ચે નિયમિત રીતે આવ-જા કરતી હતી. એટલે રખમાબાઈ આ સ્ટીમર મારફત લંડન ગયાં હોય એ શક્ય છે.

લંડનમાં સહાધ્યાયીઓ સાથે રખમાબાઈ 

લંડન પહોંચીને રખમાબાઈ લંડન સ્કૂલ ઓફ મેડસિન ફોર વિમેન એન્ડ રોયલ ફ્રી હોસ્પિટલમાં ભણવા માટે દાખલ થયાં. ભણતર દરમિયાન તેઓ કોલેજના સ્ત્રીઓ માટેના હોલ (હોસ્ટેલ)માં રહ્યાં. પ્રિન્સિપાલ એલનોર ગ્રોવ અને રોઝા મોરિસન, બંને સ્ત્રી વિદ્યાર્થીઓને બને તેટલી સગવડ અને તક આપવામાં માનતાં હતાં. 

અભ્યાસ પૂરો કર્યા પછી પરીક્ષામાં બેઠાં, સારી રીતે પાસ થયાં, પણ ફરી તેઓ સ્ત્રી હતાં એ હકીકત આડે આવી. સત્તાવાળાઓએ કહ્યું કે ડોક્ટર તરીકેની ડિગ્રી મેળવતાં પહેલાં કોઈ હોસ્પિટલમાં એક વરસની તાલીમ લેવી પડે. પણ અહીંની કોઈ હોસ્પિટલમાં સ્ત્રીઓને તાલીમ આપવાની જોગવાઈ નથી. એટલે તમે પરીક્ષામાં પાસ થયાં છો, પણ તમને ડોક્ટરની ડિગ્રી મળશે નહિ. અને ડિગ્રી મળ્યા વગર તમે ડોક્ટર તરીકે કામ કરી શકો નહિ. હવે? આ તો મર્યા નહિ ને ભૂત થયા! પણ લંડનમાં જેવો નિયમ હતો તેવો સ્કોટલેન્ડના એડિનબરામાં નહોતો. એટલે ઊપડ્યાં ત્યાં. એક વરસ તાલીમ લીધી, ડિગ્રી મેળવી. હવે? હવે પાછાં ચાલો હિન્દુસ્તાન. 

રખમાબાઈ હોસ્પિટલ, સુરત

અહીં આવીને તેમણે મરાઠીભાષી વિસ્તારને બદલે સુરતમાં કામ કરવાનું પસંદ કર્યું. હા, આખા દેશમાં પહેલવહેલાં ડોક્ટર બનનાર રખમાબાઈ નહિ. તેમની પહેલાં આનંદીબાઈ ગોપાળ જોશી અને કાદમ્બિની ગાંગૂલી, એ બંનેને ૧૮૮૬માં ડિગ્રી મળી હતી. પણ તેમાંથી ડોક્ટર તરીકેની પ્રેક્ટીસ ડો.ગાંગુલીએ જ કરી હતી. એટલે રખમાબાઈ બન્યાં આખા દેશમાં પ્રેક્ટીસ કરનાર બીજાં મહિલા ડોક્ટર, અને આખા મુંબઈ ઇલાકામાં પ્રેક્ટીસ કરનાર પહેલાં મહિલા ડોક્ટર. તેઓ સુરતમાં જે હોસ્પિટલમાં કામ કરતાં હતાં તેની સાથે પછીથી રખમાબાઈનું નામ જોડવામાં આવ્યું. આજે પણ એ હોસ્પિટલ રખમાબાઈ હોસ્પિટલ તરીકે ઓળખાય છે. ૧૯૧૧ના દિલ્હી દરબાર વખતે ગ્રેટ બ્રિટનના રાજવી કિંગ જ્યોર્જ પાંચમા અને ક્વીન મેરીને હાથે ‘કૈસર-એ-હિન્દ’ના ઇલકાબ દ્વારા તેમનું બહુમાન કરવામાં આવેલું. ત્યાર બાદ ૧૯૧૮માં તેઓ રાજકોટ જઈ ત્યાંની હોસ્પીટલમાં જોડાયાં. ત્યાં રેડ ક્રોસ સોસાયટીની શાખા પણ શરૂ કરી. ૧૯૨૯માં નિવૃત્ત થયાં ત્યાં સુધી રાજકોટમાં જ કામ કર્યું. 

સુરતમાં ડોક્ટર તરીકે રખમાબાઈ (કલ્પનાચિત્ર)

બે હજાર રૂપિયા લઈને પતાવટ કર્યા પછી ભિકાજીએ તો બીજાં લગ્ન કરી લીધાં હતાં. પણ રખમાબાઈએ ફરી ક્યારે ય લગ્ન કર્યાં નહિ. તેઓ અને ભીકાજી એક દિવસ માટે પણ પતિપત્ની તરીકે સાથે રહ્યાં નહોતાં. છતાં ૧૯૦૪માં ભિકાજીનું મૃત્યુ થયા બાદ રખમાબાઈએ કાયમ માટે પરંપરાગત વિધવા જેવાં જ કપડાં પહેર્યાં. નોકરીમાંથી નિવૃત્ત થયા પછી તેઓ ફરી મુંબઈ આવી વસ્યાં. મુંબઈવાસ દરમિયાન તેમણે ‘Purdah – the need for its abolition’ નામની પુસ્તિકા લખી. છેલ્લાં વરસોમાં તેમને ફેફસાંના કેન્સરનો રોગ લાગુ પડ્યો. નેવું વરસની ઉંમરે, ૧૯૫૫ના સપ્ટેમ્બરની ૨૫મી તારીખે મુંબઈમાં તેમનું અવસાન થયું.

એ પછી તો કેટલાં ય વરસ વીતી ગયાં. છતાં આજે પણ નીતા રામૈયાના શબ્દોમાં રખમાબાઈ જાણે કહી રહ્યાં છે :

આ રસ્તે
માનવમોજાંની છાલક ઝીલતો
હું ખડક છું ખડક :
મારી જીભે ખારો સ્વાદ છે,
અને છતાં દિલમાં ઘૂઘવે છે
સાત સમંદર પાર જવાની અવિરત રટણા.

e.mail : deepakbmehta@gmail.com 

*** *** ***

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”; “12 સપ્ટેમ્બર 2026

જુલમી સંગ આંખ લડી 

જુલમી સંગ આંખ લડી રે 

સખી મૈં કા સે કહૂં રી સખી કા સે કહૂં 

જાને કૈસે યે બાત બઢી 

વો છૂપ છૂપ કે બંસરી બજાયે 

સુનાયે મુઝે મસ્તી મેં ડૂબા હુઆ રાગ રે 

મોહે તારોં કી છાંવ મેં બુલાયે 

ચુરાયે મેરી નિંદિયા મૈં રહ જાઉં જાગ રે 

લગે દિન છોટા રાત બડી 

બાતોં બાતોં મેં રોગ બઢા જાયે 

હમારા જીયા તડપે કિસીકે લિયે શામ સે 

મેરા પાગલપના તો કોઈ દેખે 

પુકારું મૈં ચંદા કો સાજન કે નામ સે 

ફિરી મન પે જાદુ કી છડી 

‘શ્વાહ જે વેશ્કા, ડુહ લા શેશ્કા, ડુહ ઝિ લો ને ગો, ડુહ ઝિયેહ લોહ ને ગો, ડુહ ઝિયેહ લોહ ને ગો’ આ વળી શું? મિત્રો, આ છે આપણી પ્રિય જોડી દિલિપકુમાર-વૈજયંતીમાલા પર ફિલ્માવેલા આપણા પ્રિય રોમેન્ટિક ગીત ‘દિલ તડપ તડપ કે કહ રહા હૈ આ ભી જા’નું મૂળ. પોલેન્ડની દક્ષિણ-પશ્ચિમે આવેલા સેલેશિયાની  ભાષામાં 18મી સદીનું આ નૃત્યગીત છે. લીલા જંગલમાં મળતાં એક સુંદર યુવતી અને એક ખુશમિજાજ શિકારીની એમાં વાત છે. હવે આ શબ્દોને ‘દિલ તડપ તડપ કે’ના ટ્યુનમાં ગાઓ. મઝા પડી ને? આની વીડિયો ક્લિપ પણ મજાની છે. પોલેન્ડમાં વર્ષો સુધી આ ગીત ખૂબ લોકપ્રિય હતું. લગ્નો, યુથ ફૅસ્ટિવલ્સ અને સમારંભોમાં ગવાતું. પ્રોફેશનલ કંપનીઓએ રેકૉર્ડ પણ કરેલું. અમેરિકા પણ પહોંચ્યું. સલિલદાએ એનું મુખડું જ લીધું છે. બાકીનું ગીત પોતે કમ્પૉઝ કર્યું છે. બોલિવૂડના એવરગ્રીન રોમેન્ટિક ગીતોમાં આજે પણ આ ગીતને મૂકવું પડે.

સંગીતકાર અનુ મલિકે ઇઝરાયેલના રાષ્ટ્રગીત ‘હટીક્વાહ’ની ધૂનની નકલ કરીને 1996ની ફિલ્મ ‘દિલજલે’નું દેશભક્તિ ગીત ‘મેરા મુલક મેરા દેશ’ બનાવ્યું હતું. 2024 ઓલિમ્પિક્સમાં ઇઝરાયેલે ઘણા મેડલ મેળવ્યા ત્યારે સોશિયલ મીડિયા પર લોકોએ બંને ધૂન સરખાવી ને જોરદાર ચર્ચાઓ ચાલી. સંગીતમાંથી પ્રેરણા લેવી અને ઉઠાંતરી કરી લેવી એ બેમાં ફેર છે. વર્ષો પહેલા એક રેડિયો ઈન્ટરવ્યૂમાં સલિલદાએ ફિલ્મસંગીત પર લોકસંગીતના પ્રભાવ વિશે વાત કરતા પોતાની પ્રેરણાઓ વિશે કહ્યું ત્યારે આ ‘દિલ તડપ તડપ કે’ સાથે ‘ઈતના ન મુઝસે તૂ પ્યાર બઢા’, ‘અપની કહાની છોડ જા’ની રચનાની અને ‘મધુમતી’નાં અન્ય ગીતો ‘જુલમી સંગ આંખ લડી’ કુમાઉના લોકસંગીત પરથી મિશ્ર પહાડી રાગમાં અને ‘ચઢ ગયો પાપી બિછુઆ’ આસામના લોકગીત પરથી હતા એ વાત કરી ત્યારે શ્રોતાઓને મઝા પડી ગઈ હતી. 

13 ઑગસ્ટે વૈજ્યંતીમાલાનો જન્મદિન છે એ નિમિત્તે લતા મંગેશકરના કંઠે ગવાયેલું ‘જુલમી સંગ આંખ લડી’ ગીત માણીએ. પહાડની સુંદર કન્યા વૈજ્યંતીમાલા અને શહેરી યુવાન દિલિપકુમાર વચ્ચે જાગેલા નવા પ્રણયનું આ રોમેન્ટિક ગીત મસ્તીભર્યા શબ્દો, ઉલ્લાસભર્યા સંગીત અને પ્રસન્ન અભિવ્યક્તિની મઝા આપે છે. તેનું શૂટિંગ કુમાઉના રાણીખેત વિસ્તારના અત્યંત સુંદર લોકેશનમાં થયું હતું.

જિંદગીના નવ દાયકા વિતાવી ચૂકેલી વૈજ્યંતીમાલાએ એના સમયમાં લગભગ બે દાયકા સુધી બોલિવૂડ પર રાજ્ય કર્યું હતું. ભારતનાટ્યમ્‌ની પ્રશિક્ષિત નૃત્યાંગના હોવા ઉપરાંત તે ગાયિકા, કૉરિયોગ્રાફર, રમતવીર અને રાજકારણી પણ હતી. તમિલ પરિવારમાં જન્મેલી વૈજ્યંતીમાલાની મા વસુધારાદેવી 40ના દાયકાની તમિલ ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીની જાણીતી અભિનેત્રી હતી. નાની ઉંમરથી વઝુવૂર પિલ્લઈ પાસે નૃત્યની અને મનક્કલ અય્યર પાસે કર્ણાટક સંગીત શીખતી વૈજ્યંતીમાલાએ પહેલું પરફૉર્મન્સ સાત વર્ષની ઉંમરે વૅટિકન સીટીમાં કર્યું હતું. બોલિવૂડમાં પ્રખ્યાત થનાર તે પહેલી દક્ષિણ ભારતીય અભિનેત્રી હતી. તેની ‘મધુમતી’, ‘લીડર’, ‘સંગમ’, ‘નયા દૌર’, ‘જ્વેલથીફ’ જેવી ફિલ્મોને આજે પણ યાદ કરવામાં આવે છે. તેના સમયના તમામ દિગ્ગજ કલાકરો સાથે તેણે કામ કર્યું હતું. રાજ કપૂર સાથે તેના અંતરંગ સંબંધો ખૂબ ચર્ચાતા, જો કે તેણે તેનો ઈન્કાર કર્યો હતો. હેમા માલિની વૈજ્યંતીમાલાને પોતાની પ્રેરણા ગણે છે. ડૉ. બાલી સાથે લગ્ન કર્યા પછી તેણે ફિલ્મો છોડી, પણ નૃત્યકારકિર્દી ચાલુ જ રહી. જ્યોતિ સબરવાલ સાથે લખેલી તેની આત્મકથાનું નામ છે ‘બૉન્ડિંગ’ દિલિપકુમાર સાથે વૈજ્યંતીમાલાએ આઠ ફિલ્મો કરી હતી. 

બિમલ રૉયની ‘મધુમતી’ને બૉલિવૂડના માનીતા પુનર્જન્મ વિષયની – પેરાનોર્મલ રોમાન્સની – સર્વોતમ ફિલ્મ કહી શકાય. તેનો આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રભાવ હતો અને તેને ગોથિક અને નોઇર વર્ગમાં મૂકવામાં આવી હતી. 1955ની ‘દેવદાસ’ વ્યાવસાયિક રીતે નિષ્ફળ ગઈ તેથી બિમલ રૉય અને તેમની પ્રોડક્શન કંપની મુશ્કેલીમાં હતા. એક ભવ્ય સફળતાની જરૂર હતી. ઋત્વિક ઘટકની ‘મધુમતી’ વાર્તા બિમલદાને ગમી ગઈ. દિલિપકુમાર-વૈજ્યંતીમાલા સાથે બે ફિલ્મોના કરાર કર્યા હતા એટલે કલાકારો નક્કી હતા, પણ ‘દેવદાસ’ની નિષ્ફળતાથી વૈજ્યંતીમાલા અચકાતી હતી. ખબર પડી કે વિલન પ્રાણ છે ત્યારે તે તૈયાર થઈ! શૈલેન્દ્રનાં ગીતો અને સલિલ ચૌધરીના સંગીતથી ઓપતી ‘મધુમતી’ને બાર નૉમિનેશન સાથે નવ ફિલ્મફૅર ઍવૉર્ડ મળ્યા હતા. જેમાં શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ, શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શક, શ્રેષ્ઠ સંગીત નિર્દેશક અને શ્રેષ્ઠ મહિલા પ્લેબેક સિંગર સામેલ છે. 37 વર્ષ સુધી આ રેકૉર્ડ કોઈ તોડી શક્યું ન હતું. એ વર્ષની તે સૌથી સફળ ફિલ્મ હતી. 

વાર્તા શહેરી યુવાન આનંદ (દિલિપકુમાર) અને પહાડી કન્યા મધુમતી(વૈજ્યંતીમાલા)ના પ્રણયની છે. આનંદ શ્યામનગર ટિમ્બર એસ્ટેટનો નવો મેનેજર અને ચિત્રકાર છે. નવરાશના સમયમાં પહાડોમાં ફરતાં તે કુમાઉની પહાડીઓમાં પ્રવાસ કરે છે અને દૂર દૂરથી ગાતી રહેતી મધુમતી સાથે પ્રેમમાં પડે છે. એસ્ટેટનો માલિક, રાજા ઉગ્રનારાયણ (પ્રાણ) એક ક્રૂર, ઘમંડી માણસ છે. તેને આનંદ ગમતો નથી અને તેની નજર મધુમતી પર છે. પ્રેમમાં અનેક વિઘ્નો આવે છે. આબરૂ બચાવવા મધુમતી આત્મહત્યા કરે છે અને બાવરા બની ગયેલા આનંદને મધુમતી જેવી જ દેખાતી માધવી મળે છે. આમ પ્રણયકથા રહસ્યમય વળાંકો લેતી પુનર્જન્મ સુધી પહોંચી જાય છે. 1975ની હોલિવૂડ ફિલ્મ ‘ધ રિઇન્કાર્નેશન ઓફ પીટર પ્રાઉડ’ તેનાથી પ્રેરિત હતી. તેના પરથી સુભાષ ઘઇએ 1980માં મૂળ કરતાં સુંદર ‘કર્ઝ’ ફિલ્મ બનાવી. ‘નીલ કમલ’, ‘કુદરત’, ‘મહેબૂબા’ જેવી મોટાભાગની પુનર્જન્મની કથામાં પ્રેમકથા હતી. રાકેશ રોશને ‘કરણ અર્જુન’માં પુનર્જન્મને બદલા સાથે સાંકળી રૂપરેખા બદલી. શાહરૂખ ખાનની ‘ઓમ શાંતિ ઓન’ની ક્લાઈમેક્સ ‘મધુમતી’ પર જ આધારિત હતી. દક્ષિણના એસ.એસ. રાજામૌલીએ ‘ઈગા’ (હિંદી ‘મક્ખી’) ફિલ્મમાં નાયકને બીજા જન્મમાં માખી બની પ્રતિશોધ લેતો બતાવ્યો છે.

એ વખતે મોટાભાગની ફિલ્મો ઈન-ડોર બનતી. બિમલદાએ આઉટડોર બનાવવાનું નક્કી કર્યું. છ અઠવાડિયાનું શિડ્યુલ બનાવી યુનિટ દાર્જિલિંગ ગયું. નૈનીતાલ પાસેની પર્વતમાળામાં શૂટિંગ થયું પણ ધુમ્મસને કારણે અમુક નેગેટિવ્ઝ ઝાંખી આવી. પછી ઈગતપુરી, આરે કોલોની વગેરે જગ્યાએ સેટ ઊભા કરી રિ-શૂટ કર્યું. ગૅસબૉમ્બથી ધુમ્મસ સર્જ્યું. મધુમતીના પોષાક તેની દાદી યદુગિરિદેવીએ બનાવેલા. ચાંદીનાં ઘરેણાં વૈજ્યંતીમાલાની અંગત જ્વેલરીનાં હતાં. બજેટ વધી જવાથી બિમલ રૉયે પોતાને દિગ્દર્શક તરીકે મળવાની હતી એ રકમ જતી કરી હતી. 

1964ની ‘સંગમ’ અને 1965ની ‘મધુમતી’ – આ બંને ફિલ્મો અને તેનાં ગીતોએ વૈજ્યંતીમાલાને વર્સેટાઈલ અભિનેત્રી તરીકે બોલીવૂડમાં સ્થાપિત કરી હતી. શૈલેન્દ્રએ લખેલાં ‘મધુમતી’નાં બધાં જ ગીતો આજે પણ તાજામાજાં ને છમ્મલીલાં છે. ‘લૌટ આઈ સદા મેરી ટકરા કે સિતારોં સે, ઉજડી હુઈ દુનિયા કે સુનસાન કિનારો સે, પર અબ યે તડપના ભી કુછ કામ ન આયા હૈ, દિલ ને જિસે પાયા થા આંખોંને ગંવાયા હૈ’ ઘણો ફરક છે આ ગીતની અને ‘દિલ તડપ તડપ કે’ની તડપમાં, પણ એક વાત નક્કી – જે પ્રેમ કરે છે, તે તડપે તો છે જ. તરફડાટ પ્રેમના મેઘધનુષનો મુખ્ય રંગ છે …

 e.mail : sonalparikh1000@gmail.com

પ્રગટ : લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, ‘મલ્ટિપ્લેક્સ’ પૂર્તિ “જન્મભૂમિ”, 07 ઑગસ્ટ  2026