આપણે 15 ઓગસ્ટ, 1947ને રોજ સ્વતંત્ર થયા. એ દિવસે જુદી જુદી ચીજવસ્તુઓના ભાવ કૈંક આવા હતા. સોનાનો ભાવ 1 તોલા(10 ગ્રામ)નો 88.62 રૂપિયા હતો. આજે લગભગ 1.55 લાખ દસ ગ્રામનો ભાવ છે. ચાંદી પ્રતિ કિલોગ્રામ 106 રૂપિયા હતો. તેનો ભાવ ઘણો તૂટ્યો છે ને સોનું 44.00૦ સુધી નીચે આવ્યું છે. કમાલ એ છે કે સોનાચાંદીનો ભાવ તૂટી રહ્યો છે ને કાંદા-બટાકાના ભાવ વધી રહ્યા છે. સામાન્ય માણસને સોનું સસ્તું થાય એમાં નહીં, પણ શાકભાજી ને દાળચોખા સસ્તાં થાય એમાં રસ છે. ખાંડનો ભાવ કિલોના 40 પૈસા હતો. તે હવે 50ની નજીકના ભાવે વેચાય છે. દેશી ઘી કિલોગ્રામના લગભગ 2.50 ભાવ હતો, તે આજે લગભગ 1.200ના ભાવે વેચાય છે. ચોખા તથા ઘઉં કિલોગ્રામના 10થી 25 પૈસા હતા તે હવે 50થી 60 રૂપિયે કિલો મળે છે. દૂધ લીટરના 12 પૈસા હતું. તે હવે 68 રૂ. પ્રતિ લીટર મળે છે. બટાકા 10થી 25 પૈસા ભાવ હતો, તે આજે 20 કિલોના 309ની આસપાસ છે. એ જ રીતે કાંદાનો ભાવ 50 થી 60 સુધી ગયો છે ને લીંબુ તો કિલોના 300 રૂપિયા બોલે છે. પેટ્રોલ લીટરના 25 પૈસે મળતું હતું તે હવે 92-104નાં ભાવે મળે છે. ત્રીજા વર્ગનું રેલવેનું ભાડું ત્રણેક આનાથી વધુ ન હતું. તે વખતે મુંબઈ-દિલ્હીનું ભાડું 123 રૂપિયા હતું જે આજે ફર્સ્ટ ક્લાસ ACનું 4,800-5,200રૂ. છે. સિનેમાની ટિકિટ 30થી 40 પૈસા હતી, તે સેંકડોના ભાવે વેચાય છે.(1947માં ચલણ આના, પાઈ, પાવલી, અડધો રૂપિયો અને એક રૂપિયો એવું હતું.)

તે સમયે લોકોની આવક ઘણી ઓછી હતી. એટલે આ ભાવ ત્યારે પણ મોંઘાં જ લાગતા હતા. ભારત સ્વતંત્ર થયું તે વખતે માથા દીઠ આવક (PER CAPITA INCOME) 250થી 274 જેટલી હતી. તે વખતની મહિનાની આવક માત્ર 20થી 25 રૂપિયા હતી. સરકારી કર્મચરીઓનો પગાર 55 રૂપિયા હતો જેમાં 25 તો મોંઘવારી ભથ્થું હતું. મંત્રીઓનો પગાર મહિનાનો 2.000 હતો. તે પણ કરમુક્ત ! તે વખતનો મહત્તમ પગાર જ 2,000 હતો.

હવે એવી પરિસ્થિતિ છે કે લાખ રૂ. માસિક પગાર હોય તો પણ જીવવાના ફાંફા પડી જાય છે. પાંચ મહિનામાં જથ્થાબંધ મોંઘવારી સૌથી વધુ છે. જથ્થાબંધ મોંઘવારી સપ્ટેમ્બરમાં 11.39 ટકા થઈ છે, જે ઓગસ્ટમાં 9.92 ટકા હતી. જથ્થાબંધ મોંઘવારી વધવાના કારણોમાં ખાદ્યપદાર્થ, ઇંધણ, વીજળી વગેરેના વધેલા ભાવ છે. ખાદ્યપદાર્થમાં ઓગસ્ટનો મોંઘવારી દર 7.05 હતો, તે સપ્ટેમ્બરમાં 8.66 ટકા નોંધાયો છે. એ જ રીતે ઇંધણ-વીજળીમાં ઓગસ્ટનો દર 22.93 ટકા હતો તે સપ્ટેમ્બરમાં 25.85 ટકાએ પહોંચ્યો છે. જથ્થાબંધ મોંઘવારી એટલે જે વસ્તુ 100માં મળતી હતી તે હવે 111.39માં મળે છે. રિટેલ મોંઘવારી પણ સપ્ટેમ્બરમાં 5.54 ટકા પર પહોંચી છે, જે ઓગસ્ટમાં 4.82 ટકા હતી. જથ્થાબંધ મોંઘવારીની અસર સામાન્ય માણસ સુધી પહોંચી છે. બધામાં જ વધેલા ભાવની ટકાવારી નાની હોય તો પણ એ બધાનો જ સરવાળો સામાન્ય માણસ પર પડે છે, એટલે તેનાથી મોંઘવારીની રાડ પડી જાય છે. બને છે એવું કે જથ્થાબંધ મોંઘવારીનો બોજ ઉત્પાદકો ગ્રાહકો પર નાખી દે છે, એટલે ઉપરથી આવતો વધારો નીચેના માણસ સુધી આવતા અસહ્ય થઈ પડે છે. સરકાર હોલસેલ પ્રાઈસ ઇન્ડેક્સ(WPI)ને નિયંત્રિત કરી શકે છે, પણ WPIમાં ધાતુ, કેમિકલ, રબર, પ્લાસ્ટિક જેવી ફેક્ટરી સાથે જોડાયેલી વસ્તુઓનો બોજ વધુ હોય છે. જથ્થાબંધ બજારમાં એક વેપારી બીજા વેપારીને ચૂકવે છે ને એનો પણ બોજ ગ્રાહકો સુધી વધતો આવે છે.

રિટેલ મોંઘવારી કન્ઝ્યુમર પ્રાઈસ ઇન્ડેક્સ(CPI)માં ગ્રાહકો દ્વારા ભાવ ચૂકવાય છે. સામાન્ય રીતે માંગ અને પુરવઠાનું અસંતુલન, તેમ જ તહેવારોની મોસમમાં રોજિંદી ચીજવસ્તુઓના અને ઇંધણના ભાવ વધારાથી મધ્યમ અને ગરીબ વર્ગની ખરીદશક્તિ ઘટી છે. ગરીબોને તો સરકાર મફત અનાજ આપે છે, પણ મધ્યમવર્ગને એવી કોઈ મદદ ન હોવાને કારણે તેને મોંઘવારીનો માર વધુ લાગે છે.

ક્યારેક ચમત્કારની જેમ ભાવ ઘટે છે, પણ રોજિંદી ચીજવસ્તુઓમાં કશાકનો ભાવ તો વધતો જ આવે છે ને તેની સામટી અસર મધ્યમ તેમ જ ગરીબ વર્ગને થાય છે. એક વસ્તુ બહુ સ્પષ્ટ છે કે મોંઘવારી રાષ્ટ્રના વિકાસમાં બાધા બને છે. ખરીદશક્તિ ઘટવાને કારણે અર્થતંત્રની વૃદ્ધિ અવરોધાય છે. એથી ગરીબી અને બેરોજગારી વધે છે. આ સમસ્યાઓને નિવારવા સરકારે યોગ્ય નીતિઓ ઘડવાની રહે. કૃષિ અને ઉદ્યોગનાં ક્ષેત્રમાં વધુ સુધારાની જરૂર છે. કરવેરા અને નીતિઓ સુધરે તો મોંઘવારી ઘટી શકે, પણ સરકારનું વલણ વૈશ્વિક નીતિઓ તરફ વધુ છે, એટલે પણ મોંઘવારી તરફ ધ્યાન ઓછું જ છે. એ પણ ખરું કે જેટલી મોંઘવારી વધે છે, એટલું મોંઘવારી ભથ્થું વધતું નથી. એ સ્થિતિમાં મોંઘવારીને જ નિયંત્રિત કરવાની રહે. એ સમજી લેવાનું રહે કે રાષ્ટ્રનો વિકાસ એટલે ભારતનો વિકાસ. એ અમેરિકા કે ઇંગ્લેન્ડના વિકાસ સાથે બહુ સંબંધિત નથી. એ માટે તો ભારત તરફ જ સરકારે ધ્યાન આપવાનું રહે. વૈશ્વિક નામના વધે ને રાષ્ટ્રનો વિકાસ ખોખલો થવા લાગે તો મોડી વહેલી એની અસર સરકાર પર પણ પડે છે.

સાચું તો એ છે કે ફ્રાન્સમાં મોંઘવારીના મુદ્દે સ્થાનિકોમાં રોષ વ્યાપ્યો છે. અનેક શહેરોમાં હિંસક જૂથો બેકાબૂ બન્યાં છે. તોડફોડ અને લૂંટને લીધે 1,200 લોકો સામે ફરિયાદ નોંધાઈ છે. 150થી વધુ પોલીસકર્મીઓ ઘાયલ થયા છે. આવું  બધું ભારતમાં પણ સામાન્ય થઇ પડ્યું છે તે. દુ:ખદ એ છે કે પ્રિન્ટ મીડિયા ભાવ વધારા સાથે ગ્રાહકની પણ સામે પડ્યું હોય એવું વાતાવરણ છે. ઘણીવાર તો એ જ નથી સમજાતું કે મીડિયા જાણ કરે છે કે આડકતરી રીતે સરકારને મોંઘવારી વધારવાની સૂચના આપે છે? તે ગ્રાહકોને આગોતરી વરદી આપે છે કે તેને ચેતવે છે? સમાચારોની જાહેરાત એવી રીતે થાય છે કે સરકારને મોંઘવારી વધારવાનું બહાનું મળી રહે. ઘણીવાર તો વહેમ પડે કે મીડિયા તો મોંઘવારી નથી વધારી રહ્યુંને ! એ એટલા ઉમંગથી મોંઘવારીના સમાચાર જનતા સમક્ષ મૂકે છે કે આઘાત લાગે. એની પણ કમાલ જ છે કે, ડુંગળી, લીંબું તો સસ્તા નહીં થાય, પણ મોંઘી ફ્લાઈટ સસ્તી થશે. મનમાની રીતે વસૂલાતાં ભાડાંને કન્ટ્રોલ કરવાના નવાં નિયમો અંગે સુપ્રીમ કોર્ટ પાસે પણ સરકારે વધામણી ખાધી છે.

બીજી તરફ ઓક્સફોર્ડ ઇકોનોમિક્સે દાવો કર્યો છે કે ભારતમાં નવેમ્બરમાં ઇંધણના ભાવ વધશે. મોંઘવારીમાં ઝડપથી વધારો થશે એવું પણ ચેતવણી રૂપે કહેવાય છે. મોંઘવારી દર ઓક્ટોબર-ડિસેમ્બર ત્રિમાસિકમાં 6.2 ટકા ને 2027ના પ્રથમ ત્રિમાસિકમાં 6.5 ટકા સુધી વધી શકે છે. આવી આગાહીઓ વચ્ચે ભારતીય અર્થશાસ્ત્રીઓ દ્વારા કેળવાયેલું મૌન અકળ છે. અલબત્ત ! ભારતીય રિઝર્વ બેન્કે એ અનુમાન જરૂર કર્યું છે કે ઓક્ટોબર-ડિસેમ્બર માટે મોંઘવારી દર 6 ટકા રહી શકે છે, પણ જાન્યુઆરી-માર્ચમાં ઘટીને 5.57 ટકા થઈ જશે. એ વાત જુદી છે કે આવતાં વર્ષમાં ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ જેવાં સાતેક મહત્ત્વપૂર્ણ રાજ્યોમાં ચૂંટણી આવી રહી છે, એટલે ઈંધણનો ભાવ વધારતાં સરકારે સો વાર વિચાર કરવો પડશે. આમ છતાં સરકાર ઇંધણના ભાવ વધારશે, તો ચૂંટણીનાં પરિણામો માટે પણ તૈયારી રાખવી પડશે.

બધે બધું જ મોંઘું છે ત્યાં ભેળસેળ તો વધુ નફો મેળવવા ચાલ્યા જ કરે છે. એક જાણીતી બ્રાન્ડની બિસ્કિટમાં પશુઓને ખવડાવાતાં ભૂસાનો ઉપયોગ થયાની વાત બહાર આવી છે. એક દૂધની બ્રાન્ડમાં ડિટરજન્ટ મળ્યું છે. FSSAIએ ૩ કંપનીઓ સામે કેસ કર્યો છે.

મોંઘવારીનું એવું છે કે એ કોઈ પણ સમયમાં હતી ને હશે. સ્વતંત્રતા મળી એ સમયમાં લોકો ગરીબ હતા ને છે. દૂધઘીની નદીઓ ત્યારે પણ વહેતી ન હતી ને આજે તો વહેતી નથી જ ! ગરીબોને ત્યારે પણ ઘીદૂધ નસીબમાં ન હતા ને આજે પણ નથી. સૌથી વધુ ગરીબ તો સરકારમાં છે જે લાખો રૂપિયા પગાર-ભથ્થાં કરમુક્ત રીતે ખાવા છતાં સંસદની કેન્ટીનમાં સસ્તામાં સસ્તી કિંમતે ચા-નાસ્તા હોજરીમાં ઠાલવે છે. આપણને મોંઘવારી એટલી રાસ આવી ગઈ છે કે કંઇ વધતું ન હોય, તો પણ થોડે થોડે દિવસે મોંઘવારીના મણકા ફરતા રહે છે. લોકોને સહન કરવાની ટેવ પડી ગઈ છે. સરકાર કોઈ પણ હોય, તે મોંઘવારી માટે જ હોય છે. ખરેખર તો વિપક્ષોને ટકાવવા ભાવ વધે છે, જેથી સરકાર સામે બાથ ભીડી શકાય. સાચું તો એ છે કે કોઈને મોંઘવારી નડતી નથી. પેટ્રોલ મોંઘુ છે, પણ શો-રૂમમાંથી ગાડીઓ, સ્કૂટરો ઊપડે જ છે. ઘી મોંઘું છે, પણ મીઠાઈઓ હજાર બારસો રૂપિયે વેચાય જ છે. સસ્તામાં સસ્તું કંઇ હોય તો તે આંસુઓ છે, જે અમસ્તાં જ વહ્યાં કરે છે ….

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 19 ઑક્ટોબર 2026

સંગીત સ્વર કેટલા પ્રમાણમાં સ્પર્શી શકે એ તો દરેક આત્માની જન્મજાત ક્ષમતા પર આધારિત છે. 

“ગાઓ બેટી, પિયુ પિયુ રટત પપીહરા…” સવારના પહોરમાં સુશીલાને લલિત રાગ ગાવાનું કહેતા. સંગીતમાં ગહેરો રસ એના ઋજુ હૃદયને સહજ રીતે ભીંજવી દેતો. મારાં સાસુ, સુશીલા અમ્મીના સંગીત-રસની વાત કરું છું.

સંગીતપ્રેમી કુટુંબમાં ઉછરેલી સુશીલા, લગ્ન બાદ કાનપુર શહેરમાંથી નાના પાટણ ગામમાં સામાન્ય આર્થિક સ્થિતિવાળા કુટુંબમાં આવીને વસી. 

વહેલી સવારથી મીઠા સૂરની અને ઘરકામના અવાજોની જુગલબંધી ચાલતી હોય. કોઈ ગીત વાગતું હોય એની સાથે, ‘શિવરંજની રાગમાં લાગે છે કે, પેલું ગીત સોહિણી રાગમાં હશે’, તેવી અમ્મીની અટકળો દિલીપ બાળપણથી સાંભળતા. 

કોલેજના અભ્યાસ સાથે દિલીપને વડોદરામાં શાસ્ત્રીય સંગીતનો રસ ઘેરો ઘૂંટાયો. અમેરિકામાં શિષ્યવૃત્તિમાંથી ડોલર બચાવીને પહેલી ખરીદી ટેપ રેકોર્ડરની કરી. વિદ્યાર્થી તરીકે પંડિત રવિશંકર અને ઉસ્તાદ વિલાયત ખાનને નજીક બેસીને સાંભળવાની અમેરિકામાં તક મળી. દિલીપની જીવનસાથીની પસંદગીમાં, ‘સંગીતમાં રસ હોવો જોઈએ’, એ એક આવશ્યક મુદ્દો હતો. 

Princeton, NJ.થી અમારી સફર શરૂ થઈ. પછી કેલિફોર્નિયામાં ડિઝનીલેન્ડ નજીક વિશાળ ઘરમાં ગોઠવાયાં. ૧૯૮૦ની સાલ હતી … એ સમયે દિલીપને જાણવા મળ્યું કે ઉસ્તાદ ઝાકીર હુસૈન થોડા કલાકારોને ડિઝનીલેન્ડ લાવવાની યોજના કરે છે. તેમાં સંતુર વાદક, પંડિત શિવકુમાર અને મનોરમા શર્મા, વાયોલિન વાદક પંડિત વી.જી. જોગ, શ્રી-શ્રીમતી કાનન, કીચલુ, અજય ચક્રવર્તી અને અન્ય સંગત સભ્યો હતાં. આવા અવનવા કાર્યક્રમમાં, ઉપરના વિશાળ રૂમમાં આતુર આનંદથી છલકતાં, એંસી સંગીતપ્રેમીઓ ગોઠવાયાં. શ્રીમતી માલવિકા કાનનનું કંઠ સંગીત અને બીજા ભાગમાં જોગસાહેબની વાયોલિન અને ઝાકીર હુસૈનના તબલાને અજબ દાદ મળી. શિવજી અને અન્ય કલાકારો, જોગ સાહેબની વાયોલિન સાંભળવા શ્રોતાગણ સાથે બેસી ગયા હતા. હાર્મોનિયમની સંગત આપતા યુવાન અજય ચક્રવર્તીએ હસીને સ્પષ્ટતા કરી હતી, “હું એક ગાયક છું.” નવ મહેમાનો બે રાત રોકાયા. પછીનાં વર્ષોમાં ઘણી વખત ફરી મહેમાન બન્યા. ૧૯૮૦-૮૫માં વર્ષમાં અઢાર કાર્યક્રમો કર્યા. 

અમે વ્યવસ્થાપકને કહ્યું, “અમને ખાસ અનુભવ નથી કે શ્રીમંત પણ નથી … પ્રેમ અને ઉત્સાહ છે.” ત્યારે પંડિત ભીમસેન જોષીનો કાર્યક્રમ નક્કી થયો અને પંડિતજી સમેત છ સભ્યો અમારી સાથે ચાર દિવસ રહ્યા. જમવામાં મેં તીખી રસોઈ ન આપી. એમણે મને પૂછ્યું, “આપકે પાસ અચાર હૈ?” મેં કહ્યું, “આપકે ગલેકે લીએ …” તો કહે, “અરે કુચ્છ નહીં હોગા, યે તો સોલીડ હૈ.” કહી, મજાનું હસ્યા. 

ભીમસેનજીએ યમન કલ્યાણ રાગ શરૂ કર્યો અને દ્રુતમાં ઉપાડ્યું, … શ્યામ બજાયે આજ મુરલિયા …

આનંદ સજળ લાગણીથી અમ્મીએ મને કાનમાં કહ્યું, “શ્યામ બજાયે … હું ગાતી એ …”

www.Saryu.wordpress.com  

e.mail : SaryuParikh@yahoo.com

Austin

·      ૧૨મી ઓક્ટોબરે (સોમવારે કામકાજના દિવસે) રાહુલ ગાંધીના નેતૃત્વમાં ઇન્ડિયા ગઠબંધને જે વિરાટ મોરચો કાઢ્યો અને એમાં જે માનવમહેરામણ ઉમટ્યો હતો એવી ઘટના મેં આજ સુધી જોઈ નથી. ૧૯૬૯થી રાજકારણને જોઈ રહ્યો છું, અનેક આંદોલનો જોયાં છે, કેટલાકમાં ભાગ લીધો છે, જેલ ભોગવી છે, પણ આટલો પ્રતિસાદ ક્યારે ય જોયો નથી. ૧૯૭૪-૭૫માં ઇન્દિરા ગાંધી વિરુદ્ધ લોકોનો રોષ પેદા થયો હતો ત્યારે પણ નહીં અને ૧૯૭૭માં ઈમરજન્સી ઊઠી ત્યારે પણ નહીં. લોકોને ટ્રક કે બસમાં નહોતા લાવવામાં આવ્યા. પૈસા આપીને લાવવામાં નહોતા આવ્યા. સ્વ-પ્રેરણાથી પોતાની કલ્પનાના ભારતને બચાવવા જોખમ ઉઠાવીને લોકો આવ્યા હતા. દિલ્હીમાં પોલીસનો આતંક જોઇને લોકોએ ડરવું જોઈતું હતું અને એવી જ શાસકોની અપેક્ષા હતી. 

·      મેં મારા જીવનમાં આટલી નિર્ભયતા ક્યારે ય જોઈ નથી. ગાંધીજીના યુગમાં અશિક્ષિત ગરીબ સામાન્ય લોકોમાં નિર્ભયતા જોવા મળતી હતી એમ સાંભળ્યું છે, પણ અહીં પ્રત્યક્ષ જોવા મળ્યું. ઈમરજન્સી સામે અને બીજી લડતો જોઈ છે, ભાગ પણ લીધો છે, પણ આટલી નિર્ભયતા ક્યારે ય જોઈ નથી. 

·      મેં મારા જીવનમાં આટલા ડરેલા શાસકો ક્યારે ય જોયા નથી. ભારતમાં નહીં, દુનિયામાં પણ આટલા ડરેલા શાસકો ભાગ્યે જ જોવા મળશે. આંદોલન રોકવા માટે કેટલી હદે નીચે ગયા અને જઇ રહ્યા છે. માનસશાસ્ત્ર કહે છે કે ડરાવવાનો પ્રયાસ એ કરે જે પોતે ડરેલા હોય. જો કે કાયરતા તેમના ફૂળલક્ષણ છે. 

·      જેને કાયમ માટે રાજકીય રીતે ખતમ કરી દેવા અબજો રૂપિયા ખર્ચીને “પપ્પુ”ની ઈમેજ બનાવવામાં આવી હતી એ પપ્પુનું અર્થાત્ રાહુલ ગાંધીનું વિરાટદર્શન હેરાન કરી મુકનારું છે. 

·      રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ સામે તેનાં શતાબ્દી વર્ષમાં અભૂતપૂર્વ સંકટ પેદા થયું છે અને એ પણ જેવું તેવું નહીં. એ સંકટ પ્રતિષ્ઠાનું છે અને એનાથી વધારે અસ્તિત્વનું છે, પ્રાસંગિકતાનું છે. સો વરસની મહેનત પછી માંડ ભારત દેશ હાથમાં આવ્યો અને તેને તેઓ પોતાની રીતે ઘડવા જતા હતા ત્યાં લોકો (હિંદુઓ કહો) સાવધાન થઈ ગયા, રસ્તા પર ઉતરી પડ્યા અને તેને પાછો છીનવી રહ્યા છે. ૧૯૨૫ની સાલમાં દશેરાના દિવસે નાગપુરમાં સંઘની સ્થાપના થઈ હતી. ૨૦૨૫-૨૬નું વર્ષ સંઘની શતાબ્દીનું વર્ષ છે જેની પૂર્ણાહુતિ આ દશેરાના દિવસે થશે. 

આપણે આજે સંઘની શતાબ્દી અવસરે સંઘની સો વરસની યાત્રાની વાત કરીએ. 

*****

અત્યારે દેશમાં જે પરિસ્થિતિ આકાર પામી છે એ જોઇને જે લોકો વેદોથી લઈને વિનોબા ભાવે સુધીના દાર્શનિકોએ વિકસાવેલી ભારતની કલ્પના(Indea of India)ને વરેલા છે તેમના માટે અત્યંત સુખદ ઘડી છે અને જે લોકો વિનાયક દામોદર સાવરકરે વિકસાવેલી હિંદુરાષ્ટ્રની કલ્પનાને વરેલા છે એ લોકો માટે અત્યંત દુઃખદ ઘડી છે. 

ભારત વિશેની એ બે કલ્પના શી છે એ હું અહીં અનેકવાર લખી ગયો છું એટલે તેને વિસ્તારથી કહેવાની જરૂર નથી. પહેલી કલ્પનાના પાયામાં હિંદુ દર્શનને સુસંગત સહિયારાપણું છે, વસુંધરા કુટુમ્બકમ્‌ છે, સહિષ્ણુતા છે, ન્યાય છે, સર્વધર્મ સમભાવ છે અને બંધારણ દ્વારા સુરક્ષિત કાયદાનું રાજ છે. હિંદુ રાષ્ટ્રવાદીઓની કલ્પનાના ભારતમાં હિંદુઓનું વર્ચસ અને સર્વોપરિતા છે. આ દેશ માત્ર હિંદુઓના હાથમાં સુરક્ષિત રહી શકે છે, કારણ કે હિંદુઓની જન્મભૂમિ અને પવિત્રભૂમિ ભારત છે. ભારત સિવાય અન્યત્ર બીજા કોઈ દેશ માટે હિંદુઓની વફાદારી શક્ય નથી, જ્યારે કે મુસલમાન(જેમાં ખ્રિસ્તી અને યહૂદીનો સમાવેશ થાય છે)ની પવિત્ર ભૂમિ અન્યત્ર હોવાને કારણે તેમ જ તેના સ્વધર્મિય અન્યત્ર રહેતા હોવાને કારણે તે ધર્મથી દોરવાઈને પોતાની જન્મભૂમિ સાથે વિશ્વાસઘાત કરી શકે છે. આનો અર્થ એ થયો કે જો તમારે તમારા દેશને સુરક્ષિત રાખવો હોય તો દેશની અંદર રહેલા અને તમારી આસપાસ રહેતા દુ:શ્મનને ઓળખવો જોઈએ, તેનાથી સાવધાન રહેવું જોઈએ, તેને અંકુશમાં રાખવા જોઈએ. 

પણ આ ક્યારે થાય? બે જરૂરિયાત છે : પહેલી જરૂરિયાત એ છે કે હિંદુ હિંદુ તરીકે સંગઠિત થાય અને બીજી જરૂરિયાત એ છે કે હિંદુ હિંદુ હોવાપણાને વિકસાવે. વી.ડી. સાવરકરે તેને ‘હિન્દુત્વ’ તરીકે ઓળખાવ્યું છે. 

૧૯૨૩ની સાલમાં વિનાયક દામોદર સાવરકરે હિન્દુત્વની ઉક્ત થીસિસ વિકસાવી અને ૧૯૨૫ની સાલમાં દશેરાના દિવસે નાગપુરમાં ઉક્ત થીસીસને સાકાર કરવા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની સ્થાપના કરવામાં આવી. સ્થાપના કરનારાઓમાં ડૉ કેશવ બલિરામ હેડગેવાર સાથે સાવરકરના મોટાભાઈ ગણેશ દામોદર સાવરકર પણ હતા. દર્શન સામે હતું અને હવે તેને સાકાર કરવાનું હતું અને તેને લઈને એક યાત્રા શરૂ થાય છે. એ યાત્રાને આ દશેરાના દિવસે સો વરસ પૂરાં થાય છે. ૨૦૨૫-૨૬નું વર્ષ સ્થૂળ અર્થમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની શતાબ્દીનું વર્ષ માત્ર નથી, એ યાત્રાની શતાબ્દીનું વર્ષ છે. એવી યાત્રા જે વેદો, ઉપનિષદો, મધ્યકાલીન સંતો અને સૂફીઓ, આધુનિક સંતો વગેરેએ મળીને જે હિંદુ પીંડ ઘડ્યો છે તેને નકારનારી સામેના છેડાની યાત્રા. એવી યાત્રા જે રાજા રામમોહન રોયથી લઈને વાયા ગાંધી જવાહરલાલ નેહરુ સુધીના લોકોએ વિકસાવેલી ભારતની કલ્પનાની યાત્રાથી બિલકુલ સામેના છેડાની યાત્રા. એવી યાત્રા જે બંધારણસ્વીકૃત ભારતની કલ્પનાને નકારનારી સામેના છેડાની યાત્રા.  

બિલકુલ સામેના છેડાની એ યાત્રા હતી અને સો વરસ સુધી એ નિરંતર ચાલતી રહી. પ્રતિકૂળતાઓનાં અંબર વચ્ચે એ ચાલતી રહી. હાર્યા વિના, થાક્યા વિના, ક્ષણવાર પણ થોભ્યા વિના એ ચાલતી રહી. યાત્રાના ૯૦માં વરસે પૂર્ણ બહુમતી સાથે કેન્દ્રમાં સત્તા કબજે કરી ત્યારે તમને લાગ્યું કે હવે ભારતીય રાષ્ટ્રને હિંદુ રાષ્ટ્રમાં પરિવર્તિત કરી શકાશે અને યાત્રા જ્યારે શતાબ્દીએ પહોંચશે ત્યારે ભારત લગભગ હિંદુ રાષ્ટ્ર બની ચુક્યું હશે. કમ સે કમ ફાઉન્ડેશન થઈ ચુક્યું હશે અને પછી ઈમારત બંધાતી જશે. 

વિધિનો ખેલ જુઓ! હિંદુ રાષ્ટ્ર નિર્માણ યાત્રાના શતાબ્દી વર્ષે વિનાયક દામોદર સાવરકર અને રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ બન્નેની પ્રતિષ્ઠા (માત્ર વિચારધારા નહીં, પ્રતિષ્ઠા) ધૂળમાં મળી રહી છે. દસ વરસ પહેલાં બહુ ઓછા લોકો જાણતા હતા કે સાવરકર કેટલા કાયર હતા, જ્યારે આજે આખો દેશ જાણે છે. દસ વરસ પહેલાં બહુ ઓછા લોકો જાણતા હતા કે સાવરકરે અંગ્રેજોને ઊભા પગે મદદ કરી હતી, આજે આખો દેશ જાણે છે. સંઘનો પણ એ જ ઇતિહાસ છે અને આજે લોકો જાણતા થયા છે. દસ વરસ પહેલાં સુધી રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સ્વયંસેવકોની શિસ્ત, ચારિત્ર્ય, દેશપ્રેમ અને સાદગીપૂર્ણ જીવન જીવનારાઓની જમાત એવી એક પ્રતિષ્ઠા હતી જે આજે ધૂળમાં મળી છે. સંઘ-ભા.જ.પ.(પૂર્વાશ્રમનો જનસંઘ)ની ભાગીદારી તો ૧૯૫૧થી હતી, પણ સંઘ તેને નજરે નહોતો પડવા દેતો એ આજે નજરે પડી રહી છે. સંઘ સત્તામાં ભાગીદાર છે, સત્તાના લાભ લે છે અને સત્તાના ભોગ ભોગવે પણ છે. 

રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ રાજકીય પ્રવૃત્તિ નથી કરતો, તે એક સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિ કરતું સંગઠન છે તે માત્ર હિંદુહિતને વરેલો છે અને હિંદુ હિતને ધ્યાનમાં રાખીને ક્વચિત જે તે રાજકીય પક્ષને ટેકો આપે છે કે વિરોધ કરે છે એવી જે વાતો કરવામાં આવતી હતી એ આજે સંઘના નેતાઓએ કરવાનું છોડી દીધું છે. મૂળમાં ભા.જ.પ./જનસંઘ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના હતા આજે સંઘ ભા.જ.પ.નો છે. ઝેડ ગ્રેડ સિક્યુરિટી, કમાન્ડોઝ, ફાઈવસ્ટાર કલ્ચર, એક્ઝીક્યુટીવ ક્લાસમાં વિમાન પ્રવાસ, સંઘના ફાઈવસ્ટાર હોટેલ જેવા આલીશાન ભવનો, હજારો કરોડ રૂપિયાનું સી.એસ.આર. (કોર્પોરેટ સોશ્યલ રિસ્પોન્સિબિલિટી) ફંડ, અંબાણીઓની મહેમાનગતી, જે તે સમિતિઓ કે પંચોમાં બિરાજીને મળતી પ્રધાનો જેવી સુખસુવિધા વગેરે તેઓ ભોગવી રહ્યા છે. દિલ્હીના તેમના પોતાના શાસકોએ સંઘને જેટલું નુકસાન પહોંચાડ્યું છે એટલું સંઘના દુ:શ્મનોએ પણ નથી પહોંચાડ્યું. પહેલા સંઘના સરસંઘચાલકને સાંભળવામાં આવતા, આજે મોહન ભાગવતના નિવેદનને કોઈ રાજકીય નેતાના નિવેદન તરીકે જોવામાં આવે છે. સંઘ ઉપર ભા.જ.પ.નો વરખ ચડી ગયો છે. ઓછામાં પૂરું રાહુલ ગાંધી લોકતાંત્રિક ભારતના હત્યારા તરીકે મોદી-શાહ-ભાગવત એમ ત્રણ નામ એકશ્વાસે લે છે. 

પણ આમ કેમ બન્યું? શા માટે તપ ઝાંખું પડ્યું અને છેવટે તપ રોળાઈ ગયું? 

મારી સમજ મને એમ કહે છે કે તેમનો આખો મદાર સત્તા પર હતો અને સત્તા એવી ચીજ છે જે શિખરે પહોંચાડે અને પછાડે. યેનકેન પ્રકારેણ સત્તા મેળવો અને સત્તા હશે તો હિંદુ રાષ્ટ્ર સ્થાપિત કરી શકાશે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો હિંદુ રાષ્ટ્ર તેઓ સત્તા દ્વારા સ્થાપિત કરવા માગતા હતા, પ્રજાકીય સ્વીકૃતિને તેમણે ખાસ મહત્ત્વ આપ્યું નહોતું. સાવરકરે વિકસાવેલા (આમ તો આયાત કરેલા) મૂળ હિન્દુત્વવાદી દર્શનમાં પણ કેન્દ્ર સ્થાને હિંદુઓની સત્તા છે. ગમે તે માર્ગે સત્તા મેળવો, રાજ્ય પર કબજો કરો અને પછી રાજ્યને હિંદુ રાષ્ટ્રમાં પરિવર્તિત કરો. સાવરકર કહે છે કે શિવાજી મહારાજે હિંદુ રાષ્ટ્રની સ્થાપના કરી હતી અને તેને તેઓ હજુ વધુ મજબૂત કરી શક્યા હોત, પણ તેમની ઉદારતા અને માણસાઈ તેમાં વચ્ચે આવી. સમજાય છે આ વાક્યનો શું અર્થ થાય છે?  

સત્તાનો નશો ભોગવ્યા વિના અને સત્તાનો લાભ લીધા વિના કેવળ ઇષ્ટ હેતુને સાકાર કરવા માટે સત્તાનો માત્ર સાધન તરીકે ઉપયોગ કર્યો હોય, એવો વીરલો સત્તાધીશ ઇતિહાસમાં ભાગ્યે જ જોવા મળશે. એ શક્ય નથી. અત્યારના હિન્દુત્વવાદી શાસકો પર એક નજર કરો. દરેકે હિંદુનું કલ્યાણ કરતાં પહેલાં પોતાનાં પુત્રનું કલ્યાણ પહેલા કરી લીધું છે. વળી સત્તા જ્યારે છળકપટ, અસંખ્ય સમાધાનો અને પ્રજાને ગુમરાહ કરનારાં વિરોધાભાસી વક્તવ્યો કરીને મેળવી હોય ત્યારે તો એ બિલકુલ શક્ય નથી. ટૂંકમાં સત્તા પર તેમનો મદાર હતો અને સત્તા તેઓ પચાવી શક્યા નહીં. સત્તાને સાધન તરીકે વાપરવાની હતી જે આજે તેમના માટે સાધ્ય બની ગઈ છે અને હવે તો અસલામત ભવિષ્યથી બચવા માટેની ઢાલ બની ગઈ છે. 

અહીં એક પ્રશ્ન થવો જોઈએ કે શા માટે તેમણે હિંદુ રાષ્ટ્રની કલ્પનાને પ્રજાકીય સ્વીકૃતિ  અપાવવા પ્રયત્ન ન કર્યો? સત્તા પર મદાર રાખવાની જગ્યાએ પ્રજાનું પ્રબોધન કરવું જોઈતું હતું અને પ્રજાને પોતાનાં તરફ વાળવી જોઈતી હતી. ગાંધીજીએ અને કાઁગ્રેસે આ માર્ગ અપનાવ્યો હતો. એવું નહોતું કે સો ટકા પ્રજાકીય સ્વીકૃતિ મળી હતી, પરંતુ મહદ્દઅંશે સ્વીકૃતિ મળી હતી. હિન્દુત્વવાદીઓ પણ આ કરી શક્યા હોત. 

કરી તો શક્યા હોત, પણ એમ કરવામાં જોખમ હતું. સ્વીકાર નહીં કરનારાઓ સાથે વિમર્શ કરવો પડે, તેના આળા પ્રશ્નોના જવાબ આપવા પડે, તેમનું સમાધાન કરવું પડે અને પોતાનો પક્ષ તાર્કિક રીતે રજૂ કરવો પડે. બીજું તેઓ એ પણ જાણતા હતા કે આ અઘરું કામ છે. અઘરું શું અસંભવ કામ છે. ઇતિહાસમાં કોઈ સંકીર્ણતાને સ્વીકૃત કરાવી શક્યા નથી. વ્યાપક પ્રજાકીય સ્વીકૃતિ અને સંકીર્ણતા પરસ્પર વિરોધી છે. એનું સહઅસ્તિત્વ શક્ય નથી. 

તો બન્યું એવું કે સંવાદના પારદર્શક માર્ગે પ્રજાકીય સ્વીકાર તેઓ કરાવી શક્યા નહીં અને શક્ય પણ નહોતું. આ સ્થિતિમાં તેમની પાસે બે જ વિકલ્પ હતા : એક દુષ્પ્રચારનો, પોતાને અનુકૂળ ન હોય એવા મોટા માણસોને નાના ચીતરવાનો અને બીજો સત્તા. યેનકેન પ્રકારેણ સત્તા મેળવો. સો વરસની યાત્રા પછી તેઓ મંજિલે પહોંચી તો ગયા પણ તેનો પહેલો શિકાર પણ તેઓ જ થયા! તેમની સત્તા માટેની ચાહ વાસના સમાન હતી, કારણ એ જ એક માત્ર માર્ગ હતો હિંદુ રાષ્ટ્ર રચવાનો અને વિરોધીઓથી બચવાનો. 

આજે શતાબ્દી વર્ષમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ સામે માત્ર પ્રતિષ્ઠાનું નહીં, અસ્તિત્વનું પણ સંકટ પેદા થયું છે. ચારિત્ર્ય, સંયમ, સાદગીની મૂડી ધોવાઇ રહી છે અને વૈચારિક નાદારી ઉઘાડી પડી ગઈ છે. લેખના પ્રારંભમાં કહ્યું એમ જે લોકો સહિયારા ભારતને વરેલા છે એ લોકો માટે રાજીપાનો અવસર છે કારણ કે મૂળિયાં ઉખડી રહ્યાં છે અને અને જે લોકો ભારતને હિંદુ રાષ્ટ્ર બનાવવા માગે છે એ લોકો દુઃખી છે કારણ કે ફેલાયેલાં મૂળિયાં ઊંડા નથી તેની પ્રતીતિ તેમને થઈ રહી છે. મૂળ વિચારપુરુષ વિનાયક દામોદર સાવરકર અને વિચારને વાચા આપનાર મહાસંગઠન રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ બન્ને વિરોધીઓના કરતાં તેમનાં પોતાનાં શાસકોના શાસનના શિકાર બની રહ્યા છે. 

આને કહેવાય શોકાંતિકા!  

પ્રગટ : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 18 ઑક્ટોબર 2026