આનંદીની જીવનગાથા : ઘડી અષાઢ ને ઘડીક ફાગણ, એક સનાતન શ્રાવણ.    

મનજી મુસાફર રે, ચાલો નિજ દેશ ભણી,

મુલક ઘણા જોયા રે મુસાફરી થઈ છે ઘણી.

સ્વપુર જવાનું જહાજ આવ્યું છે, રખે ભૂલતા બાઈ.

જોજો, જહાજ થકી જાવું છે, કરજો સંભાળીને કામ,

આનંદીને એમ ગમે છે – હાવાં જઈએ પોતાને ધામ. 

આપણા મધ્યકાલીન કવિ દયારામનું આવું પદ આનંદીબાઈએ તો ક્યાંથી વાંચ્યું-સાંભળ્યું હોય, પણ એ પદમાંના ભાવ જેવા જ ભાવ અમેરિકા છોડતી વખતે આનંદીબાઈના મનમાં દરિયાનાં મોજાંની જેમ આવન-જાવન કરી રહ્યા હતા. અમેરિકા આવતી વખતે તો સ્ટીમરમાં હરીફરીને બધું જોવા-જાણવાનો ઉત્સાહ હતો. પણ હવે તબિયત તેમ કરવા દે તેમ નહોતું. એટલે પોતાની કેબીનમાં સૂતાં સૂતાં નાનકડા ગોળ કાચની બારીમાંથી દેખાય એટલોક દરિયાનો ટુકડો જોઈને મનોમન સંતોષ માનતાં હતાં આનંદીબાઈ. 

સ્ટીમર ઊપડી તે પહેલાં આનંદીબાઈનાં અમેરિકન મિત્રો કેપ્ટનને, ડોક્ટરને અને હેડ શેફને મળ્યાં હતાં અને આનંદીબાઈનું ખાસ ધ્યાન રાખવા ભલામણ કરી હતી. ડોકટરે કહ્યું કે હું રોજ એક વાર તો તેમને તપાસવા જઈશ જ. પણ તે સિવાય જ્યારે જરૂર લાગે ત્યારે મને બોલાવી લે. હેડ શેફે કહ્યું કે તેઓ ખાઈ શકે એવી શાકાહારી વાનગીઓ સ્ટીમર પર બનાવવી મુશ્કેલ છે. પણ હું પ્રયત્ન કરી જોઈશ. અને દર બે કલાકે તેમને તાજાં ફળો, જ્યૂસ, સૂપ, વગેરે મોકલતો રહીશ. અને એ બધાએ કહ્યા પ્રમાણે કર્યું પણ ખરું. પણ મુશ્કેલી આવી સાવ અણધારી દિશામાંથી.

સ્ટીમરની ટિકિટ કઢાવી હતી ગોપાળરાવે. અને એ વખતે તેમણે પોતાને આનંદીબાઈના પતિ નહિ, પણ નોકર તરીકે ઓળખાવ્યા હતા, અને સ્ટીમરના ડેક પરની અલગ ટિકિટ લીધી હતી! આમ કરવા પાછળનું કારણ શું? સમજવું મુશ્કેલ છે. આનંદીની મુસાફરીનો બધો ખર્ચ તો કોલ્હાપુરના રાજા આપવાના હતા. અને કેબીનમાં એક જણ રહે કે બે, તેનાથી ભાડામાં તો ઝાઝો ફરક પડે નહિ. પણ ગોપાળરાવ પહેલેથી જ હતા જરા ધૂની. કાટકસરમાં માનનારા. એટલે કદાચ થોડા પૈસા બચાવવા આમ કર્યું હોય. નોકર લગભગ આખો દિવસ કેબિનમાં રહે તે અંગે તો કોઈને ખાસ વાંધો ન હોય. પણ રાતે તો આનંદીને કેબિનમાં એકલી રાખીને ગોવિંદરાવ ડેક પર જઈને સૂતા. 

પણ ૧૩મી ઓક્ટોબરની રાતે આનંદીની તબિયત ઘણી બગડી. સ્ટીમરના ડોક્ટર અને ગોપાળરાવ આખી રાત તેમની સાથે રહ્યા. સવારે ડોકટરના કહેવાથી આનંદીને થોડી વાર માટે સોફા પર બેસાડી. પણ થોડી જ વારમાં તે થાકી ગઈ અને તેને ફરી સુવાડી દેવી પડી. ડોકટરે તેને ‘ઓપિયેટ’ (અફીણમાંથી બનતી એક દવા) આપીને સુવડાવી દીધી. અધૂરામાં પૂરું તે દિવસે મોટું વાવાઝોડું આવ્યું, અને સ્ટીમર સતત હાલકડોલક થતી રહી. આમ એક પછી એક દિવસો પસાર થતા રહ્યા. અને છેવટે સ્ટીમરે લીવરપુલ બંદરના બારામાં લંગર નાખ્યું. 

હજી તો અડધી મુસાફરી પણ થઈ નહોતી. પહેલાં તો લીવરપુલથી લંડન પહોંચવાનું હતું. પછી મુંબઈની ટિકિટ કઢાવવાની હતી. અને પછી મુંબઈ સુધીની લાંબી દરિયાઈ મુસાફરી કરવાની હતી. આનંદીની ખરી કસોટી તો હવે થવાની હતી. અને એ કસોટી કોને લીધે, કોની ભૂલ કે અવળચંડાઈને લીધે, થઈ તે ખાતરીપૂર્વક કહેવું મુશ્કેલ છે. ૧૮૮૮માં પ્રગટ થયેલી આનંદીબાઈની જીવનકથામાં જણાવ્યું છે કે તેમની અને ગોપાળરાવની ન્યૂ યોર્કથી મુંબઈ સુધીની મુસાફરીની બધી વ્યવસ્થા થોમસ કૂક નામની કંપનીએ કરી હતી. લંડનથી મુંબઈ સુધીની મુસાફરી માટેની સગવડ બ્રિટિશ ઇન્ડિયા સ્ટીમશીપ કંપનીની S.S. Hergoda નામની સ્ટીમરમાં કરવામાં આવી હતી. આનંદી અને ગોપાળરાવ લંડન પહોચ્યાં ત્યારે તેમનો બધો સામાન પણ આ Hergoda સ્ટીમર પર ચડાવવામાં આવ્યો હતો. ત્યાં સુધી સ્ટીમર ઉપડવા અંગેની વિગતો ગોપાળરાવ જાણતા ન હોય તેમ માનવું મુશ્કેલ. પણ ‘સ્ટીમર ચોક્કસ કયે દિવસે અને કયે સમયે ઊપડશે એ જાણવા’ ગોપાળરાવ એ કંપનીની ઓફિસે ગયા. ગોપાળરાવે એક મિત્રને લખેલા પત્રમાં જણાવેલું કે તેઓ જ્યારે લંડનથી મુંબઈની ટિકિટ લેવા ગયા ત્યારે કંપનીએ ના પાડી દીધી. કારણ, ગોપાળરાવના કહેવા પ્રમાણે એ કે આનંદી અને પોતે, બંને હિંદી હતા! ગોપાળરાવ પોતે લખે છે કે મેં એ ઓફિસમાં ખૂબ બૂમાબૂમ કરી મૂકી. અંગ્રેજોને ગાળો ભાંડી. હિન્દુસ્તાનમાં અંગ્રેજોના જેટલાં ઘર હોય તે બધાં બાળી નાખવાં જોઈએ એવી બૂમો પાડી. પણ કંપનીએ મને ટિકિટ ન આપી  તે ન જ આપી. 

બીજે દિવસે, ૨૦મી ઓક્ટોબરે, ગોપાળરાવ એક હિતેચ્છુ મિત્ર મિસ્ટર પેટીસનને મળ્યા. ટિકિટ ખરીદવા માટે જરૂરી એટલી રકમ પેટીસને ગોપાળરાવને આપી. બીજે જ દિવસે લખેલા એક પત્રમાં ગોપાળરાવ લખે છે કે મિસ્ટર પેટીસને મને ૮૦ કે ૯૦ પાઉન્ડ આપ્યા. એ લઈને ગોપાળરાવ ટિકિટ લેવા ગયા. ત્યાં સુધીમાં Hergoda સ્ટીમર તો ઊપડી ગઈ હતી. એટલે ૨૧મી તારીખે લંડનથી ઊપડતી સ્ટીમરની ટિકિટ લીધી. એ સ્ટીમર તે ‘પેશાવર.’ પી એન્ડ ઓ કંપનીની આ સ્ટીમર ૧૮૭૧માં બંધાઈ હતી. એ જમાનામાં આ સ્ટીમર બાંધવાનો ખરચ થયો હતો ૧,૧૩,૫૦૦ પાઉન્ડ. કંપની તેને મુખ્યત્વે ગ્રેટ બ્રિટન અને હિન્દુસ્તાન વચ્ચેની સફરો માટે વાપરતી. જૂની થયા પછી ઈ.સ. ૧૯૦૦ના માર્ચની ૯મી તારીખે પી એન્ડ ઓ કંપનીએ આ સ્ટીમર મુંબઈના હાજી કાસમ જુસબને વેચી દીધી. હાજીએ તેનું નામ બદલીને ‘અશરફ’ રાખ્યું. હા, જી. આ હાજી કાસમ તે પેલી ‘વીજળી’ સ્ટીમરવાળો જ હાજી કાસમ. અને આ ‘અશરફ’ પણ માડાગાસ્કરના બારામાં દાખલ થતાં પથ્થરો સાથે ભટકાઈને તૂટી ગઈ. 

ગોપાળરાવની વાતમાં ઘણી વિસંગતિઓ જોવા મળે છે. પહેલું તો એ કે આ વાત છે ૧૮૮૬ની. ત્યાં સુધીમાં તો ઘણા હિંદીઓ ગ્રેટ બ્રિટનની મુસાફરી કરી ચૂક્યા હતા. એટલે હિન્દુસ્તાની હોવાને કારણે ટિકિટ આપવાની ‘ના’ પડાઈ હોય એમ માનવું મુશ્કેલ છે. બીજું, આનંદી અને ગોપાળરાવ ગ્રેટ બ્રિટન પહોંચ્યાં ત્યારે તેમનો બધો સામાન Hergoda સ્ટીમરમાં કંપનીએ ચડાવી દીધો હતો. જો કોઈ હિન્દુસ્તાનીને પ્રવાસ કરવા દેતી ન હોય તો કંપની એ સામાન પોતાની સ્ટીમર પર ચડાવે જ શું કામ? બીજું, આનંદી માંદી જરૂર હતી, પણ તે કોઈ ચેપી રોગથી પીડાતી નહોતી એટલે માંદગીને કારણે ટિકિટ આપવાની ના પડાઈ હોય એ પણ શક્ય લાગતું નથી. સંભવ એવો છે કે કોઈક કારણસર ઝગડો થયો હોય, ગોપાળરાવ અંગ્રેજો વિષે એલફેલ બોલ્યા હોય અને તેથી ઉશ્કેરાઈને તેમને ટિકિટ આપવાની ના પડાઈ હોય. 

બીજી સ્ટીમરની ટિકિટ ખરીદવા ગોપાળરાવ એક અંગ્રેજ હિતેચ્છુ પાસેથી આર્થિક મદદ લે છે. પણ તેને બીજે જ દિવસે લખેલા પત્રમાં એ રકમ ચોક્કસ કેટલી હતી તેની તેમને ખાતરી નથી! તેઓ લખે છે કે ૮૦ કે ૯૦ પાઉન્ડની મદદ મળી. એક જ દિવસમાં માણસ ચોક્કસ કેટલી રકમ લીધી હતી એ ભૂલી જાય એમ માનવું મુશ્કેલ છે.

એ જમાનામાં લંડનથી મુંબઈ સુધીની દરિયાઈ મુસાફરી સહેલી તો નહોતી જ. જિબ્રાલ્ટર પહોંચતાં પહેલાં સ્ટીમરે મોટા વાવાઝોડામાંથી પસાર થવું પડ્યું. ખરાબ હવામાનને કારણે આનંદીની તબિયત વધુ બગડી. માલ્ટા રોકાઈને ફળ, શાકભાજી, તાજું પાણી વગેરે ભરીને સ્ટીમર આગળ વધી. ૧૮૮૬ના નવેમ્બરની ત્રીજી તારીખે સ્ટીમર સુએઝ કેનાલમાં દાખલ થઈ. રાતા સમુદ્રમાંથી પસાર થતી વખતે બીજી મુશ્કેલી ઊભી થઈ. ગરમી એકાએક ખૂબ વધી ગઈ. તેને કારણે આનંદીની તબિયત પર માઠી અસર થઈ. પણ હવે હિન્દુસ્તાન પાછા પહોંચાશે એવી આશાને કારણે તે થોડી આનંદમાં રહેવા લાગી. ગોપાળરાવના જણાવ્યા પ્રમાણે સ્વદેશ પહોંચ્યા પછી પોતે શું શું ખાવાની છે તેની વાત આનંદી અવારનવાર કર્યા કરતી.

અને છેવટે આવ્યો ૧૮૮૬ના નવેમ્બરની ૧૭મીનો દિવસ. આનંદીને લઈને આવેલી સ્ટીમર મુંબઈના બારામાં નાંગરી. આનંદીબાઈના મિત્રોને બીક હતી કે તે બંદર પર ઊતરશે ત્યારે કેટલાક લોકો તેનો વિરોધ કરવા ભેગા થશે. કારણ પરંપરાગત માન્યતા પ્રમાણે આનંદીએ સમુદ્ર ઉલ્લંઘનનું પાપ કર્યું હતું. પણ એવું કશું થયું નહિ. ઘણા મિત્રો અને શુભેચ્છકો આવકારવા માટે બંદર પર એકઠા થયા હતા. આનંદીએ મેળવેલી સિદ્ધિથી તેના ચાહકો ખુશ હતા. વળી એક હિન્દી અને હિંદુ તરીકેની બધી જ મર્યાદા સાચવીને તેણે અમેરિકામાં વસવાટ કર્યો અને ડોક્ટરની ડિગ્રી મેળવી તેથી તેના ચાહકો ખુશ હતા. પણ તેની ખૂબ નબળી તબિયત જોઇને એ લોકો ચિંતામાં પડી ગયા.

આનંદીએ મનોમન વિચારી રાખેલું કે હિન્દુસ્તાન પાછા ફર્યા પછી સૌથી પહેલાં ગોપાળરાવની સાથે પોતે નાશિક જશે. કારણ ત્યાં ગોપાળરાવનાં મા રહેતાં હતાં. ત્યાનું ઘર બંધ કરીને રાચરચીલું કોલ્હાપુર ખસેડવાની તૈયારી કરવાની હતી. કારણ આનંદી સાસુને પોતાની સાથે રાખવા માગતી હતી. આ ઉપરાંત તેનો આગ્રહ હતો કે નોકરીની ફરજ પર વહેલામાં વહેલી તકે હાજર થઈ જવું. 

છતાં ત્રણેક અઠવાડિયાં મુંબઈમાં રહેવું પડ્યું. છેવટે ૧૮૮૬ના ડિસેમ્બરની ૯મી તારીખે આનંદી અને ગોપાળરાવ પુણે પહોંચ્યાં. ત્યાર પછી આનંદીની તબિયત વધુ ને વધુ બગડતી ગઈ. હવે મુસાફરી કરવાનું શક્ય જ રહ્યું નહોતું. અને છેવટે, માત્ર એકવીસ વરસની ઉંમરે, ૧૮૮૭ના ફેબ્રુઅરીની ૨૬મી તારીખે પુણેમાં જ આનંદીનું અવસાન થયું. જે ઘરમાં જન્મીને પહેલા શ્વાસ લીધા હતા, તે જ ઘરમાં તેણે છેલ્લા શ્વાસ લીધા.

આનંદી ગોપાળ જોશીની માત્ર એકવીસ વરસની જીવનયાત્રા જોયા-જાણ્યા પછી કવિ મનસુખલાલ ઝવેરીના શબ્દો યાદ આવે :

માનવીનાં રે જીવન,

ઘડી અષાઢ ને ઘડીક ફાગણ,

એક સનાતન શ્રાવણ. 

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

XXX XXX XXX 

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”; 17 ઓક્ટોબર 2026

આજે વિકાસ ઈન્સ્યુરન્સ કંપનીમાં ખુશીનો માહોલ હતો. કંપનીએ છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં હરણફાળ વિકાસ કર્યો હતો. પચીસ કસ્ટમર એવા મળી ગયા હતા કે જેણે એક કરોડનો વીમો લીધો હતો. કંપનીનાં એજન્ટોને તગડું કમિશન મળ્યું હતું અને કંપનીને સાઈઝેબલ બિઝનેસ. આટલો બિઝનેસ મળવાથી વિકાસ ઈન્સ્યુરન્સ કંપનીનું નામ બિઝનેસ વર્ડમાં ગાજતું થઈ ગયું હતું. વિકાસ ઈન્સ્યુરન્સ કંપનીનાં કર્મચારીઓનો ઉત્સાહ પણ ખૂબ વધી ગયો હતો, કારણ કે બીજે મહિને પણ કંપનીને બીજા પચીસ કસ્ટમર એક એક કરોડનાં વીમાની પોલિસીનાં મળી ગયા હતા. 

થોડા સમયમાં વિકાસ ઈન્સ્યુરન્સ કંપનીમાં ભૂકંપ થયો. એક કરોડના ઈન્સ્યુરન્સ વાળો ક્લેઇમ આવ્યો. ઈન્સ્યુરન્સ લેનાર વ્યક્તિનું કાર ઓવર બ્રિઝ ઉપરથી રેલિંગ તોડી નીચે પડી સળગી જવાથી મૃત્યુ થઇ ગયું હતું. કાર પૂરેપૂરી સળગી ગઈ હોવાથી કાર નંબર કે કોઈ વિશેષ માહિતી જાણી શકાય તેમ નહોતું. કસ્ટમરે ઈન્સ્યુરન્સ લીધો ત્યારે જરૂરી બધી જ વિગત આપી હતી. ઈન્સ્યુરન્સ કંપની એ પૂરેપૂરી ખરાઈ કરીને ઈન્સ્યુરન્સ લીધો હતો એટલે પોલિસીનાં ટર્મસ પ્રમાણે ઈન્સ્યુરન્સ કલેઇમ પાસ કરી આપ્યા વગર છૂટકો નહોતો. કસ્ટમરનું નામ રણવીર હતું તેના વારસોને કલેઇમ ચૂકવી દેવામાં આવ્યો હતો.

વિકાસ ઈન્સ્યુરન્સ કંપનીની જાણે માઠી દશા બેઠી હોય તેમ પ્રથમ થયો હતો તે જ પ્રકારનાં  બીજા ત્રણ એક્સસિડેન્ટ કેસનાં કલેઈમ ચુકવણી માટે આવ્યા. કંપનીના માલિક અને કર્મચારીઓ મૂંઝવણ અને મુશ્કેલીમાં મુકાઈ ગયા કે જો આવી રીતે કલેઈમ્સ આવશે તો કંપનીને દેવાળું ફૂંકવાનો વારો આવશે. બધાં જ ચિંતામાં અને દ્વિધામાં હતા કે શું થઈ રહ્યું છે. ક્યાંક કંઈક ખોટું થયું છે, પણ, શું એ સમજાતું નહોતું કારણ કે એક્સિડેન્ટમાં કારમાં સળગીને મૃત્યુ પામનાર બધાં જ કસ્ટમરનાં ઈન્સ્યુરન્સ પેપર્સ બરોબર હતા.

રાકેશ, વિકાસ ઈન્સ્યુરન્સ કંપનીમાં એક કર્મચારી હતો. તે મોલમાં ખરીદી કરી રહ્યો હતો ત્યાં અચાનક તેની નજર એક વ્યક્તિ ઉપર પડી અને એકદમ ચમકી ગયો આવું કેવી રીતે બની શકે નક્કી મારો દૃષ્ટિ ભ્રમ થયો છે. તેણે ફરી નજર કરી તો ત્યાં એ વ્યક્તિ નહોતી. રાકેશે તે ઘટનાને દૃષ્ટિભ્રમ માની ભૂલી ગયો હતો. 

ફરી એક દિવસ રાકેશ શાકમાર્કેટમાં ખરીદી કરી રહ્યો હતો,  અચાનક એક વ્યક્તિ તેની સામે આવી ગઈ તેને જોઈને રાકેશ આજે ફરી પાછો ચમકી ગયો. આજે તેનો દૃષ્ટિભ્રમ નહોતો … રાકેશ આગળ કઈ વિચારે તે પહેલા એ વ્યક્તિ ગાયબ થઈ ગઈ. … રાકેશ વિચારમાં પડી ગયો… . સત્ય શોધવાનો નિર્ણય કરી…તેના મિત્ર કિશોરને મળવા નીકળી ગયો. … એ પહેલા કંપનીમાં જાણ કરી દીધી કે આપણે તાજેતરમાં લીધેલા ઇન્સ્યુરન્સમાં મને કંઈક ખોટું થયાની ગંધ આવે છે; એટલે હમણાં આવેલા બાકીના ત્રણ એક્સસિડેન્ટ કેસના કલેઇમ ચૂકવવાની ઉતાવળ કરતા નહીં.

રાકેશનો મિત્ર કિશોર જાસૂસી એજન્સી ચલાવતો હતો. રાકેશે નક્કી કર્યું કે કિશોરને વાત કરી સલાહ લઈ જોઉં, પછી કંપનીમાં આગળ વાત કરું.

કિશોરને રાકેશે બધી જ વાત કરી, મોલ અને શાક માર્કેટમાં જોયેલી વ્યક્તિ વિશેની પોતાની શંકા જણાવી. હવે આગળ શું કરવું તેની સલાહ, સૂચન માગી.

“રાકેશ, તે જે વાત કરી તેની ઉપરથી એવું લાગે છે કે તારી કંપની બહુ મોટા ષડયંત્રનો ભોગ બની છે. તમે બિઝનેસ વધારવામાં મુખ્ય બાબત તો વિચારી નહોતી કે એક કરોડના ઇન્સ્યુરન્સનું પ્રીમિયમ આપનાર વ્યક્તિની આર્થિક સ્થિતિ કેવી છે અને એક કરોડનો ઈન્સ્યુરન્સ લેવા પાછળનું કારણ શું છે. કંઈ વાંધો નહીં, કાલે આપણે એક્સિડેન્ટ વાળી જગ્યા ઉપર જાત તપાસ કરવા જઈશું. તું, મને તારા બધાં જ એક-એક કરોડના ઈન્સ્યુરન્સવાળા કસ્ટમરની બધી માહિતી આપ. અત્યારે તો મને તારી શંકા સાચી લાગે છે કે ક્યાંક તો ગરબડ થઈ છે.”

કિશોરે, રાકેશે આપેલી કસ્ટમરોની માહિતીનું અધ્યયન કર્યું તો તેને એક વાત ન સમજાણી કે એક એક કરોડનો ઈન્સ્યુરન્સ લેનાર બધાં જ કસ્ટમરની આર્થિક સ્થિતિ મધ્યમ કક્ષાની હતી અને એક બિલ્ડરને ત્યાં કામ કરતા હતા. એક કરોડનો ઈન્સ્યુરન્સ લેવો પડે એવી કોઈ જરૂરિયાત નહોતી તો આટલું મોટું પ્રીમિયમ ભરીને ઈન્સ્યુરન્સ શું કામ લે? વળી જે ચાર વ્યક્તિનાં કલેઇમ આવ્યાં એ એક જ સરખા અને એક જ જગ્યાએ થયેલા એક્સિડેન્ટના હતા, જેમાં કાર સંપૂર્ણપણે બળી ગઈ હતી. વ્યક્તિ પણ કાર સાથે સંપૂર્ણપણે બળી ગઈ હતી. કિશોરને લાગ્યું  કેસ છે ઇન્ટરેસ્ટિંગ ઊંડા તો ઉતરવું જ પડશે, બાકી વિકાસ ઈન્સ્યુરન્સ કંપની નાદાર થઈ જશે. કિશોરે, રાકેશને વાત કરી. બંને મિત્રો એક્સસિડેન્ટવાળી જગ્યાએ જાત તપાસ માટે પહોચી ગયા …

કિશોર અને રાકેશ એક્સિડેન્ટવાળા ઓવર બ્રિજ ઉપર આવ્યા, જોયું તો ઓવર બ્રિજની રેલિંગ તૂટેલી હતી. ઓવર બ્રિજની ઉંચાઈ લગભગ વીસેક ફૂટ હતી. ઓવર બ્રિજને નીચે પસાર થતો ક્રોસ રોડ હતો.  બધાં જ એક્સિડેન્ટ સાંજ પછી જ થયા હતા. કિશોર અને રાકેશે આજુબાજુના સ્થળ પર તપાસ કરવાનું શરૂ કર્યું, એક્સિડેન્ટ થયેલી કાર સાવ જ બળી ગયેલી સ્થિતિમાં ત્યાં જ પણ રોડથી દૂર પડી હતી. કિશોરે જોયું તો કારની એવી સ્થિતિ હતી કે તેમાંથી કઈ જ જાણવા મળે એવું નહોતું. કાર ઉપરથી પડે તો રોડ ઉપર પડે જ્યારે કાર રોડથી દૂર પડી હતી. એ પણ વિચારવા જેવી વાત હતી.

“રાકેશ, કંઈ સમજાતું નથી પણ કંઈક એવી વાત છે જે આપણી સામે હોવા છતાં દેખાતી નથી. આમ વાત કરતા કરતા બ્રિજની નીચે આવ્યા, અચાનક બંનેનાં માથામાં ફટકો પડયો બંને બેભાન થઈ ગયા જયારે આંખો ખૂલી ત્યારે હાથ, પગ બાંધેલા અને મોઢે પટ્ટી મારેલી સ્થિતિમાં જુદી જુદી અંધારી કોટડીમાં પડ્યાં હતા. મોઢે પટ્ટી મારેલી હોવાથી વાત થઈ શકે તેમ નહોતી, બહાર આછો આછો લાઈટનો ઉજાસ દેખાતો હતો. બે માણસો કંઈક વાતો કરતા હતા પણ બરોબર સાંભળી શકાતી નહોતી.

કિશોર અને રાકેશ વિચારમાં પડી ગયા કે આ બ્રિજમાં કંઈક રહસ્ય લાગે છે નહીંતર અમને આવી રીતે બંધક બનાવવાની શું જરૂર પડે. અહીંથી છૂટવા માટેનો રસ્તો શોધવો પડશે. કિશોર તો જાસૂસ હતો એટલે જાસૂસીનાં જરૂરી બધાં જ સાધનો સાથે રાખતો હતો. બહારનું કંઈ સંભળાતું નહોતું. કિશોરે શક્તિશાળી માઈક્રો ટ્રાન્સમીટર બહાર કાઢ્યું બહાર થતી વાતો સાંભળવા રિસીવર ઓન કર્યું અને બે જણા વચ્ચે થતી વાતો સ્પષ્ટ સંભળાવા લાગી.

“માથુર, આપણા શેઠનાં ષડયંત્રની ગંધ કોઈકને આવી ગઈ લાગે છે, નહીંતર આ બે યુવાનો તપાસ કરતા કરતા અહીં સુધી ન આવી જાય. તને નથી લાગતું કે આપણા શેઠ પોતાનો મૂળ ધંધો છોડીને આ ધંધામાં આવ્યા એ ખોટું કર્યું છે.”

“જો બોઘા, આપણું કામ શેઠે સોંપેલું કામ કરવાનું … આ તો શેઠિયા કહેવાય, એકાદ વખત કામ કરી ને છોડી દે. આપણે શું! આપણને શેઠ ભરપૂર પૈસા આપે છે. આપણે શેઠનો ફોન આવે એટલે આ બે નવયુવાનનું શું કરવું એ પૂછવું પડશે.”

“બોઘા, માથુર, કેમ ચાલે છે બધું, બધાં ત્યાં જ છે ને? કોઈ છટકી ન જાય તેનું ખાસ ધ્યાન રાખજો ….”

“બોસ, બઘું જ બરોબર છે, પણ, આજે સાંજે બે નવયુવાન કંઈક તપાસ કરતા હોય એવું લાગ્યું, એટલે પકડીને કોટડીમાં પૂરી દીધા છે તેનું શું કરવાનું છે?”

“બોઘા, આપણું કામ ન પતે ત્યાં સુધી બીજી કોઈ માથાકૂટ ઊભી કરવી નથી, તેને આંખે પાટા બાંધી આજે રાત્રે ખૂબ દૂર જંગલમાં છોડી આવો, પછી કંઈ બનશે તો આગળ વિચાર કરીશું ….”

કિશોરે, બોઘા અને માથુરની તેના બોસ સાથેની વાત સાંભળી એટલું તો સમજાઈ ગયું કે વિકાસ ઈન્સ્યુરન્સ કંપની સાથે કોઈ મોટી સાઝીશ રચાઈ રહી છે, કોઈ ષડયંત્ર હોય એવું લાગે છે. બોસ સાથેની વાત પ્રમાણે અમને આજે રાત્રે જંગલમાં મુકવા જવાનું કહ્યું છે એ સમયે કંઈક કરવું પડશે.

બોઘો, બંનેને કોટડીમાંથી બહાર લઈ આવ્યો. કિશોરે પોતાના હાથમાં એક નાની એવી સ્પ્રેની બોટલ રાખી હતી જેવો બોઘો અને માથુર પાસે આવ્યાં બંનેનાં મોઢા ઉપર સ્પ્રે કરી બેભાન કરી બાંધીને કોટડીમાં મોઢે પટ્ટી મારી પૂરી દીધા.

“રાકેશ, હવે આપણે અહીંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો અને અહીં શું ગતિવિધિ થાય છે એ જોઈ લઈએ. આ લોકોએ બહુ મોટી સાઝીશ અને ષડયંત્ર તારી કંપની સામે કર્યું છે. આપણે પોલીસ ઓર્થોરિટીની પણ મદદ લેવી પડશે.”

કિશોર, રાકેશે તપાસ કરી તો એક અંડર ગ્રાઉન્ડ ટનલ દેખાણી જે લગભગ બે..ત્રણ માણસો ચાલી શકે તેટલી પહોળી ને ઊંચી હતી. બંને તેમાં આગળ વધ્યાં તો અડધો કિલોમીટર જેટલા અંતર પછી ટનલ પૂરી થઈ ગઈ.

“કિશોર આ ટનલ તો પૂરી થઈ ગઈ?”

“રાકેશ, તપાસ કર આ ટનલનું મુખ જવા..આવવા માટે ક્યાંક તો ખુલતું હશે. પ્રયત્ન કરતા એક બટન દબાયું અને એક પ્લેટ અંદર સરકી ગઈ, ઉપર જવાની માટેની સીડી નીચે આવી ગઈ. બંને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા, કેવી સરસ વ્યવસ્થા ગોઠવી છે. બંને ઉપર આવ્યા તો એક વધુ આશ્ચર્ય તેની માટે રાહ જોઇને ઊભું હતું. ટનલનું મુખ રોડ પરનાં ફાર્મ હાઉસના દીવાનખંડમાં ખુલતું હતું. 

“કિશોર, આ ફાર્મ હાઉસ તો આપણા જાણીતા બિલ્ડર શોભરાજનું છે. શું તેની આ સાઝીશ હશે? શોભરાજનું નામ બિલ્ડર લોબીમાં બહુ મોટું નામ છે. મારું મન માનતું નથી, કંઈક તો ગરબડ છે. આપણે હવે સાચવીને ચાલવું પડશે અને ડી.વાય.એસ.પી. કક્કડ સાહેબને મળવું પડશે.”

ફાર્મ હાઉસનાં બધાં માણસો જમવા ભેગા થયા તેનો લાભ લઈને કિશોર અને રાકેશે ચોરી છુપીથી બધે આંટો માર્યો તો હતપ્રદ થઈ ગયા, કેટલા ય રૂમોમાં માણસોને બંધક બનાવીને રાખ્યાં હતાં. કદાચ આ એ લોકો હશે કે જેના નામનાં એક એક કરોડનાં ઈન્સ્યુરન્સ લીધેલા હતા. હવે બંનેને ડર લાગ્યો કે આપણે છટકી ગયાં છીએ તેની જાણ કહેવાતા બોસને થઈ ગઈ હશે એટલે હવે તો ખૂબ જ સાવચેતી રાખીને કક્કડ સાહેબને મળવું પડશે.

કક્કડ સાહેબ બધી જ વાત સાંભળીને વિચારમાં પડી ગયા કે શોભરાજ જેવો ખ્યાતનામ બિલ્ડર આવી હરકત શું કામ કરે? તેની પાસે અઢળક પૈસો છે. બિલ્ડર જગતમાં સારુ એવું નામ છે. ઉતાવળ કરવાથી બંધક બનાવાયેલા માણસો ઉપર જાનનું જોખમ છે. પહેલા તો તેને છોડાવવાનાં પગલાં લેવાં પડશે, ત્યારબાદ તેમની પાસેથી હકીકત જાણ્યા પછી આગળનું પ્લાનિંગ કરવું પડશે. કક્કડ સાહેબે કિશોર, રાકેશ સાથે વાત કર્યા પછી તેમની સાથે સાદા ડ્રેસમાં ફાર્મ હાઉસની બહારથી માહિતી મેળવવાનું નક્કી કર્યું.

“કિશોર, બહારથી તો ફાર્મ હાઉસની ગતિવિધિ સામાન્ય લાગે છે. ચાલો અંદર જઈએ.” રાકેશ અને કિશોર જરા ખંચકાણા, “તમે ચિંતા કરોમા, હું, એકલો તમારી સાથે નથી આવ્યો આખો પોલીસ ફોર્સ સાદા ડ્રેસમાં છે અને ફાર્મ હાઉસની ફરતા ગોઠવાઈ ગયા છે. આપણે પહેલા બધાં જ બંધકોને છોડાવી લેવાનાં છે. પછી આગળની કાર્યવાહી કરીશું.”

ફાર્મહાઉસના માણસો કઈ સમજે તે પહેલાં બધાંને પકડીને રૂમમાં પૂરી દીધા, અને જુદા જુદા રૂમમાં પૂરેલા બધાં જ બંધકોને છોડાવી લીધા. બધાની સ્થિતિ બહુ જ ખરાબ હતી; ખાધા પીધા વગરનાં અધમુઆ થઈ ગયા હતા.

કક્કડ સાહેબે પૂછ્યું, “તમે લોકો કોણ છો?” તે લોકોની વાત જાણીને કક્કડ સાહેબ ખૂબ નવાઈ પામી ગયા આવું કેવી રીતે બની શકે … ન માની શકાય તેવી વાત છે …

બધાં જ બંધક શોભરાજના બિલ્ડીંગ બનાવવા માટે કામ કરતા ઓફીસ સ્ટાફ અને વર્કર હતા. જેનાં નામે શોભરાજે એક એક કરોડનો ઈન્સ્યુરન્સ લીધો હતો. કક્કડ સાહેબ આખી ય વાત સમજી ગયા. હવે શોભરાજને પકડવા માટે બંધકોને બંધક તરીકેનું નાટક ચાલુ રાખવું પડે એટલે બંધકોને જે સ્થિતિમાં હતા તે સ્થિતિમાં રહેવા દઈ શોભરાજના માણસોની જગ્યાએ પોતાના માણસો ગોઠવી દીધા અને શીભરાજની સૂચના પ્રમાણે કામ કરવાની માણસોને સૂચના આપી દીધી. આગળની યોજના માટે કક્કડ સાહેબ નીકળી ગયા.

“હલ્લો બોઘા”… “હલ્લો માથુર”… કોઈએ જવાબ ન આપ્યો.

બોસ તાત્કાલિક બોઘા પાસે આવ્યો, જોયું તો બોઘો અને માથુર બેભાન પડ્યા હતા. બોસે પાણી છાંટી બંને ભાનમાં લાવ્યા પછી વિગત પૂછી પણ અંધારું અને મોઢે પટ્ટી મારેલી હતી એટલે કિશોર અને રાકેશનું વર્ણન આપી શક્યા નહીં. બોસ ધુવાપુવા થતો છૂપા રસ્તે ફાર્મ હાઉસ આવ્યો અને બધાં જ બંધકોને જોઈને રાહતનો દમ લીધો કે એ યુવાનો ગમે તે હોય ફાર્મ હાઉસ વિશે કંઈ વાત જાણી શક્યા નથી. કક્કડ સાહેબના માણસોને પોતાના જ માણસો છે, એમ સમજી સૂચના આપી કે “એક બે દિવસમાં હું તમને સૂચના આપું તે પ્રમાણે બધાં જ બંધકને અહીંથી ફેરવી નાખવા છે. આ જગ્યાએ રાખવા જોખમ ભર્યું છે. બે અજાણ્યા યુવાન છટકી ગયા છે. એ લોકો કંઈ જાણી નથી શક્યા પણ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. ચાર એક્સસિડેન્ટને કાર એક્સસિડેન્ટમાં ખપાવી ઈન્સ્યુરન્સ કલેઇમ કર્યો છે જે લગભગ પાસ થઈ જવામાં છે, તેમાંથી એક પાસ થઈને રૂપિયા પણ મળી ગયા છે. બધાં જ એક્સિડેન્ટ એક જ પ્રકારના હોય તો ઈન્સ્યુરન્સ કંપનીને ચોક્કસ શંકા પડે એટલે આ વખતે જથ્થામાં પણ કઈક અલગથી એક્સિડેન્ટ થાય એવું પ્લાનિંગ કરવું છે.” આટલી વાત કરીને બોસ નીકળી ગયો.

કક્કડ સાહેબને જાણ કરી કે બોસ આવ્યો હતો તેનું આખું ય મોઢું ઢાંકેલું હોવાથી એ કોણ છે એ જાણી કે ઓળખી શકાયું નથી. પણ, માણસનું જે વર્ણન કર્યું તે જાણીને કક્કડ સાહેબ વધુ વિચારમાં પડી ગયા. બંધકોને બચાવવાના છે. સાચા બોસની ઓળખ કરી પકડવાનો છે કારણ કે માણસોએ ફાર્મહાઉસ પર આવનાર વ્યક્તિનું જે વર્ણન કર્યું એ શોભરાજનું નહોતું … તો એ કોણ હશે? …..

“કક્કડ સાહેબ, આજે અમને સૂચના મળી છે કે બધાં જ બંધકને લઈને ગેટ વે ઑફ ઇન્ડિયા પહોંચો, લાગે છે કે બંધકોને સ્ટીમ્બરમાં કોઈ અજ્ઞાત સ્થળે લઈ જવાના છે. સાહેબ, અજ્ઞાત સ્થળે બંધકોને લઈ ગયા પછી બચાવવા મુશ્કેલ થશે. અમારા માટે શું સૂચના છે.” 

“હું ત્યાં બીજા સ્ટાફ સાથે આવું છું…”

“બોઘા, માથુર ફાર્મ હાઉસની બહાર વાહનો ઊભા છે. તેમાં બધાં બંધકોને લઈ ગેટ વે ઓફ ઇન્ડિયા પહોંચો, ત્યાં સ્ટીમલોન્ચ ઊભી હશે તેમાં બધાંને લઈ દૂર ઊભેલી સ્ટીમ્બર ઉપર લઈને આવો. જો, જો, જરા પણ ચૂક ન થવી જોઈએ, એ લોકો આપણા માટે એક એક કરોડના દાગીના છે.”

“ઑ.કે.… બોસ…”

અડતાલિશ બંધકોને એક રૂમમાં ભેગા કર્યા. સૂચના આપી, “કોઈ અવાજ ન કરશો બોસ આવે છે.”

“જુઓ મારે તમારી ઉપરના એક કરોડના ઈન્સ્યુરન્સ સાથે નિસ્બત છે. પણ, રણજીત અને બીજો એક મારી કેદમાંથી ભાગી ગયા એટલે હવે હું તમારા ઈન્સ્યુરન્સના પૈસા લઈ લીધા પછી તમને જીવિત ન રાખી શકું એટલે તમારા બધાંની એક સાથે જળ સમાધિની ગોઠવણ કરવી પડી છે. તમે ચિંતા ન કરતા. મેં બધી જ ગોઠવણ કરી રાખી છે. તમારી ઉપરનો એક એક કરોડનો ઈન્સ્યુરન્સ મને મળી જશે.”

“ના, શોભરાજ, એવું નહીં બને, તારા બંધક તો તેનાં ઘરે પહોંચી ગયા છે. તારી સામે બેઠા છે એ તો પોલીસનો સ્ટાફ છે. તું ભાગવાની કોશિશ ન કરતો, તને તરતા નથી આવડતું. તું દેવામાં ડૂબીને તારા માણસોનો ઈન્સ્યુરન્સ લઈ દેવામાંથી નીકળી જવા માંગતો હતો તેમ પાણીમાંથી નહીં નીકળી શકે. તને નવાઈ લાગે છે ને, કે તારી ફૂલપ્રુફ યોજના કેમ નિષ્ફળ ગઈ, તો સાંભળ …”

“નંબર એક, તે તારા ચાર ઈન્સ્યુરન્સવાળા કર્મચારીના કાર એક્સિડેન્ટ કરાવ્યા, પણ બળેલી કારમાંથી એક પણ માનવઅસ્થિ ન મળ્યું. ત્યાં તે ભૂલ કરી કે માણસ વગરની કારને બાળી દીધી ને એ ઘટનાને એક્સિડેન્ટમાં ખપાવી દીધી. વળી કારને રોડ પર બળવાને બદલે દૂર બાળી. રણજીતના ઇન્સ્યુરન્સના એક કરોડ તે લઈ લીધા, રણજીતના ઘરનાને ધમકી આપી ચૂપ કરી દીધા. પણ, રાકેશ, રણજીતને જોઈ ગયો એટલે કિશોરની મદદથી કેસમાં ઊંડો ઉતર્યો. રાકેશ અને કિશોરને તારા માણસો એ તપાસ કરતા પકડી લીધા, છતાં બધી જ માહિતી મેળવી છટકી ગયા. તે એ વાતને બહુ હળવાસથી લીધી.”

“બીજી ભૂલ તે એ કરી કે ફાર્મ હાઉસમાં બંધકની તપાસ માટે તારા બોડી ગાર્ડ વિરુને મોકલ્યો જેણે પોલીસના માણસોને પોતાના માણસો માનીને બધી વાત ભસી દીધી, જે અમારા માટે મહત્ત્વની કડી થઈ ગઈ.”

ત્રીજી ભૂલ તે એ કરી કે ઈન્સ્યુરન્સ કંપનીએ એક કલેઇમના પૈસા આપ્યા, પણ, પછીના કલેઇમને રાકેશના કહેવાથી રોકી રાખ્યા. બીજી બાજુ તારી ઉપર પચાસ કરોડનું દેવું ચૂકવવાનું દબાણ વધતું જતું હતું. બંધકોનો ખર્ચ પણ વધતો હતો એટલે તે એક સાથે બધાંની જળ સમાધિ કરી પૈસા રોકડા કરવાની યોજના વિચારી ને અમલમાં મૂકી. તે જ્યારે બધાંને સ્ટીમ્બર ઉપર લઈ જવાની વાત કરી ત્યારે જ હું તારી દાનત સમજી ગયો હતો.”

“કિશોર અને રાકેશે જ્યારે કહ્યું કે ફાર્મ હાઉસ તારું છે. મેં તારી કરમ કુંડળી કાઢી કે તું શેર બજારના સટ્ટામાં પચાસ કરોડનું દેવું કરી બેઠો છો, જે ત્રણ મહિનામાં તારે ચૂકવવાનાં છે. એટલે તે તારા માણસોનાં નામે એક એક કરોડનાં ઈન્સ્યુરન્સ લીધા. કંપનીએ પણ તગડો બિઝનેસ મેળવવા માટે જરૂરી તપાસ ન કરી. એ તો સારા પ્રતાપ રાકેશના કે શંકાનાં આધારે કિશોરની મદદ લીધીને કંપનીને નાદાર થતી બચાવી લીધી.”

કક્કડ સાહેબ વાત કરતા હતા ત્યાં શોભરાજ ઊભો થઈ કક્કડ સાહેબ પાસે આવ્યો, બધાં વિચારતા હતા કે શોભરાજ શા માટે કક્કડ સાહેબ પાસે ગયો છે. ત્યાં એકાએક શોભરાજે દોડીને દરિયામાં ઝંપલાવી દીધું, કક્કડ સાહેબે નિસાસો નાખ્યો અને બોલ્યા “ખેલ ખતમ, તે દિવસે શોભરાજ જ વેશ બદલીને ફાર્મહાઉસમાં ગયો હતો, પોતાના માણસોથી ઓળખ છુપી રાખવા માટે.” 

રાકેશ અને કિશોરે ડી.વાય.એસ.પી. કક્કડ સાહેબનો આભાર માન્યો. કક્કડ સાહેબે રાકેશ, કિશોરને વાંસો થપથપાવી શાબાશી અને અભિનંદન આપ્યા …

ભાવનગર 

e.mail : Nkt7848@gmail.com

સાવ જ વિરોધાભાસી શિર્ષક! અલગતા એટલે જ જુદાંપણું. તેમાં વળી એક્તા એટલે શું? સાવ સીધી જણાતી વ્યાખ્યાને થોડા નોખા દૃષ્ટિકોણથી જોવાની પણ એક મઝાની અને સાર્થક રીત હોય છે.

સમગ્ર જગતને પાઠ ભણાવતો ૨૦૨૦ના વર્ષનો એક સમય હતો. એ કોવિડકાળ દરમ્યાન એક સ્પષ્ટ વિઝન મળ્યું. ઘણું બધું હુન્નર બહાર આવ્યું. વ્યક્તિ-સ્વાતંત્ર્ય ધરી બેઠેલા આ વિશ્વને એક મંત્ર, નવી રીતે મળ્યો અને તે સૌની સાથે રહેવાનો. સતત દોડતા રહેતા માણસની અંદર પડેલી કલાને બહાર આણનારો પણ આ શક્તિનો એક અલગ અંદાઝ હતો. પણ તે સમયની વાતો લખવાનો અત્રે ઉપક્રમ નથી.

મુખ્ય વાત તો એ પછીના સમયમાં એટલે કે, બે મિલિયન જેટલા લોકોની કાયમી વિદાય પછી મોટા ભાગની વ્યક્તિઓનાં જીવનમાં પરિવર્તન આવ્યું. પ્રકૃતિમાં પણ ક્યાં નથી આવ્યું? ‘ગ્લોબલ વૉર્મિંગ’થી તો સૌ કોઈ જ્ઞાત છે જ. એવા એક મોટા પરિવર્તનમાંથી પસાર થવાનું બન્યું અને તેને કારણે જે અલગ અલગ જગા અને અલગ અલગ વ્યક્તિઓને નિકટતાથી મળવાનું મળ્યું ત્યારે સમજાયું કે, તેમાં પણ કેટલી અને કેવી એક્તા છે.

માધવ રામાનુજની એક કવિતા છે કે,”એક એવું ઘર મળે આ વિશ્વમાં જ્યાં કશા કારણ વિના હું જઈ શકું.”આવી સલામતીની ચાહના મનુષ્યમાત્રને હોય છે. આ પંક્તિઓ એટલા માટે યાદ આવી કે, જે નવા સ્થળાંતરની વાત કરવી છે તે ૨૦૨૧ની સાલ સુધી ફક્ત જમીન હતી. તે પછીના માત્ર બે જ વર્ષના ગાળામાં તદ્દન નવી વસાહત ઊભી થઈ અને ૧૦૦થી વધુ પરિવારોએ રહેવાનું જાણે કે, નવેસરથી શરૂ કર્યું. એટલે કે દરેક વ્યક્તિ એકબીજાંને મળતી થઈ, ઓળખતી થઈ અને મૈત્રી કેળવતી ગઈ. હવે આ બધા જ લોકો વિશ્વના અલગ અલગ દેશોમાંથી આવી સ્થાયી થયેલા છે. અહીં જાપાનીઝ છે, યુરોપિયન છે અને આફ્રિકન અમેરિકન છે. ચાઈનીઝ, વિયેટનામી અને ભારતીય પણ છે. ટૂંકમાં કહું તો વિશ્વના ઘણા અલગ અલગ દેશના લોકો એક વિસ્તારમાં વસે છે. પણ દરેકને આનંદ, શાંતિ, સલામતી અને મૈત્રીની ભાવના એકસરખી છે. દરેક પરસ્પર સહાયકર્તા બનીને રહે છે. એકમેકના ઘેર આરમથી ‘ડોરબેલ’ વગાડીને જઈ શકે છે. અવારનવાર ડબ્બા-ઉજાણીઓ કરે છે. અમેરિકા જેવા દેશમાં તો આ નવી નવાઈની વાત ને! એટલે કે, માનવમાત્રમાં જન્મજાત મળેલા લોહીના એકસરખા લાલ રંગની જેમ જ જીવનની પાયાની સંવેદનાઓ એકસરખી છે. આ છે રોજબરોજના વ્યવહારમાં અનુભવવા મળતી વિવિધતામાં એકતા.

કોઈપણ દેશની વાત કરીએ તો, અનેક ધર્મો, જાતિ, સંપ્રદાય, ભાષાઓ, રીતરિવાજો, વિવિધ પરંપરાઓ વગેરે છે છતાં મૂળભૂત રીતે સૌ શાંતિ ચાહે છે જ. કોઈને લડાઈ ઝઘડા ગમતાં નથી. મતભેદ હોવા છતાં મનભેદ ન થાય તે સૌ કોઈ ઝંખે છે. પ્રેમ, આનંદ અને સલામતી ભર્યું જીવન પણ દરેકને જીવવું ગમે છે જ. અલગતામાં આ એકતાની વાત છે; ભાવોની, વિચારોની, ઇચ્છાઓની એકતા. તાજાં જન્મતાં બાળકોનાં રુદનની ક્રિયા પણ એકસરખી જ. આ બધી તો મનની, લાગણીઓની વાતો. પણ બાહ્ય રીતે મનુષ્ય, પશુ, પંખી દરેક ઘણી રીતે અલગ હોવાં છતાં, જીવ માત્રને આંખ, કાન, નાક, હાથ, પગ, હૃદય સૌને મળ્યાં છે. આ બધી અલગતામાં એકતા નથી શું?

પ્રકૃતિમાં પણ આવા જ એક પ્રકારની harmony છે. ફૂલોના રંગ, રૂપ અલગ પણ સુગંધ ફેલાવવાનું કામ તો એકસરખું  જ. વૃક્ષોના પ્રકાર,આકાર અને ફળો અલગ પણ એનાં પાનનો રંગ તો લીલો જ. પાણીના પ્રવાહ પ્રમાણે એ ઝરણું, તળાવ, નદી કે સાગર તરીકે દેખાય અલગ; પણ એના ગુણ તો એક સરખા જ ને? એ જ રીતે પર્વત, ખીણ, રસ્તા વગેરે ઘણું ઘણું ગણાવી શકાય; અને એ વિષે ખૂબ ઊંડા ઉતરતાં જતાં કેટલું બધું નજર સામે આવીને ઊભું રહે છે?

આ સંદર્ભમાં એક સરસ પ્રસંગનું મનમાં સંધાન થયું. અહીં જે એકતાની વાત કરી છે તેમાં ઉમેરો કરીએ તો, પશુઓમાં પણ શિસ્ત અને કાળજી રાખવાની ભાવનાનું જોયેલું એ દૃશ્ય ખૂબ અજાયબી પમાડે તેવું હતું. થોડાં વર્ષો પહેલાં અમે પૉર્ટલેન્ડના એક નાનકડા ગામમાં રાત રહ્યાં હતાં. વહેલી સવારમાં ખુલ્લાં ખેતરોમાં ચરતી ગાયોનું ધણ દેખાયું. ગાયોની કડક શિસ્તબદ્ધતા જિંદગીમાં પહેલી વાર, નજર ન ખસેડી શકાય તે રીતે સતત ચાળીસેક મિનિટ સુધી જોવા/માણવા મળી. એમાં એવું હતું કે, લગભગ ૨૦૦થી પણ વધારે ગાયો તેમની નક્કી કરેલ જગાએ, બરાબર દસ-દસનાં ગ્રુપમાં જઈ રહી હતી. સૌથી પ્રથમ એક ગાય, લીડરની જેમ આગળ ચાલે; તેની પાછળ પાછળ દસેક ગાયો ચાલે. થોડે આગળ જઈને પેલી પહેલી ગાય પાછું વળીને ત્રાંસી નજરે જુએ અને ઊભી રહે. જ્યાં સુધી પાછળની બીજી ૧૦ ગાયોની લીડર-ગાય, ચાલવાની શરૂઆત ન કરે ત્યાં સુધી રાહ જુએ. જેવું એ બીજું ગ્રુપ ચાલવાની શરૂઆત કરે તે પછી જ પહેલું ગ્રુપ આગળ ચાલે. એ પ્રમાણે એક પછી એક બધી ગાયોનાં ગ્રુપ્સ અનુસરે. બરાબર એ જ રીતે એ એ ગાયોનાં લગભગ ૨૦-૨૨ જેટલાં ગ્રુપ્સ બને અને બધાં જ ખૂબ વ્યવસ્થિત, હારબંધ અને શિસ્તબદ્ધ રીતે ચાલે. કોઈ મિલિટરીની ટુકડીની જેમ જ. એ જોવાનું એટલું આશ્ચર્યજનક લાગે કે વાત નહિ. પછી એક નાનકડું વાછરડું ઘણે દૂર રહી ગયું હતું; તો છેલ્લાં ગ્રુપની લીડર-ગાય પાછી વળીને વાછરડાને લઈ આવી. વળી ત્યાં સુધી તેનું ગ્રુપ પણ રાહ જોતું ઊભું રહી ગયું હતું! ઓહોહોહો .. અદ્ભૂત દૃશ્ય જોવા મળ્યું. આ તે કેવી સમજણ! કેટલી નૈસર્ગિક ચેતના! ઘડીભર એમ પણ લાગે કે જાણે શિક્ષકો પોતપોતાના વર્ગના વિદ્યાર્થીઓને દોરી જતા ન હોય! તે પછી તો ઈશ્વરની આ લીલા પર, મૂંગા વિશ્વના વિસ્મયો પર વારી જવાયું. મહત્ત્વનો મુદ્દો એ છે કે, માનવી કરતાં અલગ આ પ્રાણીઓમાં/પશુઓમાં પણ કેવી અને કેટલી એકતા! એવા કંઈ કેટલાયે વિચારો મન પર સવાર થઈ ગયા.

આ ઉપરથી એમ કહી શકાય કે, સંગીતના સાત સૂરોને પોતાના અલગ તાર છે, સૂર છે; પણ તેમાંથી નીકળતું સંગીત તો એક જ છે જે જીવનને સભર બનાવી દે છે. સ્વતંત્ર વ્યક્તિત્ત્વ ધરાવતા અને સાથે રહેતા માનવીઓનો સમાજ જો અલગતામાં એકતાની વાત સ્પષ્ટપણે સમજી જાય તો વિશ્વ આખું સંગીતમય બની જાય, પ્રસન્નતાથી છલકાઈ જાય. જે રીતે અલગ અલગ સંવેદનાના રંગો એક જ કેનવાસના ફલક પર કેવાં સુંદર સુંદર ચિત્રો દોરી શકે છે ! અલગ અલગ અક્ષરો ભેગાં મળી અવનવા શબ્દોનું સર્જન કરે છે અને એ શબ્દોની બનેલ જુદીજુદી પંક્તિઓમાં રહેલ ભાવોની એકતા કેવું કાવ્યસર્જન કરે છે? રંગબેરંગી જાતજાતના ફૂલો ભેગાં મળી એક સુંદર હારમાળા બનાવે છે. અરે, લગ્નની ચોરીમાં બેઠેલ બે અલગ વ્યક્તિઓ પણ ‘હું અને તું’માંથી ‘આપણે’ની એકતા રચે છે. આમ અલગતા એક સ્વતંત્ર બાહ્ય બંધારણ છે અને એકતામાં આંતરિક આભા છે. એટલે કે અલગતા એકત્ત્વની એક સર્જનાત્મક દૄષ્ટિ ઊભી કરે છે.

 અબ્દુલ કલામે સાચું જ કહ્યું છે કે, આપણી ભિન્નતા આપણું ગૌરવ છે અને આપણું એકપણું આપણું બળ છે.” અંગ્રેજીમાં પણ કોઈકે આ જ વાત એક સચોટ ઉદાહરણ દ્વારા ટાંકી છે કે, “Like branches of a tree, we may grow in different directions, yet our roots remain as one.”

e.mail : ddhruva1948@yahoo.com