નવ FIR, નિષ્ફળ આંતરિક તંત્ર, વિલંબનો બોજો, HRની જવાબદારી, રાજકીય રંગ જેવી પેચીદી ભૂલભુલામણીમાં મહિલાઓની સલામતીના પ્રશ્નનો છેદ ઊડી જાય ત્યારે કયા સત્યનું મ્હોં પહેલા જોવું એ મૂંઝવણ ઘેરી થતી જાય છે.

ચિરંતના ભટ્ટ

અજાણ્યા શહેરમાં, અજાણ્યા લોકો વચ્ચે, ઘરથી દૂર, ટિફીનનું ઠંડુ ખાવાનું ખાઈને, ઘરનાં કામ જાતે કરીને, ભાડાના ઘરની બારીમાંથી બહાર જોઈને ભવિષ્યનાં સપનાં ઘડનારાઓની સંખ્યા મોટી છે. આ કરવું કોઈને ય માટે સહેલું નથી હોતું. હવે દો ટાયર ટુ નહીં પણ નાના ગામડાંઓમાથી પણ જુવાનિયાઓ કારકિર્દી માટે બીજા શહેરોમાં રહેવા જાય છે. છોકરીઓનું ઘરથી દૂર રહીને કામ કરવું બહુ સામાન્ય થઈ ગયું છે પણ જે વાત સામાન્ય બની ગઈ છે તે હજી પણ સહેલી તો નથી જ.

હમણાં TCSના નાસિક BPOનો કિસ્સો બહુ ચગ્યો છે. નોકરી કરવા માટે નાસિક આવેલી યુવતીઓએ ત્રણથી ચાર વર્ષમાં જે સંજોગોનો સામનો કર્યો એ વ્યાકૂળ કરી દે તેવા છે. આઠ યુવતીઓએ કૂલ નવ FIR કરી છે. પોલીસને ચોપડે નોંધાયેલી આ ફરિયાદો હવે સ્પેશ્યલ ઇન્વેસ્ટિગેશન ટીમની તપાસનો ભાગ છે. આ છોકરીઓએ જુલાઈ 2022થી માર્ચ 2026 દરમિયાન શું શું વેઠ્યું? તેમની સાથે કામ કરનારા કર્મચારીઓએ આ હિંદુ છોકરીઓને બીફ ખાવા દબાણ કર્યું, ઑફિસના રૂફટોપ પર લઈ જઈ તેમનો ફોન છીનવી લેવાયો, નાઈટ શિફ્ટમાં કામ કરતી વખતે પ્રમોશનની વાત કરી ગંદા પ્રસ્તાવ સ્વીકારવા કહ્યું, ધર્માંતરણની વાત સુદ્ધાં કરી. આ દરેક બાબતનું દસ્તાવેજીકરણ થયું. 

આ છોકરીઓ મહારાષ્ટ્ર પોલીસના એક વિશેષ સ્ટિંગ ઑપરેશનનો હિસ્સો હતી. તેમને યોજનાબદ્ધ રીતે તાલીમ આપીને પોલીસે અંડરકવર ઑપરેશન માટે સમયાંતરે TCSમાં નોકરી મળે તેવી વ્યવસ્થા કરી હતી. તેમનું કામ હતું અહીં ચાલી રહેલી ગંદકીને ઉઘાડી પાડવાનું. BPO ફેસિલિટીના આસિસ્ટન્ટ જનરલ મેનેજર અશ્વિની ચૈનાની, જે પોતે આ કૉર્પોરેટના POSH કમિટીના સિટીંગ મેમ્બર હતા તેમના સહિત HR હેડ નિદા ખાન સાથે સાત જણાની ધરપકડ કરાઈ છે. HR હેડે પર આરોપ હતા કે તેની પાસે જેટલી વાર ફરિયાદ કરાઈ એટલી વાર તેણે મામલો દબાવી દીધો અથવા વાત ઉડાડી દીધી. તેણે વાત કોઈ બીજી જવાબદાર વ્યક્તિ સુધી ન પહોંચે તેની પૂરી તકેદારી રાખી. HR હેડ આખી તપાસમાં સૌથી મોટી ગુનેગાર અને મુખ્ય આરોપી મનાય છે. TCSએ આખી ઘટના અંગે ઝડપી અને એકદમ કોર્પોરેટ જેવો જ પ્રતિસાદ આપ્યો. સસ્પેન્શન, COO લીડરશીપની તપાસ, યુનિટ માટે વર્ક ફ્રોમ હોમ અને ચેરમેન એન. ચંદ્રશેખરને આ ઘટનાઓ “ખૂબ જ ચિંતાજનક” છે-નું નિવેદન આપ્યું. આ પ્રતિભાવ જવાબદારી ભર્યો છે પણ તેમાં નક્કરતા કેટલી છે તે વખત આવ્યે જ ખબર પડશે. એ મહિલા પોલીસ અધિકારીઓને દાદ આપવી પડે જેમણે આ અંડરકવર ઑપરેશન કર્યું.

ધર્માંતરણ, લવ જિહાદ, હિંદુ મુસલમાન વૈમનસ્ય જેવી અનેક બાબતો આ ઘટનાની આસપાસ ચર્ચાઈ રહી છે. એક તરફ આવા અવાજ છે તો બીજી તરફ આ બધું અન્ય ધર્મના લોકોને નીચા દેખાડવા માટે કરાયું હોવાનો એજન્ડા છે એવો અવાજ છે. બેથી વધુ દાયકાથી કૉર્પોરેટ્સમાં કામનો અનુવભવ હોવાને નાતે એક સ્ત્રી તરીકે મને આ આખી ઘટનામાં ધર્મોના મામલાને બદલે (જે છે એ દેખાય છે, તેમાં કોઈ શંકાને સ્થાન છે જ નહીં. બિનસાંપ્રદાયિકતા ‘એક તરફા પ્યાર’ ન હોઈ શકે એ પણ એક હકીકત છે) એક સંસ્થાકીય માળખામાં બદીની માફક ઘર કરી ગયેલી સમસ્યા સૌથી પહેલા દેખાય છે. આપણે નાસિકની ઘટનાને કેન્દ્રમાં રાખી કોર્પોરેટ્સમાં થતી જાતીય સતામણીની વાત કરીએ. 2013માં POSH અધિનિયમ લાગુ પડ્યા પછી NSEમાં સૂચિબદ્ધ 300 કંપનીઓમાં ફરિયાદોમાં 970% વધારો થયો છે.  FY14માં 161 કેસથી વધીને FY25માં 1,729 કેસ સુધી. દર વર્ષે 18થી 20% કેસ નિર્ણય વિનાના રહે છે. 2026ના LinkedIn સર્વે મુજબ, 5,000થી વધુ કોર્પોરેટ મહિલાઓમાંથી 70%એ છેલ્લા 12 મહિનામાં હેરાસમેન્ટનો અનુભવ કર્યો હતો; ત્રણમાંથી એકે ફરિયાદ નોંધાવી નહોતી. ફરિયાદ ન નોંધાવાની વાતના કારણો પણ એક સરખા છે: બદલો લેવાની ભીતિ, વિશ્વાસનો અભાવ, અને એવી મહિલાઓ પણ જે ચૂપકીદી પસંદ કરે છે કારણ કે તેમને ન્યાયની નહીં નોકરીની જરૂર છે. આપણે ત્યાં મહિલાઓની સાથે થતી છેડતી કે ગલીચ વહેવાર એટલાં સામાન્ય બની ગયાં છે કે પુરુષો તો બેશરમ બની જ ગયા છે પણ સ્ત્રીઓ પણ મનમાં એ માનસિકતા સાથે જ જીવે છે કે તેમની સાથે આવું થઈ શકે છે. કોઈ ઘટના ઘટે ત્યારે અથવા તો તે પછી તે અંગે શું પ્રતિભાવ આપવો એ દરેક મહિલા પોતાના સંજોગો, માનસિકતા અને સમજને આધારે નક્કી કરતી હોય છે. કોઈ સ્ત્રીને પોતાની સાથે કંઇ પણ અણછાજતું થાય તો ગમતું હોય છે એવું નથી, પછી તે રસ્તાની કોરે રહેનારી લાચાર મહિલા હોય કે કોર્પોરેટમાં ઉચ્ચ પદે કામ કરનારી મહિલા હોય, તે સિગ્નલ પર ફૂલ વેચનારી યુવતી હોય કે પપ્પાની કાર લઈને કૉલેજમાં જતી છોકરી હોય. અહીં પ્રિવિલેજ, પસંદગી, પોતે બનાવેલી મર્યાદાઓ બધું જ ગણતરીમાં લેવું પડે જ્યારે આપણે પ્રતિક્રિયાની વાત કરીએ ત્યારે. 

POSH અધિનિયમ 1997ની વિશાખા માર્ગદર્શિકા પરથી બનાવવામાં આવ્યો હતો. લગભગ ત્રણ દાયકા પછી પણ, POSHની આંતરિક સમિતિઓ ઘણી વખત અર્ધ-ન્યાયિક તાલીમ વગરની હોય છે, જેમાં આરોપી સાથે જમતા લોકોનો સમાવેશ થાય છે, અને એવી સંસ્થાઓમાં કાર્ય કરે છે જ્યાં ગોપનીયતા, જે કાયદાનું મુખ્ય સુરક્ષા તત્ત્વ છે, તે જ કોરિડોરની ચર્ચાઓમાં સૌથી પહેલાં ભાંગી જાય છે. કોઈએક POSHમાં ફરિયાદ કરી એટલે ફરિયાદને સંબોધવી પછીની વાત છે પણ એ માહિતી ગલગલિયાં કરાવી શકે છે કે કેમ એની ચર્ચાઓ છેડાય છે. કોની સામે ફરિયાદ થઈ છે તેના કરતાં લોકોને વધુ રસ કોણે ફરિયાદ કરી છે એમાં હોય છે. નાસિકમાં આ નિષ્ફળતા સ્પષ્ટ થાય છે: ICમાં રહેલા AGMની ધરપકડ થઈ. ફરિયાદોની વ્યવસ્થા સંભાળનાર HR હેડ હવે મુખ્ય આરોપી છે. આ સંસ્થા અચાનક જ નિષ્ફળ ગઈ નહોતી. અહીં વાડ જ ચીભડાં ગળેનો ઘાટ હતો. 

નાસિક ધરપકડની ખબર રાષ્ટ્રીય સ્તરે ફેલાઈ તે પહેલાં જ એક અઠવાડિયા પહેલા બોમ્બે હાઈ કોર્ટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો હતો. એક પુરુષ ઑફિસ સમય દરમિયાન મહિલા સહકર્મચારીના છાતી તરફ જોઈ રહ્યો હતો. ન્યાયમૂર્તિ અમિત બોરકરે IPC કલમ 354C હેઠળના વોયરિઝમના આરોપને એમ કહીને રદ કર્યો ઓપન-ઑફિસમાં “વ્યક્તિગત ગોપનીયતા”ની અપેક્ષા યોગ્ય નથી. આમ કોઈના શરીરને જોવું એ નૈતિક રીતે અસ્વીકાર્ય છે એમ કોર્ટે સ્વીકાર્યું પણ કાયદાની દૃષ્ટિએ કશો જ ફેર ન પડ્યો. મોટા ભાગના કોર્પોરેટ જાતીય સતામણીના કેસિઝ નોંધાયેલા છે, તેમાં આરોપીનાં નામો છે, કેસ બરાબર જોવામાં ય આવ્યા છે પણ કોઈ દંડ નથી થયો. 

નાસિકને મામલે યુવતીઓએ ‘કંઇ પગલું ન લેવાયું’ વાળી સ્થિતિ વેઠવી ન પડે તો સારું. અહીં માત્ર શરીરને ધારી ધારીને જોવાની વાત નથી પણ બળાત્કાર, દબાણ અને ધાર્મિક દબાણનો વ્યાવસાયિક લાભ માટે ઉપયોગ પણ સામેલ છે. અત્યારનો કાયદો અમુક પ્રકારના વહેવારને ઓવરઓલ ગુનો ગણે છે કે પછી વ્યક્તિગત ઘટનાઓને દંડિત કરવાનું નક્કી કરે છે તે જોવું રહ્યું. SIT હાલમાં 78 ઈમેઈલ અને ચેટ રેકોર્ડ્સની તપાસ કરી રહી છે તેના આધારે કોને શું ખબર હતી, ક્યારથી ખબર હતી જેવી બાબતો બહાર આવશે જે આરોપો કરતાં વધુ મહત્ત્વની બની શકે છે. 

રાજકીય પ્રતિસાદ ધાર્યા પ્રમાણેનો રહ્યો છે. BJPના અવાજોએ “કોર્પોરેટ જિહાદ” શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો છે, આરોપીઓમાં મુસ્લિમ બહુમતી અને ધર્મ પરિવર્તનના સંકેતોને ષડયંત્ર તરીકે રજૂ કરાયું છે. ડાબેરી ટિપ્પણીઓએ આ ઘટનાને ટોક્સિક મેસ્ક્યુનાલિટીના સામાન્ય આક્ષેપમાં સમાવી દીધી છે, જેમાં આરોપીઓની ઓળખ અને ધાર્મિક દબાણને અવગણવામાં આવે છે. બંને દૃષ્ટિકોણ આ ધટનાના કેન્દ્ર સમી મહિલાઓની કિંમતે પોતાની જાતને બચાવે છે.

જમણેરીઓનો અભિગમ આરોપીઓથી આખા સમુદાય સુધી વિસ્તરે છે; જે SITના પુરાવાથી સમર્થિત નથી, અને તપાસમાં હજુ સુધી કોઈ સંગઠિત બાહ્ય ષડયંત્રના પુરાવા મળ્યા નથી. ડાબેરી અભિગમ અલગ પ્રકારની અવગણના કરે છે: તે જે થયું તેને નામ આપવાથી બચે છે, કારણ કે તે તેમને રાજકીય રીતે કઠે છે. બંનેમાંથી કોઈપણ અભિગમ એ મહિલાઓને કામ નથી લાગવાનો જેમને અપ્રેઝલ માટે રોજા રાખવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. નાસિકમાં જે થયું તેની હકીકતોની તપાસ કરી બરાબર દંડ ફટકારવો જોઈએ, એમાં કોઈના ય રાજકીય ચશ્માંની જરૂર નથી. બંન્ને વિચારધારાઓ માટે પોતાની ધૂન અગત્યની છે, નવ FIR નોંધાવેલી મહિલાઓ નહીં. આપણો દેશ, આપણી માનસિકતા અહીં જ ગોથું ખાય છે.

ધર્મને નામે ફેલાવાતી ગંદકી મોટો પ્રશ્ન છે જ, અપરેઝલ માટે રોજા રાખવા કહેવું કે ક્રિસમસમાં બાળમંદિરમાં સાન્તા ક્લૉઝ બનીને ગયેલાં બાળકો જોઈને ત્યાં ધમાલ કરી દેવી કે હનુમાન જયંતી નિમિત્તે મસ્જીદની બહાર જઈને હનુમાન ચાલીસા વગાડવી કે પછી બીફ ખાવાનું દબાણ કરવું, બધું જ ખોટું છે. પણ TCSની ઘટના કોરર્પોરેટના ટોક્સિક ઉકરડાની એક ઝલક માત્ર છે એવું યાદ રાખવું પણ જરૂરી છે. એવું ઘણું ય થાય છે જે ક્યારે ય બહાર નથી આવતું. નાસિક ઘટનામાં અંડરકવર કામ કરનારી આ યુવતીઓના પ્રયત્નો એળે ન જાય તે જોવાની ફરજ આપણી સિસ્ટમની છે, આપણા તંત્રની છે.

બાય ધી વેઃ 

કોર્પોરેટ કલ્ચરની ગંદકીનું એક સૌથી મોટું સત્ય એ છે કે જેમની પાસે સત્તા હોય છે તે જ ખોટો વહેવાર કરવાની હિંમત પણ ધરાવે છે. POSHમાં એવી ફરિયાદ કરનાર યુવતીઓ કે પેલો પુરુષ મને જોયા કરે છે તેમને સામે એવો પ્રતિભાવ મળ્યો હોવાનું મેં સાંભળ્યું છે કે, ‘એ જુએ છે એવી ત્યારે જ ખબર પડી હશેને જ્યારે સામે જોયું હશે?’ સતામણી બાદ ફરિયાદ કરનારી યુવતીઓ પાસેથી પુરાવા માંગવામાં આવ્યા હોવાની ઘટનાઓ પણ બની છે. પુરુષો સાથે પણ સતામણી થાય છે. સત્તા પર બેઠેલાઓ તાળી દઈને ગલીચ વાત કરીને ઘેર ચાલ્યા જાય છે અને નાના પદે કામ કરનારાઓ કાં તો નોકરી બદલી નાખે છે અથવા તો તેમની ટ્રાન્સફર થઈ જાય છે. અમુક કિસ્સાઓ સાંભળીએ ત્યારે મહિલા સ્વાતંત્ર્ય અને મહિલાઓની પ્રગતિ એક મજાક લાગવા માંડે છે અને પછી મન નેવે મુકીને કામે લાગી જવું પડે છે. સવાલો ઉઠાવાય, અવાજ પણ કરાય, ન્યાયની માંગણી પણ કરાય- જરૂરી નથી કે તમને ધાર્યો પ્રતિભાવ મળે પણ #metooની ચળવળ પણ ધીમે અવાજે શરૂ થયેલા અવાજોનું જ પરિણામ હતી. ભલભલી આત્મવિશ્વાસુ સ્ત્રીને અનુભવતી અસુરક્ષા આપણા સમાજનું એક ધારદાર સત્ય છે જે લોહીની ધાર વહેવડાવવાની તાકાત ધરાવે છે.

 પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 19 ઍપ્રિલ 2026

મુંબઈના વહોરા વેપારીઓનો ગઢ: ભીંડી બજાર 

એક આંખે ૧૮૯૦, બીજી આંખે ૨૦૨૬  

મહેરબાન, કદરદાન, મહેમાન! આજે આપુન મુંબઈ શહેરના કેટલાક રસ્તા પર ફરવા નીકરવાનાં છઈએ. પન આપુન એક ખાસ કિસમનાં ચશ્માં પહેરીને નિકલવાનાં છીએ. તેના એક કાચમાંથી દેખાસે ઈ.સ. ૧૮૯૦ના દેખાવ. અને બીજા કાચમાંથી દેખાસે આજના, ૨૦૨૬ના દેખાવ. આપરે ચાલવાનું સુરુ કરસુ તે વારથી વારાફરતી આય બંને કાચની નજરે રસ્તાના દિદાર કરસુ. મુંબઈનાં બોહરાઓની જિંદગાનીનું જીગર છે ભીંડી બજાર. અહીં  એમનાં ઘર, એમની દુકાનો, એમની પેઢીઓ, અને એમની મસ્જિદો જાને કે એકમેકને વલગીને ઊભાં છે. એટલે  આપરી સવારી પહેલ્લે જ જવાની છે ભીંડી બજાર. મુને માલમ છે કે અમારા કેટલાક જીગરી દોસ્તોને ભીંડીની ભાજી બિલકુલ ભાવતી ના. એ દોસ્તોને અરજ ગુજારવાની કે આય રસ્તાને અને ભીંડી, ભીંડા, ઓકરા, કે લેડીઝ ફિંગર સાથે કઈ બી લાગતુંવરગતું નથી છે! દખ્ખણ હિન્દુસ્તાનમાં એક ઝાડ થાય છે તેનું મરાઠી નાવ છે ભેન્ડી. કેહે ચ કે એક જમાનામાં આય વિસ્તારમાં ભેન્ડીનાં બહુ બધાં ઝાડ હુતાં. પછી એ ઝાડ દૂર કરીને રસ્તો બનાવિયો, રસ્તા પર બજાર ઊભી કીધી. આય બજારનું નામ પરિયું ભેન્ડી બજાર. વખત જતાં તે બનિયું ભીંડી બજાર. કારણ વોરાઓ અને બીજા ગુજરાતીઓ ‘ભેન્ડી’ને ‘ભીંડી’ કે ‘ભિંડા’ નામથી ઓરખે. 

ભેન્ડી કે ભીંડીનું ઝાડ 

અહીં બહોરાઓના ફીરકાના બે પાક મથક આવેલાં છે: સૈયદ તાહેર સૈફુદ્દીનનો મકબરો અને સૈફી મસ્જિદ. અહીં સમય વહેતો નથી, પણ તેનાં પડ એકની ઉપ્પર એક ચરતા જાય છે. 

ઘોડાની ટ્રામના સમયનું ભીંડી બજાર 

૧૮૯૦, સવારના ૬ : કોઈ બી ઘેરમાંથી એલાર્મનો અવાજ સંભરાતો નથી છે. કોઈ કારખાનાનાં ઈન્જિનની ધડબડાટી કાને પરતી ના. પન અહીંની સાંકરી ગલીઓમાં ઘૂમી રિયો છે મસ્જિદોમાંથી ઊઠતો અઝાનનો આવાઝ. હજુ અહીં વિજરી આવેલી નહીં હુતી. પન વહેલી સવારના ઝાંખા અજવારામાં લોકોની ચહલપહલ શુરુ થઇ જતી. એમાં મોટે ભાગે હોય સફેદ કપડાં પહેરેલા મરદો જે નમાઝ પઢવા માટે મસ્જિદ તરફ જતા હોય. અહીં નીચે લાકડાના બારનાવાલી દુકાનો અને ઉપર જ ઘેર. બે કે ત્રણ માળ કરતાં ઊંચું એક બી મકાન જોવા મલે ના.

૧૯મી સદીનો વહોરા વેપારી 

૨૦૨૬, સવારના ૬ : એ જ અઝાન આજે બી સંભલાય છે. સફેદ કપરા પહેરેલા મરદો મસ્જિદ તરફ જતા દેખાય છે. પણ સાથે વહેલી સવારના ટ્રાફિકનો અવાજ બી હવામાં ઘૂમરાય છે. સવારનું ઝાંખું અજવારું કેવું હોય તે આજનાં બચ્ચાંઓને તો માલુમ બી નહિ. આખ્ખી રાત એલ.ઈ.ડી.ની લાઈટોનો અને જાહેરાતનાં પાત્યાંનો ઝગમગાટ પથરાયેલો રહે છે. અને પેલાં બે-ત્રણ મજલાનાં મકાન બી જોવા ની મળે. તેની જગા લીધી છે ઊંચા ઊંચાં ૨૫-૩૦ મજલાનાં કે તેથી બી વધુ ઊંચાં મકાનોએ. તેમાંનાં ઘણાં બિલ્ડિંગ સૈફી બુરહાની અપલિફ્ટમેન્ટ ટ્રસ્ટે રિડેવલપમેન્ટ સ્કીમ હેઠળ બાંધેલાં છે. હવે જ્યારે મરદો મસ્જિદમાં જવા ઘેરથી નીકરે છે ત્યારે લાકરાનાં પગથિયાં પર ટપ ટપ અવાજ થતો નથી છે. કારણ હવે એ લોકો ઘેરથી લિફ્ટમાં નીચે ઊતરે છે. લિફ્ટમાં અને લોબીમાં, બધે મજેદાર કાલીન બિછાવેલા હોય પછી પગરખાંનો અવાજ કેમનો કાને પરે?

૧૮૯૦, સવારના ૮. શેઠ પોતે કે તેમનો ભરોસામંદ ગુમાસ્તો કમ્મરેથી ચાવીનો ઝૂડો કાઢીને દુકાનને મારેલાં બે-ત્રણ ખંભાતી તાળાં એક પછી એક ખોલે. લાકડાનાં ફોલ્ડિંગ બારણાંને ધક્કો મારી ખોલતો જાય. શેઠ દુકાનમાં દાખલ થઈ બાસ્તા જેવી ધોલી ચાદર પાથરેલી ગાદી પર બેસે. વજનના કાંટા પાસે પિત્તળનાં વજન ગોઠવે. નીચે સૌથી મોટું વજન, ઉપર સૌથી નાનું. લાકડાના ઇસ્કોતરામાંથી ચોપડા કાઢી વહી ખાતું ખોલે. દુકાનમાં ચારે બાજુ અહીં તહીં માલસામાન. અનાજના કોથળા, કાપડના તાકા. મરી-મસાલાની ગુણો. એ વખતે જુદા જુદા પ્રકારના માલ માટે જુદી જુદી દુકાનો લગભગ નહિ. શેઠ, નોકરો, અને ઘરાકો, બધા બેસે ભોંય પર બિછાવેલી ગાદી પર.

અને આ છે આજનું ભીંડી બજાર 

૨૦૨૬, સવારના ૧૦ : હજી દુકાનો તો ખૂલે છે, પણ અગાઉ જેટલી વહેલી નહિ. ઘણીખરી દસેક વાગ્યે ખૂલે. લાકડાનાં બારનાં નહિ, લોઢાનાં રોલિંગ શટર્સ. શટર પછી પારદર્શક કાચનાં બારનાં. દુકાનમાં ત્રણ-ચાર જાતનો સામાન નહિ. એક દુકાનમાં હાર્દવેરનો સામાન, બીજીમાં ઇલેક્ટ્રોનિક્સનો. કોઈ દુકાનમાં વલી ઈમ્પોર્ટેડ ખાવાપીવાની વસ્તુઓ, કોઈમાં કપડાં. અને એ બધું વેચવા માટે કાઉન્ટર. દુકાનના એક ખૂણામાં કાચની નાનકડી કેબીન. સામે QR કોડ ચોડેલો હોય. હવે રોકડ લેવડ ઘણી ઓછી. એટલે પહેલાં જેવી તોતિંગ તિજોરી ભાગ્યે જ જોવા મળે. 

૧૮૯૦, બપોર : નમાઝનો ટાઈમ થાય એટલે દુકાનો ટપોટપ બંધ થવા લાગે. શેઠ-નોકર, બધા પગ ઉપાડે મસ્જિદ તરફ. મસ્જિદ આવતાં-જતાં ઓળખીતા-પાળખીતા વેપારીઓ સાથે વાતો થાય: મસ્કતથી વહાણ ક્યારે આવવાનું છે? એમાં કોનો માલ? કેટલો? ઝાંઝીબારના કાઈ ખબરઅંતર? અને કરાચીની મોટી બજારમાં આગ લાગેલી એ સાચી વાત? નુકસાનનો કોઈ અંદાજ?

૨૦૨૬, બપોર : હવે શેઠ-નોકર વારાફરતી નમાઝ માટે જાય, કે એક બે બિનમુસ્લિમ નોકર હોય તો દુકાન બંધ ન થાય. આવતાં જતાં હવે કોઈ એકબીજાને દેશાવરના ખબર પૂછતું નથી. કારણ દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણે જે કાંઈ બી બને તેના ખબર હાથમાંનો મોંઘો દાટ મોબાઈલ આપતો રહે છે. છતાં હજી ઘણાખરા દુકાન માલિકો સૈફી મસ્જિદમાં નમાઝ પઢવા ગયા વગર ન જ રહે.

૧૮૯૦, બપોરના ૪ : ગરમી ઓછી થવા લાગે એટલે શેઠના હાથમાંનો પંખો ધીમો પડવા લાગે. દુકાનના એક ખૂણામાં પ્રાઈમસ સળગાવી એક નોકર એલ્યુમિનિયમની કીટલીમાં કડક મીઠ્ઠી ચા બનાવે. પિત્તળનાં કે જર્મન સિલ્વરનાં કપ-રકાબીમાં દુકાનમાંના સૌને (ગ્રાહકોને પણ) ચા અપાય. એ વખતે મુનીમજી માંડ હાથમાંથી ચોપડો-કલમ અળગાં કરે. શેઠ, નોકર બધા માને કે સાચો હિસાબ રાખવો એ ઈમાનનો જ હિસ્સો છે. એ વખતે વેપારીઓમાં એક કહેતી બહુ જાણીતી: ‘હિસાબ કોડીનો, બક્ષિશ લાખની.’ 

૨૦૨૬, બપોરના ૪. હવે બહારની ગરમી-ઠંડી અસર કરતી નથી. ઘણી દુકાનોમાં સફેદ એ.સી. લાગ્યાં છે. જ્યાં ન હોય ત્યાં સીલિંગ ફેન ફરતા રહે છે. તેમની જેમ જ કાચની કેબીનમાં બેઠેલા શેઠની નજર પણ ચારે તરફ ફરતી રહે છે. હિસાબ-કિતાબની મહેનત હવે મુનીમજીએ કરવી પડતી નથી. એ કામ કમ્પ્યુટર કરે છે. પણ હજી એક વસ્તુ નથી બદલાઈ: દુકાનદાર અને ઘરાકનો એકબીજા પરનો વિશ્વાસ.

૧૮૯૦, સાંજના ૫ : ઘરાકી વધતી જાય. આસપાસના જ નહિ, દૂરના ગ્રાહકો પણ આવે. ઇસકોલ કે કોલેજમાં ભણતા શેઠના છોકરાઓ કબીલાનો ધંધો શીખવા દુકાને આવે. નોકરો તેમને કામ શીખવતી વખતે પણ ‘નાના શેઠ’ કહી માન આપે. વિજળીના દીવા હજી આવ્યા નહોતા, એટલે સાંજના સાત પહેલાં તો દિવસનો કારોબાર આટોપી લેવાય. નોકર એક પછી એક લાકડાનાં ફોલ્ડિંગ બારણાં બંધ કરે. મોટા ખંભાતી તાળાં મારે. બધાં તાળાં એક પછી એક ખેચીને શેઠ ખાતરી કરી લે કે બધાં તાળાં બરાબર બંધ થયાં છે કે નહિ. હાથમાંની કપડાની થેલીમાં સાચવીને ચાવીનો ઝૂડો મૂકી દે, અને પછી શેઠ ઘર તરફ રવાના થાય. છૂટા પડતાં પહેલાં શેઠ-નોકર, દરેક એક બીજાને ‘ખુદા હાફિઝ’ કહે જ કહે. 

૨૦૨૬, રાતના દસ. હવે કોઈ દુકાન અંધારું થાય એ સાથે બંધ થતી નથી. ઘણી તો રાતના ૧૦-૧૧ વાગ્યા સુધી ખુલ્લી રહે. નીચે દુકાન અને ઉપર ઘર એવું હવે રહ્યું નથી કારણ બે-ત્રણ માળનાં ઘરની જગ્યા ઊંચા ઊંચા ટાવરોએ લઈ લીધી છે. 

૧૮૯૦ –૨૦૨૬ : ભીંડી બજારમાં આવવા-જવા માટેનું સાધન હતું ઘોડાથી ચાલતી ટ્રામ. પણ મોટા ભાગના લોકો પગપાળા અવરજવર કરે. પછી ઇલેક્ટ્રિક ટ્રામ આવી. પછી એ પણ ગઈ. પછી બસ આવી. હવે તો ખાસ્સો લાંબો જે.જે. ફ્લાઈ ઓવર આ વિસ્તારની નજીકથી પસાર થાય છે. આજે ભીંડી બજારમાં ફરીએ ત્યારે આપણે એક સાથે ભૂતકાળ અને વર્તમાનમાં ચાલતાં હોઈએ છીએ. ના. અહીંનો ભૂતકાળ ખોવાયો નથી, બદલાયો છે. 

પણ આ બોહરા (કે વહોરા) છે કોણ? એ લોકો છે શિયા મુસ્લિમ પરંપરાનો એક અગત્યનો ભાગ. તેમનો ઉદ્ભવ થયો ગુજરાતમાં. ૧૧મીથી ૧૩મી સદી દરમ્યાન ઘણા હિંદુ વેપારીઓએ ઇસ્લામ ધર્મ અંગીકાર કર્યો. ‘બોહરા’ કે ‘વહોરા’ નામ પોતે જ તેમના વેપારી સ્વભાવનું પ્રતિબિંબ છે. ગુજરાતીમાં ‘વહોરવું’ એટલે ‘વેપાર કરવો.’ આ જમાતનો મુખ્ય ધંધો વેપારનો. પછી ભલે એ નાનકડી હાટડી ચલાવતો હોય કે દેશ-પરદેશ સાથે કરોડોનો ધીકતો ધંધો કરતો હોય. જેમ જેમ મુંબઈ શહેર બંદર તરીકે વિકસતું ગયું તેમ તેમ દેશના જુદા જુદા ભાગોમાંથી વેપારીઓ મુંબઈ આવવા લાગ્યા. સુરત, અમદાવાદ અને કાઠિયાવાડનાં બંદરો પરથી બહોરાઓ મુંબઈ આવવા લાગ્યા અને અહીં પોતાનું મજબૂત થાનક બનાવ્યું. જોતજોતામાં મુંબઈના કોટની બહાર આવેલા ‘નેટિવ ટાઉન’માં તેમની ગણના મુંબઈના મુખ્ય વેપારીઓમાં થવા લાગી. 

ચર્ની રોડ સ્ટેશન સામે આવેલી સૈફી હોસ્પિટલ

ભીંડી બજારમાં આવેલાં બે સ્થળો બોહરા જીવનનાં કેન્દ્રબિંદુ જેવાં છે: એક, સૈયદના તાહેર સૈફુદ્દીનસાહેબનો મકબરો, અને બીજું સૈફી મસ્જિદ. ગુજરાતી અને ઉર્દૂના મિશ્રણ જેવી ‘લિસાન અલ-દાવત’ તેમની મુખ્ય ભાષા છે. બોહરા સમુદાયની ખાસ ધ્યાન ખેંચે એવી બાબત છે સંયોજન અને શિસ્ત. દાઈઅલ-મુતલાક આ જમાતના ધાર્મિક અને વ્યવહારિક જીવન પર અંકુશ ધરાવે છે અને મજબૂત જમાત પ્રણાલી તેમના રોજિંદા જીવનનો અનિવાર્ય ભાગ છે. તો બીજી બાજુ અદ્યતન જ્ઞાન-વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કરવામાં પણ આ જમાત પાછળ પડતી નથી. ચર્ની રોડ સ્ટેશન સામેની ચૌદ માળની મલ્ટી-સ્પેશિયાલિટી ‘સૈફી હોસ્પિટલ’ આ જમાતની પોતાનું જે કાંઈ ઉત્તમ હોય તે માત્ર જમાત પૂરતું મર્યાદિત ન રાખતાં બધા ફિરકા, સંપ્રદાય, ધર્મના લોકો માટે સુલભ કરવાની ખાસિયતનું એક ઉદાહરણ છે. એ જગ્યાએ એક જૂની, ખખડધજ નાનકડી ઈમારત હતી તે વરસો સુધી આ લખનારે ચર્ની રોડ સ્ટેશન સામે ઊભેલી નજરોનજર જોઈ છે. એ ઈમારતની જગ્યાએ આ બહુમાળી હોસ્પિટલ ઊભી કરવાનો મૂળ વિચાર સૈયદના મહંમદ બુરહાનુદ્દીન સાહેબનો. ૨૦૦૫ના જૂનની ચોથી તારીખે આ હોસ્પિટલનું ઉદ્ઘાટન કરતાં વડા પ્રધાન ડો મનમોહનસિંહે કહ્યું હતું કે દાઉદી બહોરા જમાત માનવસેવાને જ પ્રભુસેવા માનીને જે ઉમદા કામો કરતી આવી છે તેનું આ એક વધુ જ્વલંત ઉદાહરણ છે. અને આ હોસ્પિટલનું ધ્યેય દોલતમંદ લોકોની જ નહિ, પોતાના ફિરકાના લોકોની જ નહિ, પણ હર કોઈ જરૂરતમંદની, હર કોઈ મજહબની બિમાર વ્યક્તિની સારવાર કરીને તેમને સાજા કરવાનું છે.”

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

XXX XXX XXX 

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”; 18 એપ્રિલ 2026

પોલિસ શબ્દ સાંભળીએ એટલે મોટા ભાગે નફરત કે અવજ્ઞા જ પેદા થાય. પણ કાલે પોલિસ માટે સન્માન ઉપજે તેવો એક સુખદ અનુભવ થયો.

ગઈ કાલે સવારના જમણ પછી, દસ માઈલ દૂર આવેલા મારા દીકરાના ઘેર એક કામ સબબે નીકળ્યો હતો. ગાડી માંડ હાઈવે પર ચઢી હશે અને પૈડાનો અવાજ બદલાઈ ગયો. થોડીક સાવધાની રાખી હોત અને પછીના એક્ઝિટ પરથી ગાડી પાછી વાળી હોત, તો આ વાત આગળ ન વધત. પણ એ થોડીક બેકાળજીના પ્રતાપે, માંડ પાંચેક મિનિટ થઈ હશે અને પાછળનું ટાયર ફસકી ગયું. માંડ ગાડી ઊભી રહી શકે, તેટલા પહોળા શોલ્ડર પર ગાડી પાર્ક કરવી પડી.

પેડું બદલી શકું એવી મારી શારીરિક ક્ષમતા તો દસકાથી વિદાય લઈ ચૂકી છે. આથી મદદ માટે દીકરીને ફોન કર્યો. એ વ્યવસ્થા કરવાની ગડમથલમાં હતી; એટલામાં જ ઝબકારા મારતી પોલિસની ગાડી મારી ગાડીની પાછળ આવીને ઊભી રહી ગઈ. સ્વાભાવિક જ મનમાં જૂનો ભય સવાર થઈ ગયો. વળી પાછી આ બીજી મોંકાણ?

પોલિસ તો મારી બાજુમાં આવીને ઊભો રહી ગયો. મને પૈડું બદલીને ગાડી ચાલુ કરવા આદેશ આપ્યો. મેં તેને મારી મુશ્કેલી સમજાવી. પોલિસ તો એની ગાડી તરફ પાછો ગયો. મને એમ કે, તે મને ટિકિટ આપવાની તૈયારી કરવા ગયો હશે. આ દરમિયાન દીકરી સાથે વાતચીત ચાલુ જ હતી. થોડી વારે મારી નજર રસ્તા તરફ ગઈ. અહો! આશ્ચર્યમ! પોલિસ પાછલું પૈડું કાઢવાની તૈયારી કરી રહ્યો હતો!

મેં તરત પાછળથી સ્પેર પૈડું કાઢીને તેને આપ્યું. માંડ દસેક મિનિટ થઈ હશે, અને મારી ગાડી દોડવા માટે સક્ષમ બની ગઈ. મેં એ સજ્જન પોલિસનો દિલી આભાર માન્યો. You are my saviour.  અને મારી ગાડી ફરી પૂરપાટ હાઈવે પર દોડવા લાગી.

વાચકને થશે કે, આ તો અમેરિકાની વાત. દેશમાં તો આવું સાવ અસંભવ. લો! ત્યારે અમદાવાદમાં પોલિસે મને ચા પીવડાવી હતી, તે વાત પણ માણી લો!

નવેમ્બર 2003- અમદાવાદ

બિન્ધાસ્ત દિવસો, એ જુસ્સાભરેલી વાતો, એ ઉત્સાહ અને એ નિર્દોષતાનાં સંસ્મરણો ઊભરી રહ્યાં છે. એ મિત્રને આજે ઘણા વરસ પછી મળાશે; એ આનંદ ચિત્તમાં ઉભરી રહ્યો છે.  અને ત્યાં જ એક કર્કશ સિસોટી, વાદળોમાંના એ મધુર સપનાંઓ અને સ્વૈરવિહારમાંથી મને અમદાવાદના ડામરના રસ્તાની કાળી ડીબાંગ સપાટી પર ખાબકી દે છે.

હવે ભાન થાય છે કે, લાલ સિગ્નલમાં સ્કુટર હંકારી જવાનો અક્ષમ્ય ગુનો હું આચરી બેઠો છું. એ દિવાસ્વપ્નની શું કિમ્મત મારે ચૂકવવી પડશે તેનો અમદાવાદી હિસાબ હવે શરૂ થઈ જાય છે! ખાખી પાટલૂન અને સફેદ ખમીસ પહેરેલો, એ અમદાવાદી ઠોલો (કે મફતલાલ?) દૃષ્ટિગોચર થાય છે. એ મને રસ્તાની બાજુએ દોરી જાય છે.

સ્કુટર બંધ કરી, હું હવે આવી પડનાર વિપત્તિ માટે પૂર્વતૈયારીઓ કરવા લાગું છું. અમદાવાદની ધરતી ઉપર ઘણા વખત બાદ કરેલ આ ગુના માટે મને મારી જાત ઉપર નફરત પણ પેદા થવા માંડે છે. ‘અમેરિકામાં ત્રણ વરસ રહેવાથી પેદા થયેલી શિસ્તભાવના આટલી ઝડપથી, અમદાવાદી માહોલમાં હું ગુમાવી બેઠો’ – એ માટેનો પશ્ચાત્તાપ પણ ઉભરી આવે છે.

મફતલાલ ડ્રાઈવિન્ગ  લાયસન્સ માંગે છે. હું પાટલૂનના ડાબા ખિસ્સામાં હાથ નાંખું છું- અને મને કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે કે, હું તે ઘેર ભૂલી ગયો છું. મારા હાવભાવ પરથી જ, તેને આ બીજી વાસ્તવિકતાની તરત ખબર પડી જાય છે. મારા મ્લાન વદન ઉપર શિયાળાની એ ઠંડીમાં પણ પસીનો પથરાવા માંડે છે. આ બે અક્ષમ્ય ગુનાઓ માટેની મારી લાચારી સ્વયંસંચાલિત રીતે ઊભરવા માંડે છે. એની વધારાની શી કિમ્મત ચૂકવવી પડશે તેનો અંદાજ લગાવવાના વહેવારુ પ્રયત્નો મારા મનમાં શરૂ થઈ જાય છે. ‘હવે શી રીતે આવી પડેલી આ આપત્તિને પહોંચી વળવું?’ – એના વિચારમાં જૂની અમદાવાદી આદત પ્રમાણે સસ્તામાં ‘પતાવટ’ કરવી કે કેમ તે વિકલ્પ પહેલો જ ધ્યાનમાં આવે છે. પણ અમેરિકામાં થયેલા આવા અનુભવથી જાગેલા નવા સંસ્કાર મને એવી પતાવટ કરવામાંથી ખાળે છે.

મારો ગુનો કબૂલ કરી હું તેને તેને મારી મજબૂરી સમજાવું છું. સાથે મફતલાલજીને નજીકની ચાની કીટલીની રેંકડી પર ચા પીવા આમંત્રું પણ છું; તે કશું બોલ્યા ચાલ્યા વગર મારી સાથે આવે છે. હું ‘કટિંગ’ નહીં પણ, બે આખી ચાનો ઓર્ડર આપું છું. સ્વાભાવિક રીતે મારો હાથ હવે જમણા ખિસાને ફંફોસે છે. અને ત્રીજા સત્યનું રહસ્યોદ્ઘાટન થાય છે કે, હું પૈસાનું પાકિટ પણ ઘેર ભૂલી ગયો છું. ચાલાક મફતલાલને કોઈ કથન વિના આની જાણ પણ થઈ જાય છે. હું ચાનો ઓર્ડર રદ કરવા રેંકડીવાળાને વિનંતી કરું છું.

અને કદી ન બની હોય તેવી ઘટના બને છે, મફતલાલ એને વારે છે. રદ કરેલા ચા બનાવવાના ઓર્ડરને સુધારીને ‘બે કટિંગ બનાવજે’ એમ સૂચના આપે છે. હું વિસ્ફારિત નેત્રે, ‘સ્વપ્નમાં તો નથી ને?’ અથવા ‘ આ ન માની શકાય એવી આ ઘટના સાચી છે કે જૂઠી? ‘ –  તેની ખાતરી કરવા મારા પગને ચીમટો ભરી લઉં છું.

 હસીને મફતલાલ મને કહે છે, ”આજે મારા તરફથી ચા પી લો.” હવે અમારી વચ્ચે એક નવા સંબંધની શરૂઆત થાય છે. ચાના ઘૂંટડા ગળાની નીચે ઊતારતાં અમે ઘણી બધી વાતો પર ચઢી જઈએ છીએ. એ પણ મારી જેમ શેરો શાયરીનો શોખીન છે.

ચાનો એ મધમીઠો પેગ પૂરો થાય છે. હું એને પુછું છું,” સાહેબ! હવે મારે શું કરવાનું? કઈ કોર્ટમાં ક્યારે હાજર થવાનું? “ એ સજ્જન પોલિસ હાથ હલાવી મને જતો કરે છે. ભવિષ્યમાં સતેજ રહેવાની અને થોડા ઓછા ભુલકણા થવાની સલાહ આપે છે; અને અમે છૂટા પડીએ છીએ.

‘પૂણ્ય પરવાર્યું નથી’ એની મને પ્રતીતિ થઈ જાય છે. ‘આમ પણ બને. ’ એવી મીઠી મૂંઝવણ સાથે આ અનન્ય અનુભવ મારા એ જૂના મિત્ર સાથે વાગોળવા હું સ્કુટર ચાલુ કરવા બટન દબાવું છું.

‘એ સજ્જન પોલિસમેન ઠોલો કે હું?’ એવા આંતરદર્શનની પણ શરૂઆત થઈ ગયેલી છે. પણ એ મનન અને ચિંતનને બ્રેક મારી, બીજા ટ્રાફિક સિગ્નલ આગળ આ ઘટનાનું પુનરાવર્તન ન થાય એ માટેની સતર્કતાનું એક્સલરેટર દબાવી; હું મિત્રના ઘર તરફ સભાનતા અને પરિતોષની લાગણીઓથી સભર બનીને પ્રયાણ આદરું છું.

E.mail :  surpad2017@gmail.com