રવીન્દ્ર પારેખ

હું સંપૂર્ણપણે હિંદુ છું ને દરેક ભગવાનમાં મારી શ્રદ્ધા છે. ધાર્મિક તથા અન્ય તહેવારો હું પૂરા ઉમંગથી ઊજવું છું. આમ પણ સુરતી લોકો તાજા તથા વાસી તહેવારો બહુ રંગેચંગે ઊજવે છે. તેમાં સૌથી વધુ ઉમંગ ને ઉત્સાહ ગણેશોત્સવ વખતે હોય છે. આ વખતે ગણેશ ચતુર્થી આજે એટલે કે 14 સપ્ટેમ્બર અને સોમવારે છે ને ગણેશની મૂર્તિનું સ્થાપન અને પૂજા સવારથી આખો દિવસ ચાલશે. આ ભગવાન આપણા સૌથી વધુ બુદ્ધિશાળી ભગવાન છે. તેઓ રિદ્ધિ, સિદ્ધિના દેવ છે. એક રીતે તો ગણેશ વિચિત્ર શરીર ધારી છે. મોટું પેટ અને હાથીનું મસ્તક તેમની ઓળખ છે, પણ તેનો અર્થ એવો નથી કે તેની પૂજા થતી નથી.

પાર્વતીના પુત્ર વિનાયકના જન્મથી અજાણ શંકર ક્રોધથી વિનાયકનું મસ્તક ત્રિશૂળથી ઉડાવી દે છે ને પછી પાર્વતીના આગ્રહથી તેને હાથીનું મસ્તક મૂકીને જીવિત કરે છે. પાર્વતીને ગણેશ વિચિત્ર લાગતા સંતાપ થાય છે, ત્યારે ભગવાન શંકર તેને એમ કહીને આશ્વસ્ત કરે છે કે કોઈ પણ પૂજાની શરૂઆત ગણેશ સ્થાપન વગર અધૂરી ગણાશે. આ કથા બહુ પ્રચલિત છે. એવી જ રીતે મહાભારતના રચયિતા વેદ વ્યાસ બોલે છે ને એ મુજબ ગણપતિ આખું મહાભારત લખે છે. મહાભારત લખતી વખતે ગણેશની કલમ તૂટી ગઈ ને તેમણે મહાભારત તો અટક્યા વગર લખવાનું જ હતું, એટલે તેમણે એક દાંત તોડીને તેનાથી મહાભારત લખવાનું ચાલુ રાખ્યું. જો કે, ગણેશ વગર મહાભારત લખવાનું શક્ય જ ન હતું. બીજી પણ ચંદ્રને શાપ આપવાની કથા પણ જાણીતી છે. એવી ઘણી વાતો ગણનાયક, વિઘ્નકર્તા સાથે જોડાયેલી છે.

ગણેશોત્સવની સાર્વજનિક ઉજવણીની શરૂઆત, મહારાષ્ટ્રમાં, અંગ્રેજી શાસનની સામે, પ્રજામાં એકતા ને દેશભક્તિ જગાડવા, લોકમાન્ય ટિળકે 1893માં કરેલી, શરૂઆતમાં તો આ ઉત્સવ ઘરો પૂરતો જ સીમિત હતો. પછી તો તેનો એટલો પ્રચાર થયો કે આજે પણ તે આખા દેશમાં સાર્વજનિક ઉત્સવ તરીકે ઉજવાય છે. આ ઉત્સવ ગુજરાતમાં પણ, બહુ ઉત્સાહથી ઉજવાય છે. વડોદરા, સુરત, અમદાવાદમાં પણ તે મન મૂકીને ઉજવાય છે, પણ સુરત એમાં કદાચ સૌથી આગળ છે. આ વખતે લગભગ લાખેક મૂર્તિઓનું સ્થાપન સુરતમાં થશે. તંત્રો દર વર્ષે નિયમો જાહેર કરે છે, જેમ કે નવ ફૂટથી ઊંચી મૂર્તિ ન રાખવી, તો, શાંતિ ને સંપ જળવાઈ રહે એવી અપીલ પણ મહાનુભાવો દ્વારા થાય છે, પણ સુરતીઓ કોઈ નિયમને ગાંઠતા નથી ને ભારે ઉમંગ-ઉત્સાહથી સ્થાપનથી વિસર્જન સુધી જોડાયેલા રહે છે.

એક તબક્કે આ તહેવાર પૂરી આસ્થા અને ધાર્મિકતાથી શહેરભરમાં ઉજવાતો ને ત્યારે સ્ટેશનથી ચોક સુધી વિસર્જન યાત્રા નીકળતી ને સૌથી છેલ્લે હિંદુ મિલન મંદિરના ગણપતિ આવે કે વિસર્જન યાત્રા  પૂરી થયેલી ગણાતી. હિંદુ મિલન મંદિરના ગણપતિ સૌથી ઊંચા ગણાતા, પણ મૂર્તિની ઊંચાઈ માંડ છ સાત ફૂટની હશે. શહેરમાં હિંદુ મિલન મંદિરનો પરંપરાગત ગણેશોત્સવ ટોચનો ગણાતો, કારણ ત્યાં દસેદસ દિવસ વીર આરતી થતી ને રોજ જ સ્પર્ધાઓ ને ચર્ચાઓ કે કવિ સંમેલન કે વ્યાયામના પ્રયોગો થતા. મને વિશેષ લગાવ એ ગણેશોત્સવમાં એટલે પણ છે કે મારું સૌથી પહેલું કવિસંમેલન ત્યાંથી શરૂ થયેલું. ગની દહીંવાળા તેના પ્રમુખ હતા ને જાહેરમાં સૌથી પહેલી વખત કવિતાઓ ત્યારે મેં રજૂ કરેલી. એ કવિ સંમેલન આજે પણ થાય છે ને હું આજે પણ કવિતા રજૂ કરવા જાઉં છું.

પણ ગણેશોત્સવની શહેરમાં હવે નવી પરંપરા ઊભી થઈ ચૂકી છે. છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં ભક્તો બદલાયા છે ને ભગવાન પણ બદલાયા છે. પહેલાં બેત્રણ મહોલ્લામાં એકાદ મંડપ ગણેશોત્સવનો બંધાતો, હવે એક જ મહોલ્લામાં બેત્રણ ગણેશની સ્થાપના થતી દેખાય છે. ખરેખર તો મહોલ્લામાં ત્રણ ચાર ગણપતિ હોય, તો મહોલ્લામાં સંપ નથી એવો અર્થ થાય. સંપ હોય તો બધા મળીને મહોલ્લામાં એક જ મૂર્તિની સ્થાપના કરે ને ! એટલું થાય તો મહોલ્લાવાસીઓ સાથે મળીને ઉત્સવ ઊજવે છે એ ધ્યાને ચડે, પણ હવે એવું રહ્યું નથી. હવે સ્થાપના, સ્પર્ધાનો ભાગ બની ગઈ છે. ઠેર ઠેર ગણપતિની સ્થાપના થઈ રહી છે. આસપાસમાંથી ઇચ્છા અનિચ્છાએ ફાળો ઉઘરાવીને ગણેશોત્સવ ઉજવાય છે. પછી મૂર્તિની પસંદગીથી લઈને સ્થાપના અને ત્યાંથી વિસર્જન સુધી પૂજાઅર્ચના, આરતી, પ્રસાદ ને બીજું ઘણું થતું રહે છે. તે સાથે જ ભગવાન સાંભળતા ન હોય એમ કાન ફાડી નાખે એવા અવાજે ડીજે વાગતું રહે છે. રાતના ક્યાંક ક્યાંક દારૂ, જુગારની મહેફિલો પણ મંડાય છે.

છેલ્લા એક બે વર્ષથી ભગવાન ગણેશના વિસર્જન કરતાં તેનાં આગમનનો મહિમા એકદમ વધી ગયો છે. શહેરમાંથી કે મુંબઈથી કે અન્ય જગ્યાએથી મૂર્તિ ખરીદાય છે ને તે અત્યંત મહેંગી હોય છે. એટલી મહેંગી કે એટલામાં તો કોઈ પણ ભગવાન જાતે ઘરે આવવા રાજી થઈ જાય. દર વર્ષે એમાં પણ સ્પર્ધા ચાલે છે. હેતુ એક જ હોય છે, પોતાની જ મૂર્તિ સર્વશ્રેષ્ઠ હોય તેવું સિદ્ધ કરવાનો. આ દેખાડો છે ને  એમાં આસ્થા ઓછી જ છે. ધાર્મિક વિધિઓમાં પણ સ્વસ્થતા હોતી નથી. આવી મૂર્તિઓ કરોડોના હીરા, ઝવેરાત, સોનાથી શણગારાય છે. તેનો કરોડોનો ઇન્સ્યોરન્સ લેવાય છે.

એ પછી બાપ્પાની આગમન યાત્રા નીકળે છે જે આમ તો સ્થાપનાના ઘણા મહિના અગાઉ નીકળતી હોય છે ને બધું એટલું ભવ્ય હોય છે કે કલાકો સુધી ટ્રાફિક જામ રહે છે ને ભક્તો એ વાતે પોરસાતા પણ હોય છે કે કેવો ટ્રાફિક જામ કરાવ્યો ! જો કે, ફ્લાય ઓવર પર 30 ફૂટની એક મૂર્તિ અટવાઈ પડી હતી. બન્યું એવું કે મૂર્તિ લાવનારું ટ્રેક્ટર રોંગ સાઈડે ઘૂસ્યું. એ તો સારું છે કે ગણપતિ પાસેથી ચાલાન કટ ના કર્યું, નહીં તો ભગવાન પણ દંડાયા હોત !

ઘણી વખત યાત્રિકોને એ ખ્યાલ આવતો જ નથી કે ટ્રાફિક જામ થવાને કારણે એમ્બ્યુલન્સ અટકે છે, કોઈને નોકરીએ જવાનું મોડું થાય છે, કોઈ સ્કૂલે આવતાં કે જતાં રોકાય છે ને એવું તો ઘણું ઘણું થાય છે. આગમન યાત્રા એટલી ધીમી અને લાંબી હોય છે કે એટલામાં તો ભગવાન જાતે ચાલીને મંડપમાં પહોંચી શકે. એમ મનાય છે કે સુરતમાં ગણેશોત્સવ નિમિત્તે 800 કરોડથી વધુનો કારોબાર થશે. એક નવી વ્યાખ્યા એ બહાર આવી છે કે ત્રાસ આપે એ ધર્મ છે.

એ ખરું કે ગણેશજીની મૂર્તિ એટલી સુંદર છે કે ગમે તેવી દોરો, શીખાઉ હો તો પણ, તે સુંદર જ લાગે છે, તેને આપણે કેવી કરી રહ્યા છીએ ! ગણપતિ જેના બનેલા નથી, તેના બનાવીએ છીએ. અગાઉ મગના, સાકરના, ચોકલેટના બનતા હતા ને તેના પર કીડી ચડતી તો ભક્તો જ ડી.ડી.ટી. કે હીટ પણ છાંટતા. મૂર્તિની રચનામાં બીજા અનેક પ્રયોગ હજી થાય છે. તાજેતરમાં સોના, ચાંદી, હીરાના ગણપતિ બહુ ચર્ચાય છે.

એક વીડિયોમાં એક એન્કર એમ કહેતી દેખાય છે કે તેણે ગણેશજીને સ્પાઈડરમેનના સ્વરૂપમાં, ડ્રેગનના સ્વરૂપમાં, રૌદ્ર સ્વરૂપમાં, જીવજંતુ રૂપે, ફિલ્મી હીરો રૂપે જોયા છે. આ ઉપરાંત અન્ય રૂપે પણ ગણેશની સ્થાપના થતી હશે, ત્યારે પ્રશ્ન થાય કે આપણે કરવા શું માંગીએ છીએ? આપણા ભગવાનને હીન સ્વરૂપે ચિતરવામાં જ આપણો ધર્મ આવી જાય છે? આવી મજાક તો અન્ય ધર્મીઓ પણ ન કરે ને આપણે આપણા જ દેવને જાણી જોઇને વિચિત્ર રૂપમાં પ્રસ્તુત કરીએ છીએ? એવું નથી કે બધી જ મૂર્તિઓ ટીકાને પાત્ર છે. કેટલીક મૂર્તિઓ ઈકો ફ્રેન્ડલી પણ બની છે. કેટલીક મૂર્તિઓ પેપર પલ્પની કે શુદ્ધ માટીની પણ બની છે. વેસુ વિસ્તારમાં 22 ફૂટ ઊંચી મૂર્તિ 700 કિલો ટિસ્યુ પેપરની બની છે. મંછરપુરામાં 431 કિલો રવો ને ઘી ભેગા કરીને ગણપતિની મૂર્તિ બનાવાઈ છે. અહીં જ બે વર્ષ પર માત્ર ઘીના ને ગત વર્ષે ગોળના ગણપતિ પણ બનેલા.

આ વખતે એક જ કલરની વન ટોન રેડ, પર્પલ, પિંક, બ્લેક ગણેશ પ્રતિમાઓ પણ બની છે. સુરત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશને તો એવી યોજના પણ અમલમાં મૂકી છે કે કિલો પ્લાસ્ટિક આપો ને માટીના ગણેશજી લઈ જાવ. આપણો ગણેશોત્સવ હવે ધાર્મિક નથી રહ્યો. એમાં આપણી અસ્થા ઓછી થઇ હોય તેમ તેને વ્યવહારુ ને નિમ્ન કોટિએ ઉતારી મૂકીએ છીએ. વિદેશમાં કોઈ ચંપલ પર કે અન્ય પગરખાં પર લક્ષ્મી કે ગણેશના ફોટા છાપે છે તો આપણું લોહી ઊકળી ઊઠે છે, પણ આપણે આપણા જ ભગવાનને રખડતા મૂકીએ છીએ તો રૂંવાડું ય ફરકતું નથી. કોઈ આપણા ભગવાનની મૂર્તિઓ ખંડિત કરે છે તો ચામડી તતડી ઊઠે છે, તો વિસર્જન પછી કિનારે કે રસ્તાઓ પર ખંડિત ગણેશ પ્રતિમાઓથી આપણને અફસોસ પણ નથી થતો.

આપણે આજની અને આવતી પેઢીઓને ગણેશ, કૃષ્ણ, રામ આદિ દેવો માટે કયો આદર્શ આપવા માંગીએ છીએ? આપણી સંસ્કૃતિ કે ધર્મ વિષે શું ભણાવવા માંગીએ છે? આપણે બાળકોને એ કહેવું છે કે ગણેશજી સ્પાઈડરમેન હતા કે જીવજંતુ હતા? આપણા ધાર્મિક ઉત્સવોમાંથી ગરિમા ચાલી ગઈ છે. એમાં ગરવા પણું રહ્યું નથી ને વરવાપણું જ શેષ બચ્યું છે. એને વિષે આજે નહીં વિચારાય તો પછી વિચારવાનું જ નહીં રહે …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 14 સપ્ટેમ્બર 2026

સોનલ પરીખ

મારી દીકરી, એના મેડિકલના અભ્યાસક્રમના ભાગ રૂપે મુંબઈથી વીસપચીસ કિલોમીટરના અંતરે આવેલા એક ગામડામાં હેલ્થ ઑફિસર તરીકે કામ કરતી હતી. સિસ્ટમ એવી હતી કે એનો અને એના જેવા અનેકનો પગાર થાણાની સરકારી ઑફિસમાંથી થાય. દર મહિને જઈને ચેક લઈ આવવાનો. કારકુનને પૈસા ખવડાવો તો એ ચેક આપે, નહીં તો ‘આજે તૈયાર નથી, પછી આવજો’ કહી ચેક ન આપે. રકમ પણ નક્કી. પાછો કહે, ‘મારા એકલાના ખિસ્સામાં નથી જતા. છેક ઉપર સુધી બધાનો ભાગ છે.’ એને ખબર હોય કે પોતપોતાના હેલ્થ સેન્ટરમાંથી બેત્રણ કલાકની મુસાફરી કરીને ગયેલા લોકો ચેક માટે બીજો ધક્કો ખાવા ભાગ્યે જ તૈયાર હોય. એ વખતે મારી દીકરીએ કહેલું એક વાક્ય મને યાદ રહી ગયું છે, ‘લોકો બીજી કોઈ સેવા ન કરે, માત્ર જેને માટે પગાર લે છે એ કામ બરાબર કરે તો પણ આપણો દેશ ઊંચો આવી જાય.’ આ સરકારી હેલ્થ સેન્ટરોમાં સેવા આપવાનો પગાર મળે, છતાં અનેક હેલ્થ ઑફિસરો ગામડાના દર્દીઓ પાસેથી પૈસા લે. દર્દીઓ બિચારા જાણતા ન હોય, એમને થાય, ‘ડાગટર જોઈ દ્યે તો પૈસા તો લ્યે જ ને!’ આ દર્દીઓ પાછા પોતપોતાના ક્ષેત્રમાં શોષણ કરતા હોય કે પછી શોષણનો ભોગ બનતા હોય. અનેક આરાવાળું વિષચક્ર ફરતું રહે.     

આ ભારતમાં હું વસું છું, શ્વસું છું. કેવું ભારત આપવું છે મારે મારાં સંતાનોને, કેવું ભારત આપવું છે આપણે આપવી નવી પેઢીને ? 

મારાં સ્વપ્નોનું પણ એક ભારત છે, જેમાં ધનની રેલમછેલ ન હોય, પણ દરેક, ગરિમાપૂર્વક જીવવા મળે એટલું સ્વમાનભેર કમાઈ શકે એવો અવકાશ હોય, જ્યાં દરેકને તંદુરસ્ત રહી શકાય એવાં ખોરાક-પાણી અને હવા-ઉજાસવાળું સુઘડ રહેઠાણ મળતું હોય, દુનિયામાં પોતાના જોરે પગ મૂકી શકાય એવું ને એટલું શિક્ષણ સરળતાથી પ્રાપ્ત હોય, સર્વસુલભ એવી પાયાની આરોગ્યસેવાઓ હોય, જ્યાં એકબીજાના ખભે ચડીને નહીં, એકબીજાના હાથ પકડીને આગળ વધવાનું હોય.

મારાં સ્વપ્નોનું પણ એક ભારત છે, જ્યાં શોષણ, ભ્રષ્ટાચાર, અન્યાય અને સ્વાર્થ ઓછામાં ઓછા હોય, જ્યાં સમાનતા હોય, જ્યાં માણસને માણસ તરીકેનું ગૌરવ મળતું હોય – પછી એ ગરીબ હોય કે અભણ, સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, કોઈ પણ વર્ણનો હોય, કોઈ પણ જ્ઞાતિનો હોય, કોઈ પણ ધર્મ પાળતો હોય, કોઈ પણ ભાષા બોલતો હોય, કોઈ પણ પ્રદેશમાં વસતો હોય. પરસ્પર સદ્દભાવનું વાતાવરણ હોય. વિકસવાની સમાન તક હોય. કોઈએ કોઈથી ડરવાપણું ન હોય. 

આ સ્વપ્ન એટલું મોટું તો નથી કે સાકાર ન થાય. આ સ્વપ્ન મારા જેવા અનેકે જોયું હશે, જોતા હશે. એને માટે મહેનત પણ કરતા હશે. પણ હકીકત એ છે કે આ સ્વપ્ન સાકાર થાય એવા ચિહ્નો ભાગ્યે જ દેખાય છે. હકીકત એ પણ છે કે સમજદારોને, બુદ્ધિશાળીઓને, જાણકારોને આ સ્વપ્ન જોનારા બાલિશ, ગાંડા, કલ્પનાઓમાં રાચનારા અને એટલે ગંભીરતાથી ન લેવા જેવા લાગે છે. 

કેમ આવું થયું છે ? કેમ કે આપણે ત્યાં જવાબદાર અને ઈમાનદાર નાગરિકોની અછત છે. રાજકારણીઓ પર બધું ઢોળી નહીં શકાય. તેઓ આપણામાંથી જ આવે છે. ખુરશી ઉપર આપણે જ તેમને બેસાડીએ છીએ ને પછી અમર્યાદ સત્તા ભોગવવા દઈએ છીએ. બેદરકાર રહીએ છીએ, ભોળવાઈએ છીએ, ટૂંકા સ્વાર્થમાંથી નીકળતા નથી, દેશ માટે ઝાઝી મહેનત કરતા નથી. બહુ થાય તો સરકારને ગાળો આપી દઈએ છીએ. આપણો દેશ જેવો છે એવો આપણા જ પાપે અને આપણા જ પુણ્યે બન્યો છે.  

અમે રોજ ગાઈએ છીએ, ‘કંગાલોને માનહીણાં કરું ના, જાલિમોને પાય ઝૂકી પડું ના, ઊંચે માથે ક્ષુદ્રતાની વચાળે, ચાલું એવી શક્તિ આપો પ્રભુજી’ આ સીધીસાદી દેખાતી પંક્તિઓમાં જીવનનો અર્ક છુપાયેલો છે. આ રીતે જીવવા માગતા અને દેશને શોભાવતા નાગરિકો આપણે બની શક્યા છીએ ? જે આપણા કૂવામાં નથી તે નવી પેઢીના હવાડામાં કેમનું આવશે ? 

શિક્ષણ, શાસન અને વ્યક્તિગત શિસ્ત આ ત્રણે મોરચે પ્રાથમિકતા શાને અપાય છે તે પર ઘણો બધો આધાર છે. મને એમ થાય કે આપણી શાસન-વ્યવસ્થા, આપણી શિક્ષણ-વ્યવસ્થામાં આવું નાગરિકત્વ ખીલવવાને અગ્રિમતા મળવી જોઈએ. અક્ષરો અને અંકો શીખવીએ છીએ તેમ મૂલ્યો પણ શીખવીએ. રાજનીતિનું, શિક્ષણસંસ્થાઓનું માળખું જ એવું હોવું જોઈએ કે ઉછરતાં બાળકોમાં શિસ્ત, મૂલ્યો, મહેનત અને જવાબદારીની ભાવના ખીલે. મોટા આદર્શો કે મોટા શબ્દો નહીં, માત્ર એટલો આગ્રહ કે પરિવાર, સમાજ અને પ્રકૃતિને નુકસાન થાય એવું હું નહીં કરું – બસ છે. 

નઈ તાલીમ સ્પર્ધા કે સરખામણીમાં નહીં; સૌના સહિયારા વિકાસમાં માને છે, એનું સીધુંસાદું જગત છે, સીધુંસાદું આકર્ષણ છે અને નક્કર પરિણામો છે. પ્રચલિત શિક્ષણ ગળાકાપ સ્પર્ધા અને ઢગલો નાણાંના કિનારાઓ વચ્ચે થોડાક નસીબદારોની ઝોળીમાં કહેવાતી સફળતા ઠાલવે છે ને આ નસીબદારો દેશની કમનસીબ જનતાના સુખદુ:ખના મહાપ્રવાહ પર પોતાના ટાપુ બનાવી જીવ્યે જાય છે. આ બે છેડાઓ વચ્ચે પસંદગી કરવી અઘરી નથી, પણ બહુ સરળતાથી, બહુ બેદરકારીથી, બહુ દેખાદેખીથી અને પ્રચારોથી, સરકારોની નીતિઓથી દોરવાઈ આપણે ખોટી દિશામાં દોડી ગયા છીએ. એના ફળ ભોગવવા તો પડશે જ. 

નવી પેઢી માટે જે મૂકી જવું હોય તે પહેલા વર્તમાન પેઢીએ ઊભું કરવું પડે. એવું લાગે છે કે આપણે અનેક બાબતે સ્પષ્ટ થયા વિના, સમજ્યા વિના, સાવધ થયા વિના, સંતુલિત થયા વિના આપણને મળેલા સમયને બસ, પસાર કરી ગયા છીએ. એનું એક કારણ ત્રીજા વિશ્વમાં હોવાને કારણે કરવા પડતા સંઘર્ષ છે. પોતાને બે પગ પર ઊભા કરવામાં અને પરિવારને ઠીકઠાક પોષવામાં આપણે ખલાસ થઈ જઈએ છીએ. એથી આગળનું વિચારવા નથી સમય મળતો, નથી શક્તિ બચતી. પણ આ સંઘર્ષ સાથે પણ થોડી સક્રિય વિચારશીલતાનું હોવું અશક્ય નથી. એ નથી એટલે ચિત્ર જુદું થયું છે, એ હોત તો ચિત્ર જુદું હોત. આપણે જેને બગાડ્યું છે એ ચિત્ર નવી પેઢી વધારે બગાડે એવો જ સંભવ તો છે. 

માટે આંખો ખોલીએ, સમજીએ, સુધરીએ. ઓશો કહેતા, હું તમને આમ કરો એમ નથી કહેતો. આમ કરવાનું છોડો એમ પણ નથી કહેતો. હું તમને એટલું જ કહું છું કે જાગો. જાગશો એટલે બાકીનું બધું આપોઆપ થઈ જશે.

તો જાગીએ. નવી પેઢીને બહેતર દેશ આપીએ.  

 e.mail : sonalparikh1000@gmail.com

પ્રગટ : ‘રિફ્લેક્શન’ નામે લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, “જન્મભૂમિ પ્રવાસી”, 09 ઑગસ્ટ 2026

BAPSના નારી તિરસ્કારને કારણે પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામના પુસ્તકના મલયાલમ અનુવાદના પ્રકાશનનો સમારંભ કેરલમના લોકોએ વિરોધ કરીને અટકાવી દીધો. કલામના છેલ્લા પુસ્તક ‘Transcendence: My spiritual experiences with Pramukh Swami’નો મલયાલમ અનુવાદ શ્રીદેવી એસ. કર્તા (Kartha) નામના મહિલાએ કર્યો હતો. કેરલમના ત્રિશૂરમાં તેનો પ્રકાશન સમારંભ 26 સપ્ટેમ્બર 2015ની સવારે યોજાયો હતો.

શ્રીદેવીએ એમની ફેસબુક પોસ્ટમાં લખ્યું : ‘મને મંચ પર જવાની મનાઈ ફરમાવવામાં આવી, કારણ કે સ્વામીજી એમના આશ્રમના નિયમ પ્રમાણે મારી સાથે મંચ પર બેસવા ઇચ્છતા ન હતા, અને પ્રકાશક ‘કરન્ટ બુક્સ’એ મારી બહેનપણી જોડે કહેવડાવ્યું કે મારે સમારંભથી દૂર રહેવાનું છે.’ શ્રીદેવીની પોસ્ટ 7,000 લોકોએ શેર કરી. 

અનુવાદકે પત્રકારોને કહ્યું : ‘પ્રમુખ સ્વામીના પ્રતિનિધિ તરીકે આવેલા બ્રહ્મવિહારી દાસે એવી માગણી કરી કે મહિલા સાથે તે મંચ પર બેસશે નહીં. એની બીજી માગણી એ હતી કે સભાગૃહની પહેલી ત્રણ હરોળોમાં મહિલા હોવી જોઈએ નહીં. મને પ્રકાશકોએ 22-23 તારીખે જણાવ્યું. પ્રકાશક આવી હાસ્યાસ્પદ માગણી સ્વીકારે તે ખેદજનક છે.’

BAPS સામેના વિરોધમાં યુવા, વિદ્યાર્થી અને નાગરિક સંગઠનો જોડાયાં હતાં. વિખ્યાત દિવંગત મલયાલમ લેખક એમ.ટી. વાસુદેવન નાયર પણ કાર્યક્રમના એક અતિથિ હતા. પણ શ્રીદેવી પરના પ્રતિબંધની જાણ થતા તેમણે ઈન્કાર કરી દીધો હતો. 

સંસ્થાના મુંબઈ એકમના કાર્યકર્તા ભૂપેન્દ્ર પાટીલે ‘ધ ન્યુ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ને જણાવ્યું કે સ્વામીનારાયણ સાધુઓ મહિલાઓથી પચીસ-ત્રીસ ફૂટનું અંતર જાળવે એ સામાન્ય નિયમ છે. એમાં કોઈ બાંધછોડ ન હોય. સ્વામીને જો સાવ નાની બાળકીનો સ્પર્શ પણ થાય તો ય તેમને એક દિવસનો ઉપવાસ કરવો પડે.  

+++++++++ 

વરિષ્ઠ ગુજરાતી પત્રકાર કૌશિક મહેતાએ એક વીડિયો શેર કર્યો છે. તેમાં તેમણે BAPSના સ્ત્રી-નિષેધના રાજકોટમાં થયેલા અનુભવો સૌમ્ય રીતે વર્ણવ્યા છે. 

કૌશિકભાઈના બે પુસ્તકો ‘નોખી માટીના નોખા માણસ’ અને ‘ભેજા ફ્રાય’નો રાજકોટમાં પ્રકાશન સમારંભ હતો, જેનું આયોજન સ્વામીનારાયણની એક સંસ્થામાં થયું હતું. વિમોચન કરનાર કથાકાર મોરારિદાસ હરિયાણી ઉપરાંત મંચ પર સ્વામીનારાયણના સાધુઓ પણ હતા. શાહબુદ્દીન રાઠોડ અને ભીખુદાન ગઢવી જેવા પણ હાજર હતા. ઉપક્રમ એમ હતો કે ‘નોખી માટીના…’ એ ચરિત્રલેખ સંચયમાં જે નાયક-નાયિકાઓ છે તેમનું મંચ પર સન્માન કરવું. તેમાં રેહાનાબહેન નામનાં સામાજસેવક પણ હતાં. તેમનું નામ બોલાયું અને તેઓ મંચ તરફ જવા લાગ્યાં, એટલે આયોજકોમાંથી એકે લેખકને રેહાનાબહેનને મંચ પર આવતાં રોકવાનું કહ્યું. પણ પ્રગતિશીલ લેખક સંમત ન થયા. એટલે મોરારિદાસે રસ્તો કાઢ્યો – તેઓ મંચ પરથી ઊતર્યા અને બહેનનું સન્માન કર્યું. મોરારિદાસે આ ઘટનાનો વિરોધ તો જવા દો, પણ તેના માટે જાહેર નાપસંદગી પણ વ્યક્ત ન કરી. કાર્યક્રમ આગળ ચાલ્યો, મોરારિદાસે લેખક અને એમનાં પત્નીનું પણ સન્માન કરવાનું જાહેર કર્યું. સીમાબહેન મંચ પર આવે એ પહેલાં મંચ પરના ત્રણ બાવાઓ સડસડાટ સ્ટેજ છોડીને જતા રહ્યા. 

બીજો પ્રસંગ ‘ફૂલછાબ અવૉર્ડ’ સમારંભનો છે, જે પણ સ્વામીનારાયણ સંસ્થામાં હતો. તે મેળવનારાંમાં એક યુવા મહિલા ખેલાડી હતાં. મુખ્ય મહેમાન મોરારિદાસ જ હતા. કાર્યક્રમનું નિમંત્રણ આયોજકોને આપવામાં આવ્યું. તેમાં એક મહિલાનું નામ જોઈને સંપ્રદાયના સાધુઓએ કહ્યું કે એ મહિલાને જો મંચ પર ન બેસાડો તો અમારા સંત આવી શકે. કૌશિકભાઈ મક્કમ રહ્યા – ‘દીકરી તો આવશે આવશે ને આવશે જ’. 

ત્રીજા બનાવમાં જંગલ ખાતામાં ઉત્તમ કામગીરી કરનાર અધિકારી વી.ડી. બાલા વિશે કૌશિકભાઈએ લખેલા પુસ્તકના પ્રકાશન સમારંભનો છે. એક સ્વામીનારાયણ સાધુ વિમોચન કરવાના હતા. કાર્યક્રમ શરૂ થવાના થોડા સમય પહેલાં કૌશિકભાઈને આયોજકોનો ફોન આવ્યો કે સ્વામીજી નીકળી ગયા છે, અને કાર્યક્રમમાં એમની સાથે મંચ પર કોઈ સ્ત્રીપાત્ર ન હોય એની તકેદારી રાખજો !

જાણીતા પત્રકાર પિંકી દલાલે તે ખુદ ‘મુંબઈ સમાચાર’ના મુખ્ય સંપાદક હતાં એ સમયનો એક અનુભવ ફેસબુક પર લખ્યો છે : ‘ગઈકાલે પેરિસમાં થયેલી ઘટના ને સંબંધિત એક કિસ્સો યાદ આવ્યો. વર્ષો પૂર્વે સ્વામીનારાયણના બે સંત મળવા આવ્યા હતા. એમને બિલકુલ જાણ હતી કે એડિટર તો મહિલા છે. છત્તાં પણ મળવું તો એડિટરને જ. આવીને કહ્યું કે સ્ત્રીનું મોઢું ન જોવાય તેથી વાત તો કોઈ પુરુષ પત્રકાર સાથે જ કરશે. અને મને યાદ છે તેઓ તેમની વાતને વળગી રહ્યા હતા, મારો પ્રશ્ન એટલો જ હતો કે ખબર હતી કે એડિટર એક મહિલા છે તો મળવાનો દુરાગ્રહ રાખીને મળવા આવ્યા જ શું કામ?’ 

ફ્રીલાન્સ રાઈટર દિવ્યાશા ડી. દોશીની ફેસબુક પોસ્ટ : ‘પેરિસની ઘટના વિશે ઘણું લખાયું અને વિરોધ પણ થયો. સ્ત્રીઓને જે રીતે સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના સાધુઓ દ્વારા હાંસિયામાં મૂકવામાં આવે છે એનો વિરોધ છે. પહેલીવાર મારી સાથે આ બન્યું હતું એ ઘટના ક્યારે ય‌ ભૂલી શકાય એમ નથી. નંદિગ્રામમાં મકરંદભાઈ અને કુન્દનિકા કાપડિયાને‌ મળવા ગઈ હતી. અમે કેટલાક લોકો મકરંદભાઈ સાથે બેઠાં હતાં ત્યાં ખબર આવ્યા કે સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના સાધુઓ મકરંદભાઈને મળવા આવી રહ્યા છે. અમને સ્ત્રીઓને બીજા રૂમમાં બંધ‌ કરી દેવામાં આવી. ત્યારે મને કુન્દનિકાબહેન અને મકરંદભાઈ પર પણ ગુસ્સો આવ્યો. કુન્દનિકાબહેને સાત પગલાં આકાશમાં લખી છે એની નવાઈ લાગી. અનેક સવાલો થયા પણ એનો યોગ્ય જવાબ નહોતો મળ્યો.

એ દિવસથી હું કોઈ સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયના મંદિરોમાં ગઈ‌ નથી. એ સાધુઓને પોતાના પર કન્ટ્રોલ ન હોય તો એમણે બહાર ક્યાં ય જવું ન જોઈએ. બીજી વાત એ સાધુ જ કેવો કે જેમનો પોતાના પર કન્ટ્રોલ ન હોય!? એના કરતાં સામાન્ય પુરુષો સારા કે જેમની સાથે સ્ત્રીઓ દરરોજ કામ કરી શકે છે, પ્રવાસ કરી શકે છે. ત્રીજો મુદ્દો કે આપણા હિન્દુ ધર્મમાં સ્ત્રી શક્તિનો મહિમા છે. ભગવાનના નામમાં પણ પહેલાં સ્ત્રીનું નામ આવે. ઉદાહરણ તરીકે રાધાકૃષ્ણ, સીતારામ, અને સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય સિવાય કશે જ‌ સ્ત્રીઓને નજર સામેથી દૂર કરવામાં નથી આવતી. 

આ બધું બને છે એ‌ માટે‌ આપણે પણ જવાબદાર છીએ. શું કામ એમને ઘરે આમંત્રણ આપવામાં આવે છે? એમને‌ પૂજવામાં આવે છે? એ જ પુરુષો એમને પૂજે જે પિતૃસત્તાક માનસિકતા ધરાવતા હોય. આ સિવાય કોઈ સંપ્રદાયનો કે માન્યતાનો‌ મારો વિરોધ નથી. સમય સાથે પરિવર્તન આવ્યું છે તો કેટલીક માન્યતાઓ અને પરંપરાઓમાં પણ પરિવર્તન લાવવું જરૂરી છે એવું હું માનું છું. તમારી માન્યતા જુદી હોઈ શકે. 

ફોટા : મલયાલમ અનુવાદનું મુખપૃષ્ઠ, અનુવાદક શ્રીદેવી એસ. કર્તા, બ્રહ્મવિહારી દાસ, ત્રિસૂર ખાતે વિરોધ 

વિશેષ આભાર : ઈન્દિરાબહેન નિત્યાનંદમ / કોલાજ  સૌજન્ય : પરીક્ષિત મેઘના મુકેશ 

12 સપ્ટેમ્બર 2026    

 e.mail : sanjaysbhave@yahoo.com