હા, સાહિત્ય પરિષદની ચૂંટણી જાહેર થઈ છે ને તે હવે તેના આખરી તબક્કામાં છે. મતપત્રકો ઘણા ખરા આજીવન સભ્યો સુધી પહોંચી ગયા છે, તો કેટલાકે મતપત્રકો મત આપીને રવાના પણ કરી દીધા છે. આ વખતે પરિષદ પ્રમુખની ચૂંટણીમાં કિરીટ દૂધાતની સામે ઉષા ઉપાધ્યાય ઊભાં રહ્યાં છે. બંને ઉમેદવારોએ પોતાનો પક્ષ સભ્યો સમક્ષ મૂક્યો છે. આશા રાખીએ કે જે પણ પ્રમુખ થાય તે પરિષદનું હિત જુએ ને 121 વર્ષ જૂની આ સંસ્થા કોઈનો પણ હાથો બન્યા વગર શુદ્ધ સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિઓ કરે. અત્યારે જોખમ એવું પણ છે કે પરિષદ રાજકીય સંસ્પર્શનો ભોગ બને. ચૂંટાનાર કોઈ પણ પ્રમુખે એ જોવાનું રહે કે પરિષદનાં હિત સિવાયનો કોઈ પણ રાજકીય સંસ્પર્શ સંસ્થામાં પ્રવેશતો અટકે. કોઈ પણ પ્રમુખ પોતે જે માન્યતા ધરાવતા હોય તે ભલે, પણ તેને પરિષદનાં હિતની વિરુદ્ધ ખપમાં ન લે તે અપેક્ષિત છે. પ્રમુખ તરીકેના એક ઉમેદવાર કિરીટ દૂધાત પરિષદમાં અત્યારે સક્રિય છે ને બીજા ઉમેદવાર ઉષા ઉપાધ્યાય એક સાહિત્યિક મંચ દ્વારા આગળ કરાયાં છે. પ્રમુખ તરીકે કોઈ પણ જીતે, પણ પરિષદ નામશેષ ન થાય તેટલી કાળજી લેવાય એ જરૂરી છે.

આ વખતે ચૂંટણીમાં સંસ્થા સભ્યો છ છે, પણ તે પાંચથી વધુ છે, એટલે ચૂંટણી થશે. દાતા સભ્યો વચ્ચે સ્પર્ધા નથી, એટલે કોઈ પણ સભ્ય બિનહરીફ ચૂંટાઈ આવે એમ બનવાનું. વધુ સ્પર્ધા મધ્યસ્થનાં ઉમેદવારો વચ્ચે છે. મધ્યસ્થમાં 91 સભ્યોએ ચૂંટણીમાં ઝંપલાવ્યું છે ને એમાંથી 40 સભ્યો જ ચૂંટવાના છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો 51 સભ્યોની બાદબાકી કરવાની છે. આ અઘરું છે, પણ અશક્ય નથી. આટલી ભીડ મધ્યસ્થમાં અગાઉ થયાનું ધ્યાનમાં નથી, પણ આમ થવું સકારણ છે ને એ પરિષદની નીતિને કારણે બન્યું છે.

એક કાળે સાહિત્ય અકાદમીમાં ચૂંટણી થતી હતી અને તે વખતના વરિષ્ઠ સાહિત્યકારો પ્રમુખ તરીકે મળ્યા હતા. પછી રાજકીય વાતાવરણ બદલાયું અને અકાદમીમાં ચૂંટણીથી નહીં, પણ સરકારની નિયુક્તિથી અધિકારીઓ અકાદમીનાં અધ્યક્ષ થયા. આ બાબતે પરિષદને વાંધો પડ્યો ને અકાદમીની સ્વાયત્તતા પુન: સ્થાપિત થાય તે માટે ઠરાવ કર્યો. પછી પ્રમુખો બદલાતા રહ્યા, પણ ઠરાવમાંનો સ્વાયત્તતાનો મુદ્દો આજની તારીખે પણ સજીવ છે. આજે પણ પરિષદનો કોઈ હોદ્દેદાર કે મધ્યસ્થ સમિતિનો સભ્ય અકાદમીના કોઈ કાર્યક્રમમાં જાય કે તેનો પુરસ્કાર સ્વીકારે તો તે પરિષદને માન્ય નથી. એવી રીતે જનાર સભ્યોએ કે હોદ્દેદારોએ પરિષદ છોડી છે અથવા તો તેમને છોડાવવામાં આવી છે. આ નીતિને કારણે અન્ય રીતે ઉપયોગી સાહિત્યકાર વગર પરિષદે ચલાવવાનું આવ્યું છે.

એમાં પરિષદના કોઈ ટ્રસ્ટી અકાદમીના કાર્યક્રમમાં ગયા હોય તો તેમની સામે કોઈ પગલાં લેવાયાં નથી, લેવાવાં પણ ન જોઈએ, કારણ પરિષદના કોઈ માનનીય ટ્રસ્ટીશ્રી અકાદમી દ્વારા નિમંત્રિત હોય તો તેનું પરિષદે ગૌરવ લેવું જોઈએ, તેને બદલે તેમની સામે દંડાત્મક કાર્યવાહી થાય તો તે પરિષદને શોભે નહીં. અકાદમીમાં મહામાત્ર રહી ચૂકેલા બે સાહિત્યકારો અત્યારે પરિષદમાં હોદ્દાઓ પર છે, તો તે અકાદમીમાંથી આવ્યા છે એટલે તેમને પરિષદ છોડાવીશું? આ અગાઉ ડઝનેક સભ્યોને પરિષદે નકારી કાઢ્યા હતા ને તેમને બે ટર્મ (6 વર્ષ) સુધી ચૂંટણી લડવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, તો સવાલ થાય કે ચૂંટણી જીતીને આવેલા સાહિત્યકારોને પરિષદ છોડવાની સ્થિતિમાં મૂકવાનું યોગ્ય છે? કમ સે કમ દંડાત્મક પગલું એક ટર્મ સુધી સીમિત કરી શકાય. આમ બબ્બે ટર્મ સુધી પરિષદ ખાલી કરાવીને તેણે હાંસલ શું કરવું છે તે સમજાતું નથી.

સાચું ખોટું ખબર નથી, પણ અકાદમીમાં પણ ચૂંટણી થવાની છે એવી વાત છે. એ સાચું હોય તો અકાદમી પર આરોપ છે કે ત્યાં ચૂંટણી થતી નથી ને નિયુક્તિથી કામ ચાલે છે એ વાતને રદિયો મળે. ધારો કે અકાદમીમાં ચૂંટણી આવે છે, તો પરિષદનો સ્વાયત્તતાનો મુદ્દો જ નીકળી જાય. પરિષદ અને અકાદમી, બંને સંસ્થાઓ સ્વાયત્ત હોય એ મોટી ઉપલબ્ધિ જ ગણાય. બીજી એક ચિંતા એવી છે કે પરિષદ પ્રમુખ તરીકે કોઈ એક વિજેતા નીવડે ને મધ્યસ્થના સભ્યો તેના વિરોધીઓ બને તો સંમતિ, અસંમતિ વચ્ચે પરિષદનું સુચારુરૂપે સંચાલન ન થઈ શકે, એટલે કોઈને ગમે કે ન ગમે, ઇચ્છવું તો એ જ પડે કે જે માન્યતાઓ ધરાવતો પ્રમુખ જીતે, તેના વળના સભ્યો જ મધ્યસ્થ સમિતિમાં પણ જીતે.

અગાઉ અપમાનિત થયેલા એકબે સાહિત્યકારે પરિષદની સમાંતરે આખું ગ્રૂપ ઊભું કર્યું ને તેના સભ્યોને પરિષદની સામે મધ્યસ્થમાં ને અન્ય હોદ્દે ખડા કર્યા. એ જ કારણ છે કે આ વખતે 91 સભ્યો મધ્યસ્થની ચૂંટણી લડવા મેદાને છે. પેલા ગ્રૂપને સરકારી સંસ્થાનો ટેકો હોવાની વાત છે. એ સાચું હોય તો બે જૂથ પડી ગયાનું ચિત્ર ઉપસે છે. એક પરિષદ તરફી છે ને એક પરિષદની સામે છે. આ જૂથો એટલાં સક્રિય છે કે બંનેએ મધ્યસ્થના પોતાના વળના 40-40 સભ્યોની યાદી અલગ અલગ તૈયાર કરીને મત આપવાનો આગ્રહ કર્યો છે. સૂરતમાં તો પરિષદ તરફી ચાળીસ સભ્યોની યાદી બહાર પાડીને સભ્યો તે પ્રમાણે મત આપે એવો માર્ગદર્શન કેમ્પ પણ યોજાઈ ગયો. એ સભા થઈ તેનો એટલો વાંધો ન હતો જેટલો સભ્યોને મતપત્રક સાથે આવવાનું કહ્યું તેનો હતો.

આમ તો આ સ્થિતિ માટે પરિષદ પોતે જવાબદાર છે. અકાદમીની સ્વાયત્તતાનો મુદ્દો સો ટકા સાચો ને અકાદમી સ્વાયત્ત હોય તે પણ કબૂલ, પણ એને માટે જે અભિગમ કેળવાયો તે વધુ પડતો જડ હતો. પરિષદ અને અકાદમી, બંને સાહિત્યિક સંસ્થાઓ છે. બંને પોતપોતાની રીતે સાહિત્યની પ્રવૃત્તિઓ કરે છે. એ સ્થિતિમાં પરિષદ અને અકાદમીમાં જવા-આવવાનો કોઈ બાધ ન હોવો જોઈએ. અકાદમીમાં જવું એ એવી બિનસાહિત્યિક પ્રવૃત્તિ નથી કે ત્યાં જવા બદલ પરિષદ ચૂંટાયેલા સભ્યોને કાઢી મૂકે. પરિષદે અકાદમી પાસેથી લાખો રૂપિયાની મદદ મેળવી છે ને ઘણી સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિઓ તેથી શક્ય બની છે. તેની આટલી સૂગ પરિષદને છાજતી નથી. પરિષદ, સ્વાયત્તતાનો મુદ્દો ઊભો રાખીને, એવી છોછ ન રાખે કે ભવિષ્યમાં પરિષદ તો હોય, પણ સભ્યોની ટાંચ પડે. એ સાથે જ ભવિષ્યમાં એક જોખમ એવું પણ છે કે અન્ય સાહિત્યિક સંસ્થા પરિષદ પર જ હાવિ થઈ જાય ને પરિષદને ટકવાના ફાંફાં પડી જાય. અકાદમી તરફી સભ્યો ચૂંટાઈ આવે તો દેખીતું છે કે પરિષદનો એકડો જ નીકળી જાય. એ સ્થિતિમાં કોઈ પણ ચૂંટાઈ આવે, પરિષદનું હિત ન હોય એવી કોઈ પણ પ્રવૃત્તિને ઉત્તેજન ન મળે એ પ્રાથમિકતા હોવી ઘટે.

પરિષદે અંદર રહીને જેટલી ચિંતા અકાદમીની સ્વાયત્તતા સંદર્ભે કરી છે, એટલી બહાર નીકળીને કરી નથી. ભૂતકાળમાં તે વખતના ઉપપ્રમુખોએ એક મંત્રીને મળીને સરકારને સમજાવવાની કોશિશ કરેલી, પણ તે વખતના પરિષદ પ્રમુખને એ વાત માન્ય ન હતી ને પછી સરકાર સુધી પહોંચવાનો કોઈ પ્રયત્ન થયો હોય એવું લાગતું નથી. અકાદમીને મળવાનો, વિચાર વિમર્શ કરવાનો કે સભા-સરઘસો કાઢીને વિરોધ કરવાનો ગંભીર પ્રયત્ન પરિષદે કર્યો હોય એવું લાગતું નથી. પરિષદનો અકાદમીની સ્વાયત્તતાનો મુદ્દો કુલડીમાં ગોળ ભાંગવા જેવો છે. પરિષદે બધી શક્તિ પોતાના જ સભ્યોને કાઢી મૂકવામાં ખર્ચી છે, એટલે અકાદમીને તો કોઈ ફેર પડ્યો નથી, તે તો તેની રીતે ચાલે જ છે, પણ પરિષદની પ્રવૃત્તિ સભ્યો પર જ દાઝ ઉતારવા જેવી રહી છે. અકાદમીની સ્વાયત્તતાનો મુદ્દો જ એટલો હાવિ રહ્યો છે કે પ્રકાશન, પુરસ્કાર, ગ્રંથાલય, પરિષદ ભવનનું નવીનીકરણ જેવી ઘણી બાબતો ધીમી પડી ગઈ છે. હવે તો અંદરથી કે બહારથી કોઈ એવું આવવું જોઈએ જે પરિષદના હિત સિવાયની કોઈ પણ રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ ન કરે. એવી પ્રવૃત્તિઓનું જોખમ છે, એટલે બકરું કાઢવા જતાં ઊંટ પેઠું એવું ન થવું જઈએ.

અગાઉ ક્યારે ય ન હતું એવું જોખમ પરિષદના અસ્તિત્વ સામે ઊભું થયું છે. ઈચ્છીએ કે 121 વર્ષ જૂની સંસ્થા વધારે મજબૂત બનીને આ ચૂંટણીમાંથી બહાર આવે …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 16 ઑક્ટોબર 2026

જો હું મતદાર નથી  તો કોણ છું. ક્યાં છું, શું છું, મોદી – શાહ, જ્ઞાનેશ, કોઈક તો બોલો, કૈંક તો બોલો. કુંઠિત કંઠ ખોલો ને મારી હયાતીનું પ્રમાણપત્ર તો આપો  

એક અંતરાલ પછી દેશ જુદા જ માહોલમાંથી પસાર થઇ રહ્યો છે. ‘યે તો એક અંગડાઇ હૈ, આગે ઓર લડાઈ હૈ’, એ સૂત્ર 20મી જુલાઈની જંતરમંતર ઘટના પછી અંગડાઈને ક્યાં ય પાછળ મેલીને પૂરું કદ હાંસલ કરવા જઈ રહેલી લડાઈનું લાવણ્ય પ્રગટ કરી રહેલ છે. અહીં લાવણ્ય એ પ્રયોગ મેં સાભિપ્રાય કીધો છે, કેમ કે લાવણ્ય જેનું નામ એનો સીધો સંબંધ લવણ સાથે છે. જ્યારે તમે લડી જાણો છે, લોકશક્તિનું લાવણ્ય પ્રગટ થાય છે. ગાંધી લવણ સારુ લડ્યા અને રાજનીતિના કેન્દ્રમાં આમ આદમીને આણવાની એક પ્રબળ પ્રક્રિયા આગળ ચાલી. પણ આ કેન્દ્રસ્થ હોવું રાજનીતિમાં અંકિત ક્યારે થાય? મીઠાની લડાઈ, ભગતસિંહે સાચું રાજ મહેનતકશોનું એ સ્વરાજસંદેશ ધ્યાનાકર્ષણ પ્રસ્તાવ શા હલકાફૂલકા બૉમ્બધડાકાથી નેશનલ ઍસેમ્બ્લીમાં મારફત ગગન ગાજતો કીધો એ સરદારની અધ્યક્ષતામાં કરાચી કૉંગ્રેસમાં મૂળભૂત અધિકારોના પ્રસ્તાવ સાથે સુરેખ ઉપસી રહ્યો અને વાંસોવાંસ પુના કરાર થકી એમાં ઓર કસ ભળ્યો. આમ આદમીલક્ષી લડત સન સુડતાલીસમાં સ્વરાજપ્રતિષ્ઠ થઇ જરૂર; પણ સાર્વત્રિક મતાધિકાર ક્યાં ? એ તો સન પચાસના પ્રજાસત્તાક સાથેની સંપ્રાપ્તિ હતી. કોઈ સામાન્ય વાત નહોતી એ. જે મહિલા મતાધિકાર બ્રિટનમાં છેક 1928માં લાંબી લડત પછી મળ્યો હતો, તે આપણે ત્યાં પુખ્ત વયનાં સ્ત્રીપુરુષને એક સાથે મળ્યો – એ એક મીની ક્રાંતિ અવશ્ય હતી. આગળ ચાલતાં રાજીવ ગાંધીના કાર્યકાળમાં એકવીસથી અઢારની પાયરીએ પહોંચતાં આપણા પ્રજાસત્તાકે નવો જ મુકામ હાંસલ કીધો.

અહીં આ ઇતિહાસવાર્તામાં જવાનો આશય શો છે? ભાઈ, સાર્વત્રિક પુખ્તવય મતાધિકાર કંઈ  શંકરની જટામાં બધ્ધ તો રહી શકે નહીં. એને તો જહ્નુની જંઘાથીય વટીને નીચે મેદાનોમાં ખેત ખલિહાનોમાં ભાગીરથી ગંગા સ્વરૂપે સાઠ હજાર સગરપુત્રો કહેતાં દેશના જન જનને મતાધિકારસંપન્ન બનાવવાનો છે. સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન – સર એ કંઈ નાગરિકોને મતથી વિપન્ન બનાવવા વાસ્તે તો હોઈ શકે નહીં. કેમ કે હું નાગરિક છું, રાજ્ય અને એની સંવૈધાનિક સંરચનાઓની ફરજ મને મત થકી સંપન્ન બનાવવાની છે. સરનો જે દોર ચાલ્યો આપણે ત્યાં એને અંતે ઉપસી રહેલી છાપ એ હતી અને છે કે મતદારોની સંખ્યામાં અમર્યાદ ઘટાડો કરવાનો એનો આશય હતો. એમાં મેથડ ઈન મેડનેસનું તો મનસ્વિતા અગર મનમુરાદશાહીનું લક્ષણ પણ સાફ દેખાય છે,

ઈલેક્શન કમિશનમાં લોકસભાની ચૂંટણી વખતના રાજીવ કુમાર હો અગર હાલના જ્ઞાનેશ કુમાર, કેવળ અને કેવળ કોમ્પ્રોમાઈઝ્ડ જણાય છે. સુકુમાર સેન, લિંગદોહ, શેષન, ક્યાં ગયા બધા? ગોપાલસ્વામી આયંગારે પણ અચ્છો હિસાબ આપ્યો હતો. (હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સની કુમકુમ ચઢ્ઢાએ એક વાર આ લખનારને કહ્યું હતું કે પોતે ખેડામાં કલેક્ટર હતા ત્યારે લોકોના કામ માટે અર્ધી રાતે ઉઠાડતા માધવલાલ શાહ જેવા ગુજરાતી સ્વાતંત્ર્ય સૈનિકોએ મને ઘડ્યો છે.) પણ આજે દિલ્હીમાં ગુજરાતનું ઘડતર કૈંક નવી જ છટા ખીલવી રહ્યું જણાય છે. એમાં વળી નિયુક્તિ સમિતિમાંથી દેશના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિને બાકાત રાખવાની તેમ જ સરકારી સભ્યોની ધરાર બહુમતીની અને ઈલેક્શન કમિશનરને હોદ્દાકીય અભયકવચની 2023ની જોગવાઈ પછી તો કહેવું જ શું.

મૃતાત્માઓ. ઘુસપેઠિયાઓ અને બે વાર સ્થાન પામેલા મતદારો. બધું મળીને તેર કરોડ હોય?અસંભવ. મેથડ ઈન મેડનેસ. મનમુરાદશાહી. મતદારોએ સરકાર ચૂંટવાની એ વાત ખોટી, હવે સરકાર મતદારોને ચૂંટશે. પણ એથી કરપીણ વાત જે આપણી સમજમાં જ હજી સુધી નથી આવી. હું મતદાર મટી જાઉં છું તે સાથે  આ રાજના એક સ્ટેક હોલ્ડર તરીકે મારું મૃત્યુ થાય છે. હું છું છતાં નથી. આ કોઈ યૌગિક અનુભવ નથી, પણ મને – એક નાગરિકને – મતાધિકારવંચિત અને એથી ધરાર નપુંસક બનાવતી નિર્મમ બીના છે. હું છું અને છતાં નથી. કોને કહેવું? ક્યાં જવું?

હિટલરનું યહૂદી નિકંદન તો જોવું હોય તો જોઈ શકાતું હતું. પણ નાગરિક નિકંદન સત્ર ક્યાંથી દેખાય? પ્રજાસત્તાકનો પડકાર છે ભાઈ, આ તો.

14 ઑક્ટોબર 2026 

e.mail : prakash.nireekshak@gmail.com

દિવાળી હોય કે દશેરા, મોહરમ હોય કે ચેટીચાંદ, ક્રિસમસ હોય કે ઉત્તરાયણ, ઈવેન્ટસ હોય કે સેલિબ્રેશન, રાજકીય જુલૂસ હોય કે ધાર્મિક મેળાવડા, સામાજિક સંમેલન હોય કે સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ- આનંદના આ સઘળા અવસરોને આપણે ઘોંઘાટિયા બનાવી દીધા છે. જેટલો વધુ ઘોંઘાટ એટલો અવસર ભવ્ય. અવાજ કે ધ્વનિનું પ્રદૂષણ નહીં, શોરબકોર કે કોલાહલ નહીં. કાન ફાડી નાંખે અને મગજની નસો ઢીલી કરી નાંખે એવો ઘોંઘાટ, ઘોંઘાટ અને નકરો ઘોંઘાટ હોય તો જ વધુ આનંદ આવે, વધુ મજા આવે, વધુ મનોરંજન મળે એવું ગણિત આપણા મગજમાં ઠસાવી દેવામાં આવ્યું છે. 

બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૧, જીવન જીવવાના અધિકારમાં, શાંતિપૂર્ણ અને કોઈ પણ ખલેલ વગર જીવન જીવવાના અધિકારનો સમાવેશ કર્યો છે. ભારતીય નાગરિકને ગેરકાયદે ઘોંઘાટથી રક્ષણ મેળવવાનો હક આપવામાં આવ્યો છે. વધારે પડતો અવાજ કે જે માનવીની શ્રવણશક્તિ પર જ નહીં સમગ્ર શરીર પર વિપરીત અસર કરે છે તેને અવાજ કે ધ્વનિનું પ્રદૂષણ કહેવાય છે. આ એક ગંભીર સમસ્યા છે, ન્યૂસન્સ છે. તે જીવન જીવવાના મૂળભૂત અધિકારનું હનન છે. પરંતુ તે સામે પૂરતી જાગ્રતિ જોવા મળતી નથી. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ ૫૩ ડેસિબલ અવાજને માનવ શરીર માટે યોગ્ય માન્યો છે. ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડે નિવાસી વિસ્તારોમાં દિવસે ૪૫ અને રાત્રે ૫૫ ડેસિબલ અવાજની માત્રા કરતાં વધુ માત્રાને પ્રદૂષણ ગણી છે. પરંતુ તેના કરતાં ક્યાં ય વધારે અવાજ આપણે રોજે રોજ સહન કરી રહ્યા છીએ. હવે લાઉડસ્પીકર નહીં ડી.જે.નો અવાજ આપણે સાંભળવો પડે છે. ક્યારેક કામચલાઉ તો ક્યારેક કાયમી. 

ઔધોગિક વિસ્તારોમાં યંત્રોનો અવાજ આવે તે સમજાય છે, પરંતુ વિના કારણે માનવવસ્તીમાં ઘોંઘાટ જ ઘોંઘાટ હોય અને તેના પર કોઈનું નિયંત્રણ ન હોય તે અસહ્ય છે. અવાજના પ્રદૂષણની માનવ શરીર પર ખરાબ અસરો જોવા મળે છે. સતત ઘૉંઘાટભર્યા વાતાવરણમાં જીવતા લોકોમાં ચીડિયાપણું, માનસિક ચિંતા, તણાવ, અનિદ્રા, થાક, શ્રવણશક્તિમાં ઘટાડો, લોહીનું દબાણ અને હ્રદયને લગતા રોગોની સંભાવના વધે છે. માત્ર માનવ પ્રાણી જ નહીં પશુ-પંખીઓ પણ તેની ખરાબ અસરો અનુભવે છે. ઘોંઘાટને લીધે તણાવ સર્જતા હોર્મોનનું પ્રમાણ વધે છે. બીમાર વ્યક્તિઓ, વૃદ્ધો અને બાળકો પર અવાજના પ્રદૂષણની સૌથી વધુ અસર થાય છે. બાળકોમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની અને શિખવાની ક્ષમતા તેમ જ સ્મરણશક્તિ પર ઘોંઘાટની અસર થાય છે. આ શક્તિ અને ક્ષમતા ઘટવાનું કારણ ધ્વનિ પ્રદૂષણ છે. 

અમદાવાદમાં દિવસે ૭૯.૮૮ ડેસિબલ અવાજ હોય છે. જ્યારે ચેન્નઈમાં ૮૯, કોલકાતામાં ૮૭, મુંબઈમાં ૮૫ અને દિલ્હીમાં ૮૦ ડેસિબલ છે. વલ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈજેશન(WHO)ની માર્ગદર્શિકા ભલે દિવસે ૫૩ અને રાત્રે ૪૫ ડેસિબલની અવાજની માત્રાને સામાન્ય ગણે અને તેથી વધુ માત્રામાં આવાજ થતો હોય તો તે હાનિકારક માને પણ ભારતના મહાનગરોમાં ‘હુ’ની માત્રા કરતાં ઘણો વધારે અવાજ રોજ થાય છે. એક અભ્યાસનું તારણ છે કે અમદાવાદના ૭૭ ટકા વિસ્તારોમાં એટલે લગભગ પોણા ભાગના શહેરમાં દિવસે ૭૦ ડેસિબલ અને સમગ્ર શહેરમાં લગભગ ૮૦  ડેસિબલ અવાજ જોવા મળ્યો છે. 

અવાજના પ્રદૂષણને ડામવા માટેની પૂરતી કાયદાકીય જોગવાઈઓ છે અને નિયમો ઘડાયા છે. ખાટલે મોટી ખોડ તેના અમલની છે.અવાજના પદૂષણને નિયંત્રણમાં રાખવાની જેની મુખ્ય જવાબદારી છે તે પોલીસતંત્ર પાસે અવાજનું પ્રદૂષણ માપવાનું યંત્ર (સ્ટાન્ડર્ડ ડેસિબલ મીટર) જ હોતું નથી. એટલે તે રામભરોસે જ લાઉડસ્પીકરની કે ડી.જે.ની મંજૂરી આપે છે. પોલીસ ત્યારે જ સક્રિય થાય છે જ્યારે નાગરિકો વધારે પડતા અવાજની ફરિયાદ કરે છે. 

એક અહેવાલ પ્રમાણે એકલા અમદાવાદમાં ઈમરજન્સી હેલ્પલાઈન સર્વિસ પર રોજના ૫૫ કોલ અવાજના પ્રદૂષણની ફરિયાદના આવે છે. નવેમ્બર ૨૦૨૫થી ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ના દસ મહિનામાં અવાજના પ્રદૂષણની ૧૭,૦૫૦ ફરિયાદો થઈ હતી. પોલીસ જાતે ભાગ્યે જ ઘોંઘાટ અંગે કશું કરે છે, પરંતુ નાગરિકોની ફરિયાદો પછી તે જાગે છે અને કાર્યવાહી કરે છે. અવાજના પદૂષણના નિયમન અને નિયંત્રણ માટેના નિયમો ૨૦૦૦માં જોગવાઈ છે કે રાત્રિના ૧૦ વાગ્યાથી સવારના ૬ વાગ્યા સુધી લાઉડસ્પીકર કે ડી.જે. પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય છે. પરંતુ આ પ્રતિબંધનો ભાગ્યે જ અમલ થાય છે.

અદાલતોએ અવાજના પ્રદૂષણના નિયંત્રણની દિશામાં નોંધપાત્ર કાર્ય કર્યું છે. પટણા હાઈકોર્ટે ધ્વનિ પ્રદૂષણ વિરુદ્ધની ફરિયાદો આવે તેની રાહ જોવાને બદલે તેના નિયમિત અમલ માટે તંત્ર જાગે તે બાબત પર ભાર મૂક્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે દર વરસે દિવાળીના દિવસોમાં ફટાકડા પરના પ્રતિબંધ અંગે કોઈ ઉતાવળો નિર્ણય લેવાનો થાય છે તેને બદલે અત્યારથી જ કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડને ફટાકડાની મર્યાદા નક્કી કરવા અને જરૂર જણાય તો કેટલાક ફટાકડાને પ્રતિબંધમાંથી આંશિક છૂટ આપવા વિચારવા જણાવ્યું છે. આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે સર્વોચ્ચ અદાલતે દેશની રાજધાની દિલ્હીમાં ફટાકડા ફોડવા પર છેલ્લાં કેટલાંક વરસોથી પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, પરંતુ તેની પરવા કર્યા વિના દર દિવાળીએ ધૂમ ફટાકડા ફૂટે છે અને અદાલતો કશું જ કરી શકતી નથી. 

વાહનોના ભોંપુઓ કહેતાં હોર્નનો અવાજ પણ પ્રદૂષણ ફેલાવે છે. એક અભ્યાસમાં નોંધાયું છે કે અમદાવાદ શહેરમાં આશરે ૨૦ ટકા વાહનચાલકો ૧૦ની ગતિએ વાહન ચલાવતા હોય ત્યારે પંણ હોર્ન વગાડે છે. અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ ટ્રાંસપોર્ટની બસોના ડ્રાઈવરો તો સૌથી વધુ હોર્ન વગાડે છે. જાણીને નવાઈ લાગશે પણ એ.એમ.ટી.એસ. બસનો ડ્રાઈવર રોજ ૭૦૦ વખત હોર્નનો ઉપયોગ(?) કરે છે. સતત રસ્તા પર ઊભા રહીને ટ્રાફિક નિયંત્રણ કરતાં ૯૮ ટકા ટ્રાફિક પોલીસોની સાંભળવાની શક્તિ હોર્નના અવાજથી નબળી પડી ગઈ છે. 

આમ તો અમદાવાદીઓ ઘોંઘાટમુક્ત શહેરના હકદાર છે, પરંતુ તે તો તેમના નસીબે નથી. હવે જ્યારે શહેરના આંગણે કોમનવેલ્થ ગેમ્સ આવી રહી છે ત્યારે શહેરને ટુરિઝમ યોગ્ય બનાવવા મહાનગરપાલિકાના ૩૦૦ વાહનોમાં વાયહોન્ક ટેકનોલોજી આધારિત ડિવાઈસ લગાવીને ડ્રાઈવરોના હોર્ન વગાડવાને ચકાસવામાં આવશે અને નિયંત્રિત કરવામાં આવશે. અગાઉ પોલીસના વાહનો પર આ ડિવાઈસથી ૪૦ ટકા વાહનોના હોર્ન પર ઘ્ટાડો થયો છે. શહેરના લાખો વાહનોમાં ૩૦૦ સરકારી વાહનો બહુ નાની સંખ્યા છે છતાં આ એક સ્તુત્ય પગલું છે.

ઘણા જ્ઞાતિ સમાજોએ લગ્નોના વરઘોડામાં ડી.જે. વગાડવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે તે એક સારી શરૂઆત છે. અવાજનું પ્રદૂષણ આપણા સમાજમાં દંભ, દેખાડા કે ખોટા ભપકા દર્શાવવાના માનવ સ્વભાવનું પણ પરિણામ છે. કાયદાકીય જોગવાઈઓ સાથે જો સમાજ પોતે આ દિશામાં વિચારતો અને અમલ કરતો થાય તો સમસ્યાનો ઉકેલ શક્ય છે. 

e.mail : maheriyachandu@gmail.com