ધીમન્ત પુરોહિત

ભારતની ટપાલ-પ્રણાલીના 2,700 જેટલા સમૃદ્ધ અને વૈવિધ્યપૂર્ણ વારસાનો અંદાજ આપતું એક અનોખું ઇનૉવેટિવ પ્રદર્શન માણવાની આજે (રવિવારે) સાંજે છેલ્લી તક છે. પુરાવસ્તુ સંગ્રાહક અને પત્રકાર ધીમંત પુરોહિતે વર્ષોથી સેવેલી અનેક પૅશન્સમાંથી એક પૅશનનું આ સુફળ છે. પ્રદર્શનનું નામ છે चिठ्ठी आयी है : Postal Heritage of India

અહીં ત્રણ-ચાર સદીઓ પહેલાંનાં પરબીડિયાં, લિફાફા, એન્વેલપ્સ અને પોસ્ટકાર્ડ મૂળ સ્વરૂપે જોવા મળે છે. તેને ચાર વિભાગોમાં ગોઠવવામાં આવ્યાં છે.

રૉયલ પ્રિન્સલી સ્ટેટ્સ અથવા રજવાડાંના પહેલા વિભાગમાં જામનગર-નવાનગર, વડોદરા, નાંદોદ, રેવાકાંઠા બિકાનેર જેવાં રાજ્યો છે. ધીમંતભાઈ માહિતી આપે છે કે આ ટપાલસેવા રાજવી કૂળો માત્ર પોતાનાં માટે ચલાવતાં અને તેમાંથી કેટલાંક કાર્ડસ પર જે મુદ્રા અથવા સુશોભન માટેનું સ્ટિકર છે તે સાચા સોનાનું છે.   

બ્રિટિશ ઇન્ડિયા શીર્ષક હેઠળ જોવા મળતાં અનેક નમૂનાઓમાં 1 જુલાઈ 1879ની તારીખનું પહેલું પોસ્ટકાર્ડ છે. બ્રિટિશ તેમ જ ફ્રેન્ચ સરકારે બહાર પાડેલાં કાર્ડસના નમૂના પણ મળે છે. ગાંધીજીને લગતો એક વિભાગ છે, અને તેમાં એક પોસ્ટકાર્ડમાં ગાંધીજીનું ‘જાણીતું’ સરનામું છે. 

રિપબ્લિક ઑફ ઇન્ડિયા વિભાગમાં આઝાદીથી સાંપ્રત સુધીના નમૂનાઓ છે. જેમાં કાર્ડ, કવર, આંતર્દેશીય, એર-મેઇલ અને રાખડી માટેના કવર સુદ્ધાં છે. 

સિનેસ્ટાર્સને દરરોજના સેંકડો પત્રો આવતા – મીનાકુમારી તેમને આવેલા પત્રોના ઢગલાની સામે બેઠાં હોય તેવો રંગીન ફોટોગ્રાફ છે. ભારતના ભાતીગળ વારસાની ઝલક આપતો ‘સુરભી’ નામનો પ્રસન્નતાકારક અઠવાડિક કાર્યક્રમ દૂરદર્શન પર 1990થી એક દાયકા સુધી આવતો હતો. એક ફોટામાં કાર્યક્રમના સદા પ્રફુલ્લિત સંચાલકો રેણુકા શહાણે અને સિદ્ધાર્થ કાક પત્રોના ઢગલાની સામે બેઠેલાં દેખાય છે. ‘સુરભી’ના દરેક એપિસોડમાં આખા ભરતમાંથી આવતા લાખો પત્રો એક વિશ્વવિક્રમ ગણાય છે. 

જાતભાતની માહિતી આપતાં પોસ્ટર્સમાં છે – ગાંધીજીને દરરોજ 31 હજાર પત્રો મળતા, ભારતની પહેલી પોસ્ટ ઑફિસ 1774માં કોલકાતામાં બની, અંગ્રેજો ભારતના હલકારાઓ-ટપાલીઓ પર અમાનુષ જુલમ ગુજારતા.    

કેટલાક નમૂના વિશિષ્ટ છે. પ્રદર્શનના પ્રવેશ દ્વારે જ ટપાલીનો ગણવેશ છે જેનું મથાળું છે – કિશોર કુમારે ગાયેલું ‘ડાકિયા ડાક લાયા’ નામનું ગુલઝારે લખેલું અદ્દભુત ગીત (ફિલ્મ ‘પલકોં કી છાંવ મેં’, 1977). પ્રદર્શન ખંડની વચ્ચે મૂકવામાં આવેલી ટપાલ પેટી અર્થાત પોસ્ટ ઑફિસનો અસલ ડબ્બો અને કાળા રંગનો ડાયલવાળો ફોન.

તેની બાજુમાં છે મોર્સ કોડ દ્વારા કામ કરતાં ઓરિજિનલ ટેલિગ્રામ મશીન્સ, જેના દ્વારા, સામે રિસિવર હોય તો અત્યારે પણ ટેલિગ્રામ થઈ શકે, એમ ધીમંતભાઈએ જણાવ્યું. 

ફિલ્મી ગીતોની પહેલી પક્તિઓની રૂપકડી પટ્ટીઓ છે : ‘યે મેરા પ્રેમપત્ર પઢકર …’(ફિલ્મ: સંગમ, 1964), ‘ફૂલ તુમ્હે ભેજા હૈ ખતમેં …’ (સરસ્વતીચન્દ્ર, 1968), ‘ચિઠ્ઠી આઈ હૈ વતન સે ચિઠ્ઠી આઈ હૈ …’ (નામ, 1986) અને ‘કબૂતર જા જા જા …’ (મૈને પ્યાર કિયા, 1989). 

ભારતના પહેલવહેલા ટપાલીએ આપેલી ભાવસેવાની અદ્દભુત કલાકૃતિ ‘મેઘદૂત’નો પાંચ ભાષાઓમાં અનુવાદ આપતો વાસુદેવ સ્માર્તનાં ચિત્રો સાથેનો રમણીય ગ્રંથ, રેડિયો તેમ જ  ટેલિવિઝન માટે 1980ના દાયકા સુધી મેળવવા પડતાં લાયસન્સના નમૂના અને પિન કોડની માહિતી આપતું પુસ્તક છે. અભ્યાસીઓ અને રસિકો પ્રદર્શનમાંથી ઘણું પામી શકે. 

પ્રદર્શનમાં મુલાકાતીએ એક મજાની પ્રવૃત્તિ પણ કરવાની છે. એક પોસ્ટકાર્ડ છે. તેની એક બાજુ કોરી છે, બીજી બાજુ અરધા હિસ્સામાં ધીમંતભાઈના ફોટા સાથે પ્રદર્શનની વિગત છે અને બાકીનામાં સરનામાં માટેની જગ્યા છે.

મુલાકાતીને અનુરોધ કરવામાં આવે છે કે તે પોતાના કોઈ પણ પ્રિય વ્યક્તિને પોસ્ટકાર્ડ લખીને, તેની બીજી બાજુ એ વ્યક્તિનું સરનામું લખીને તે પોસ્ટકાર્ડને પ્રદર્શનની વચોવચ ગોઠવેલી ટપાલ પેટીમાં નાખે. તે વખતે તેનો ફોટો લેવામાં આવે. ધીમંતભાઈ જણાવ્યું કે એ પોસ્ટકાર્ડ આવતા દિવસોમાં સરનામે પહોંચી જશે ! 

કેટલાંક મુલાકાતીઓએ વીસ-પચીસ વર્ષ પછી પત્ર લખવાની અનુભૂતિ માણી હતી, તો થોડાંએ વળી પહેલી વારની ! એક કિશોરે તો પોસ્ટકાર્ડ જ પહેલી વાર જોયું હતું. જેન-ઝીમાં પણ આવાં સ્વાભાવિક રીતે જ નીકળવાનાં ! 

પોસ્ટકાર્ડ લખવાની આ અનુભૂતિ માણવા જેવી છે, વારંવાર માણવા જેવી છે. જો સરકાર માણવા દે તો, કેમ કે ગયા એકાદ દાયકામાં કેન્દ્ર સરકારે ટપાલ સેવાઓને લોકવિરોધી પગલાંથી નુકસાન કર્યું છે. 

ગયાં વર્ષે 17 સપ્ટેમ્બરના દસેક દિવસ પહેલાં પોસ્ટકાર્ડ ખરીદવા જનારાને જી.પી.ઓ. સહિતની ત્રણ પોસ્ટ ઑફિસોમાં ખબર પડી કે તેનો સ્ટૉક નથી. કારણ ? એ વખતે આપણા વડાપ્રધાનશ્રીને શુભેચ્છા લખી/લખાવી મોકલીને ભક્તિ કરવા/કરાવવા માટે પક્ષના લોકોએ પોસ્ટકાર્ડ જથ્થાબંધમાં ખરીદી લીધાં હતાં.

રોજના હજારો પત્રો મેળવનાર અને અનેક પત્રોનો જવાબ લખનાર ગાંધીજીએ શું કર્યું હોત ? એક સદીના કૃતાર્થ આયુષ્યમાં હજારો પોસ્ટકાર્ડ લખનાર એવા વાચનના જ્યોતિર્ધર મહેન્દ્રભાઈ મેઘાણીએ શું કર્યું હોત ? 

ધીમંતભાઈના પુરાવસ્તુ સંગ્રહનું આ ત્રીજું પ્રદર્શન છે. પહેલું ગાંધીજીના વારસા પરના સંગ્રહનું અને બીજું વીસમી સદીના પોણા ભાગના સમયગાળાને લગતી વસ્તુઓનું હતું. 

સંગ્રહઘેલા અને અતીતરાગી ધીમંતભાઈ પાસેથી હવે ચોથું પ્રદર્શન શેનું મળી શકે ? કદાચ દુર્લભ હસ્તપ્રતો, સામયિકોના અંકો, ગ્રંથો અને પુસ્તકોનું ? શુભેચ્છા સાથે પ્રતિક્ષા પણ છે. 

ડિજિટલ કમ્યુનિકેશનના સમયમાં અસલના જમાનાની ટપાલની દુનિયાના જજબાતનો પયામ આપણી સુધી પહોંચાડનારા ધીમંત डाकियाને ધન્યવાદ !  

डाकिया ના ગીતની લિન્ક https://www.youtube.com/watchv=7M0mSb5vT9c

(કોલાજ માટે ખૂબ આભાર : પરીક્ષિત મેઘના મુકેશ)

‌‌‌‌‌——————————-

આ પ્રદર્શન આજે (રવિવારે) તેના ત્રીજા છેલ્લા દિવસે પાંજરાપોળ ચાર રસ્તા પાસે આઈ.આઈ.એમ. રોડ  આવેલા એ.એમ.એ.ના સંકુલમાં સાંજે 4.00 થી 7.00 વાગ્યા સુધી જોવા મળશે.  

20 સપ્ટેમ્બર 2026

 e.mail : sanjaysbhave@yahoo.com

ચિરંતના ભટ્ટ

ગયા અઠવાડિયે શિખર સંમેલનની આગલી રાતે મધરાત વીતી ગયા પછી પણ ભારતીય વાટાઘાટકારો જાગતા હતા. બધાને માફક આવે, સ્વીકાર્ય હોય એવું વાક્ય બન્યું ત્યાં સુધીમાં તો સવારના લગભગ ચાર વાગી ગયા હતા. એ વાક્ય કંઈ બહુ ભારેભરખમ કે બહુ કંઈ કહી દેનારું નહોતું, પણ એમાં એવી કંઈક વાત ચોક્કસ હતી જેને કારણે એક જ યુદ્ધના સામસામા છેડે ઊભેલા ઈરાન અને યુનાઇટેડ આરબ અમીરાત, યુદ્ધનું નામ લીધા વિના, બંને આ વાક્યને ટેકો આપી શકે.

એ જ દિવસે થોડા કલાકો પછી નેતાઓએ ભારત મંડપમ્ ખાતે વૃક્ષારોપણ કર્યું. સાત વર્ષ પછી ભારત આવેલા શી જિનપિંગ ગ્રૂપ ફોટોગ્રાફ માટે ઊભા હતા. બાજુમાં પુતિન, મોદી, ઈરાન, દક્ષિણ આફ્રિકા અને ઇન્ડોનેશિયાના પ્રમુખો પણ હતા. પોતાના દેશના ગેરહાજર શાસકનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા અબુ ધાબીના યુવરાજ પણ હતા. બધાંએ એક જ કેમેરા લેન્સમાં નજર કરી, જેને માટે અંગ્રેજીમાં એક સરસ શબ્દ છે, ‘ફોટો ઑપ’ – એ આ ક્ષણ હતી. બધા નેતાઓએ સરસ ડિપ્લોમેટિક સ્મિત કર્યું અને પટપટ કેમેરાની ચાંપો દબાઈ. આ ઘટનામાં બહુ બહુ તો દસેક મિનિટ લાગી હશે. સાંજે ભવ્ય ડિનર હતું. 

આખા બ્રિક્સ સમિટનો સાર આમ તો આટલો જ : યોગ્ય વાક્ય રચવામાં સવાર પડી ગઈ, ફોટો પડાવતા દસ મિનિટ લાગી. આ અઢારમું બ્રિક્સ શિખર સંમેલન હતું. યજમાન અને અધ્યક્ષ તરીકે ભારતે આખું વર્ષ ‘સ્થિતિસ્થાપકતા’ એટલે કે રેઝિલિયન્સ શબ્દનું રટણ કર્યું હતું. સંમેલનની સત્તાવાર થીમમાં પણ એ જ હતું – સ્થિતિસ્થાપકતા, નવીનતા, સહકાર અને ટકાઉપણું (રેઝિલિયન્સ, ઇનોવેશન, કૉઓપરેશન અને સસ્ટેનેબિલિટી). જ્યારે કંઈ બહુ તેજતર્રાર ઓળખ ટાળવી હોય ત્યારે સમિટને આવાં છોગાં આપી શકાય. મોટાભાગની ગણતરી પ્રમાણે અગિયાર દેશો એક ટેબલ પર બેઠા હતા. જો કે સાઉદી અરેબિયાના સભ્યપદનો સવાલ છેલ્લાં બે વર્ષથી જ્યાં હતો ત્યાં જ છે. ભારતીય યજમાનો તેને સભ્ય ગણે છે, સાઉદી અધિકારીઓ પોતે હજી સ્પષ્ટપણે એવું કહેતા નથી અને આ સવાલનો નિવેડો લાવવાની કોઈને ઉતાવળ નથી. બ્રાઝિલ તરફથી લુલાને બદલે તેમના વિદેશ પ્રધાન આવ્યા હતા. લુલા ચોથી મુદ્દત માટે ચૂંટણી લડી રહ્યા છે અને મતદાનને માંડ ત્રણ અઠવાડિયાં બાકી હતાં.

જે વાક્ય પાછળ આખી રાત ગઈ તેનો અર્થ આ છે : ‘મધ્ય પૂર્વ/પશ્ચિમ એશિયામાં સતત વધી રહેલા તણાવ અંગે અમે ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરીએ છીએ અને આ મુદ્દે પોતપોતાના દેશોના વલણને યાદ કરતાં મહત્તમ સંયમ રાખવાની તથા પરિસ્થિતિ વધુ વણસે એવાં પગલાં ટાળવાની અપીલ કરીએ છીએ.’

ફરી વાંચો. આખા વાક્યનો ભાર એક જ શબ્દ પર છે – સંયમ. અહીં સંયમ કોઈ મૂલ્ય નથી, એક મોટુંમસ વાસણ છે. સીધેસીધું શું કહેવું એના પર સહમતિ ન સાધી શકાય તો એ બધું એમાં ઠાલવી દો. ઈરાન ઇચ્છતું હતું કે તેની ધરતી પર હુમલા કરનારા દેશોનાં નામ લઈને તેમની નિંદા કરવામાં આવે. યુ.એ.ઈ. ઇચ્છતું હતું કે આ યુદ્ધનો માર પોતાને પણ પડ્યો છે તેની નોંધ લેવાય, પણ પોતાના પર દોષ મૂક્યા વગર. કોઈને પોતાનું ધારેલું વાક્ય મળ્યું નહીં. સૌને મળ્યો સંયમ. જે સૈદ્ધાંતિક રીતે સૌની પાસે કંઈક અપેક્ષા રાખે છે, પણ વ્યવહારમાં કોઈની પાસેથી કશું માગતો નથી. કારણ કે એ સંયમ માટે જવાબદાર ઠેરવી શકાય એવું કોઈ નામ ઘોષણાપત્રમાં છે જ નહીં.

આ એક શબ્દને કેવી કેવી બાબતોનો ભાર વેંઢારવો પડ્યો એ જોવા જેવું છે. ઘોષણાપત્ર સ્વીકારાયું ત્યારે આ સમૂહનો એક સભ્ય એવા દેશ સાથે સામસામા હુમલા કરી રહ્યો હતો જે આ સમૂહમાં છે જ નહીં. અગિયારમાંથી બે દેશો વર્ષનો મોટો ભાગ એ જ યુદ્ધની સામસામી બાજુએ ઊભા રહીને વિતાવી ચૂક્યા હતા. અને આ શબ્દે એક વધુ દાવો પણ ઉપાડવાનો હતો –  આ બધા મતભેદો વચ્ચે ભારતે ‘સેતુ રચ્યો’ હોવાનો દાવો. માત્ર સંયમના એક શબ્દના ટેકે ઊભેલા વાક્ય માટે આ વર્ણન થોડું વધારે પડતું ઉદાર છે. રાજદ્વારીઓ આને મોટી સફળતા કહે છે. ચોક્કસ શબ્દોમાં કહીએ તો, એક જ ફોન્ટમાં લખાયેલી અસહમત રહેવાની સહમતિ છે.

બીજા મુદ્દાઓ પર ઘોષણાપત્રે હિંમત દેખાડી. પહેલગામ હુમલાની ‘આકરામાં આકરા શબ્દોમાં’ નિંદા થઈ. છવ્વીસ લોકોનાં મૃત્યુ. અહીં ગોળગોળ ભાષાની જરૂર નહોતી, કારણ કે સહમત થવામાં કોઈનું કશું જતું નહોતું. વેપારને ખોરવતી આયાતજકાત (ટેરિફ) અને ત્રીજા પક્ષો પર લાદવામાં આવતા પ્રતિબંધોની (સેન્કશન્સ) પણ ટીકા થઈ. ‘અમેરિકા’ શબ્દ એકેય વાર લખ્યા વગર. આ નામ એટલી કાળજીથી ટાળવામાં આવ્યું છે કે તેની ગેરહાજરી જ પોતાનામાં એક નિવેદન બની જાય છે. વાક્યનું વર્ણન એક જ દેશને બંધબેસતું હોય તો નામ લેવાની જરૂર પણ ક્યાં છે? 

ભારતને ખરેખર શું મળ્યું? એક ઘોષણાપત્ર પાછળ અગિયાર પ્રતિનિધિમંડળો. કોઈ ઊઠીને ગયું નહીં, કોઈ ફૂટ પડી નહીં. સાત વર્ષ પછી શી જિનપિંગની ભારતમાં હાજરી પણ કાં તો ખરેખર બે રાષ્ટ્રો વચ્ચે જામેલો બરફ ઓગળવાની નિશાની હોઈ શકે અથવા ઓછોમાં ઓછું એવું જતાવતો ફોટોગ્રાફ માત્ર હોય એવું પણ બને – આ તો આપણે કયા અખબાર પર આધાર રાખીએ છીએ તેના પરથી નક્કી થાય. 

નવી દિલ્હીને એવો મંચ મળ્યો જ્યાંથી તે વિશ્વસનીય રીતે કહી શકે કે તેણે કોઈ બીજાના યુદ્ધમાં કોઈ એક પક્ષની બાજુએ ઊભા રહ્યા વગર ગ્લોબલ સાઉથનું યજમાનપદ સંભાળ્યું. ભલે એ માટે બેઠકમાં યુદ્ધને પણ તેનું નામ લીધા વિના જગ્યા આપવી પડી હોય.

આ નાનીસૂની વાત નથી. બીજા લગભગ કોઈ મુદ્દે એકમત ન થતા અગિયાર દેશો વચ્ચેની સહમતિ પણ એક પ્રકારનું પાયાનું માળખું છે. તેના પર ધીમે ધીમે બાંધકામ થઈ શકે. ન્યૂ ડેવલપમેન્ટ બૅન્ક એ રીતે જ ઊભી થઈ છે. પોતપોતાનાં રાષ્ટ્રીય ચલણોમાં વેપારના હિસાબ ચૂકવવાનો મુદ્દો પણ એ રીતે વર્ષોવર્ષ ઘોષણાપત્રોમાં પાછો આવે છે. આ એક વ્યવહારુ પ્રયાસ છે; તેના માટે સૌનું એક જ ચલણ બનાવવું જરૂરી નથી.

આ બધાની કિંમત શું ચૂકવાઈ એનો હિસાબ કરવો મુશ્કેલ છે. અને એટલે જ બેઠકમાં બેઠેલા કોઈને એનો જવાબ પણ આપવો નહીં પડે. કોણે શું કર્યું એનાં નામ ટાળીને સહમતિ સાધતો સમૂહ એક સોદો કરે છે: જવાબદારી નક્કી કરવાની ક્ષમતા જતી કરીને, જેમને જવાબદાર ઠેરવવાના હોય તેમની સાથે એક જ ઓરડામાં બેસી રહેવાની ક્ષમતા સાચવી લે છે. કદાચ આ વધુ સમજદારીભર્યો સોદો હશે. પણ સૌથી અઘરા પ્રશ્નો પર આવું કહેવું અને કશું જ ન કહેવું, એ બંને વચ્ચેનો ફરક પારખવો મુશ્કેલ છે.

બ્રિક્સ વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં એક વૈકલ્પિક અવાજ બનવા માગે છે, પણ સભ્યો વચ્ચેના સરહદી અને રાજકીય મતભેદો આ મહત્ત્વાકાંક્ષાને મર્યાદિત રાખે છે. ભારત માટે કસોટી બેવડી છે, પશ્ચિમ સાથેના સંબંધો સાચવવાના અને રશિયા તથા ચીન સાથે આ મંચ પર સક્રિય પણ રહેવાનું. એક વાક્ય ઘડવા માટે બંધ બારણે આખી રાત ચાલતી વાટાઘાટોમાં આ સંતુલનની કિંમત દેખાય છે.

બ્રાઝિલના વિદેશ પ્રધાન એવા દેશમાં પાછા ફર્યા જેના પ્રમુખને મતદાનના ત્રણ અઠવાડિયાં પહેલાં બીજે હાજર રહેવું વધુ જરૂરી લાગ્યું હતું. રિયાધ અને નવી દિલ્હી વચ્ચે ક્યાંક, સાઉદીના સભ્યપદનો સવાલ સંમેલન પૂરું થયા પછી પણ જ્યાં હતો ત્યાં જ રહ્યો. દરેકને સહમતિનું એટલું જ સ્વરૂપ મળ્યું જેટલું તેને પરવડે. સહમતિ આખરે એ સિવાય બીજું હોય પણ શું?

બાય ધી વે:

સવારે ચાર વાગ્યા સુધી મહેનત કરીને તેમણે એક એવું વાક્ય લખ્યું જેનો છેવટે અર્થ એટલો જ થાય છે : આપણે અસહમત છીએ એના પર સહમત છીએ. બસ, શાંતિથી. આ કાં તો અગિયાર દેશોએ સાથે મળીને છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં તૈયાર કરેલો સૌથી ચતુરાઈભર્યો દસ્તાવેજ છે, અથવા કશું જ ન કહેવા માટે શોધી કાઢેલો સૌથી લાંબો રસ્તો. સાચું કહું તો, બેમાંથી કયું છે એ હું કહી શકતી નથી. મને શંકા છે કે હાજર રહેલા દેશો પોતે પણ કહી શકે તેમ નથી.

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”,  20 સપ્ટેમ્બર 2026

રમેશ ઓઝા

કાયદા પંચે તેના ૨૦૧૮ના અહેવાલમાં નોંધ્યું છે કે સમાન નાગરિક ધારો (યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ) હોવા ન હોવાથી કોઈ મોટો ફરક પડવાનો નથી કારણ કે સમાન નાગરિક ધારાનો ઉદ્દેશ જો સ્ત્રીને ન્યાય આપવાનો હોય અને અન્યાય ન જ કરવાનો હોય તો મહત્ત્વ એ વાતનું નથી કે અલગ અલગ સમાજમાં  સ્ત્રીનું તુલનાત્મક શું સ્થાન છે. મહત્ત્વ એ વાતનું છે કે તમારા પોતાનાં પરિવારમાં અને તમારા પોતાનાં સમાજમાં સ્ત્રીનું શું સ્થાન છે? (અંગ્રેજીમાં કહ્યું છે; within family and within community and not between communities.) અને આ વાત હિંદુ સહિત દરેક કોમને લાગુ પડે છે. 

આ નિરીક્ષણ હજુ એકવાર વાંચી લો, કારણ કે પોતાને બીજાં કરતાં મહાન, ન્યાયપ્રિય અને સુધરેલા માનનારા લોકો સામે આ કથન દર્પણ ધરવાનું કામ કરે છે. ડૉ રામ મનોહર લોહિયાએ પણ તેમની પ્રસિદ્ધ નાનકડી પુસ્તિકા ‘હિંદુ વિરુદ્ધ હિંદુ’(હિન્દીમાં હિંદુ બનામ હિંદુ)માં આ જ વાત કહી છે. તેમણે કહ્યું છે કે હિંદુ સમાજમાં પરિવર્તન ઈચ્છનારાઓ અને પરિવર્તન નકારનારાઓ વચ્ચે હજારો વરસથી એક પ્રકારનો આંતરિક સંઘર્ષ ચાલી રહ્યો છે. ક્યારેક કોઈ વ્યક્તિને અને ક્યારેક સમાજના કોઈ એક હિસ્સાને કોઈ ને કોઈ પ્રકારના સામાજિક-ધાર્મિક રિવાજ અનુસાર બહાર રાખવા એ હિંદુ પીંડનો અંતર્ગત હિસ્સો છે અને તેને અંદર લેવા એમાં પરિવર્તન રહેલું છે અને પરિવર્તનશીલતાની એ અંતિમ કસોટી છે. તેમણે ચાર માપદંડ આપ્યા છે. ૧. જ્ઞાતિ, ૨. પરિવારમાં સ્ત્રીનું સ્થાન (આદર પ્રેમ નહીં, સ્થાન) ૩. સંપત્તિ અને વારસાહક અને ૪. સહિષ્ણુતા. 

પોતાને ઉચ્ચકુલીન, ઉચ્ચશિક્ષિત, આધુનિક, સભ્ય, સંસ્કારી તરીકે ઓળખાવનારા કેટલા હિંદુ મળી આવશે જે પોતાની દીકરી જો કોઈ દલિત યુવક સાથે કે મુસ્લિમ યુવક સાથે પરણવા માગતી હોય તો હોંશે હોંશે પરણાવશે? દીકરી પુખ્ત વયની છે, પોતાની રીતે અને પોતાની પસંદગીના યુવક સાથે તે જિંદગી જીવવા માગે છે તેનો તે અધિકાર છે અને હું કોણ અનુમતિ આપનાર એમ કેટલા લોકો સમજે છે? અરે, મુસલમાન અને દલિત તો બાજુએ રહ્યા ઉચ્ચશિક્ષિત માંસાહારી હિંદુ પરિવારમાં પણ દીકરીને નહીં પરણાવે. આવી છે સમાનતાની સમજ અને સમાનતા સ્વીકારનારી સહિષ્ણુતા. આવી જ રીતે કેટલા કહેવાતા સુધરેલા હિંદુ પોતાની દીકરીને પરિવારમાં એટલું જ સ્થાન આપે છે જેટલું એ દીકરાને આપે છે અને મુખ્યત્વે સંપત્તિમાં તેના હકનો પૂરેપૂરો હિસ્સો આપે છે? કેટલા ભાઈ કહે છે કે બહેન કરતાં હું એક રૂપિયો વધારે નહીં લઉં. બહુ પોરસાઈને અને સંસ્કારિતાના ભાગરૂપે કહેશે કે દીકરી (કે બહેન) તેના સાસરે સુખી છે અને સંતોષી છે, તેને કશું જોઈતું નથી. દીકરીને ડાહી અને સંતોષી તરીકે ઓળખાવવી એ ઉદારતા અને સંસ્કાર નથી, તેને તેનું સ્થાન અને સંપત્તિમાં હિસ્સો આપવો એ ખરી કસોટી છે, સહિષ્ણુતા છે. સહિષ્ણુતા, ઉદારતા અને સંસ્કારિતાનો અંતિમ માપદંડ છે. 

સરેરાશ હિંદુ માણસાઈના માપદંડની આ એરણ પર નિષ્ફળ નીવડે છે એટલે એ તરત પરિવારની અંદર અને પોતાના સમાજની અંદર ડોકિયું કરવાની જગ્યાએ અથવા આત્મનિરીક્ષણ કરવાની જગ્યાએ બીજા સાથે તુલના કરવા લાગે છે અને માટે કાયદા પંચે કહ્યું છે within family and community and not between communities. અને આ એક એવી તુલના છે જેમાં તુલના કરનારની સર્વોપરિતા પૂર્વનિશ્ચિત છે. મુસલમાન હિંદુ કરતાં પોતાને મહાન સમજે છે અને હિંદુ મુસલમાન કરતાં અને બન્નેમાંથી કોઈ પોતાની અંદર નજર કરવા તૈયાર નથી. એ ખોટનો ધંધો છે. 

કેન્દ્રના ગૃહ પ્રધાન અમિત શાહે કહ્યું છે કે ભા.જ.પ. શાસિત ૨૧ રાજ્યોમાં ૨૦૨૯ની સાલ સુધીમાં સમાન નાગરિક ધારો લાગુ કરવામાં આવશે. ઉત્તરાખંડમાં ૨૦૨૫થી આ ધારો લાગુ છે. ગુજરાત, આસામ અને મધ્ય પ્રદેશમાં ખરડો પસાર કરવામાં આવ્યો છે અને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરીની રાહ જોવાઈ રહી છે. આની યાદ આવવાનું કારણ સ્ત્રીઓ માટેની મમતા અને ન્યાય છે? તમને યાદ અપાવું કે ૨૦૨૩ની સાલમાં બંધારણમાં સુધારો કરીને નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ ઘડવામાં આવ્યો હતો જેમાં રાજ્યો અને કેન્દ્રનાં લોકપ્રતિનિધિગૃહોમાં સ્ત્રીઓ માટે ૩૩ ટકા બેઠકો અનામત રાખવાની જોગવાઈ છે જેને હજુ સુધી લાગુ કરવામાં આવ્યો નથી. સરકાર તેને પરિસીમન ખરડાની સાથે તેમ જ હવે પછી થનારી વસ્તી ગણતરી સાથે જોડે છે. શા માટે? “નારી શક્તિ”ને “વંદન” કરવા માટે રાહ જોવાની હોય! ભારી ભરખમ શબ્દો અને આપવાનું કશું જ નહીં. દીકરીનાં ખોટાં વખાણ કરનારાઓમાં અને નારી શક્તિને વંદન કરનારાઓમાં કોઈ ફરક નથી, બન્ને એક સરખા ખોટા છે. 

તમને કદાચ જાણ હશે કે ૧૧મી એપ્રિલ ૧૯૪૭ના રોજ (આઝાદી મળી તેના ચાર મહિના પહેલાં) કેન્દ્રના કાયદા પ્રધાન ડૉ આંબેડકરે એ સમયની બંધારણસભા જે સાથે સાથે લોકસભા તરીકે પણ કામ કરતી હતી તેમાં હિંદુ કોડ બીલ રજૂ કર્યું હતું. હિંદુ સ્ત્રીઓને એક સાથે દરેક રીતે ન્યાય આપનારો એ ખરડો ત્યારે પસાર થઈ શક્યો નહોતો. પ્રચંડ વિરોધ થયો હતો અને મોટા ભાગના વિરોધ કરનારાઓ ઉચ્ચ કુલીન ઉચ્ચશિક્ષિત હિંદુ બ્રાહ્મણો હતા. લોકસભાની અંદર કાઁગ્રેસી હિંદુઓ અને લોકસભાની બહાર સનાતની હિંદુઓના અનેક સંગઠન, રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ, રામરાજ્ય પરિષદ વગેરેએ તેનો વિરોધ કર્યો હતો. ગૃહમાં અને ગૃહની બહાર એ સમયે થયેલી ચર્ચા ઉપલબ્ધ છે. તેમણે શું દલીલો કરી હતી એ જોઈ જશો તો ખ્યાલમાં આવશે કે એ સમયે સમાન નાગરિક ધારો બંધારણનો હિસ્સો કેમ નહોતો બની શક્યો. સમાન નાગરિક ધારાનો મુસલમાનોએ વિરોધ કર્યો હતો એટલે તે સમયે તેને બંધારણમાં આમેજ કરવામાં નહોતો આવ્યો અને તેને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોની યાદીમાં ધકેલી દેવો પડ્યો એમ કહેવું એ સંપૂર્ણ સત્ય નથી. મુસલમાનોએ વિરોધ કર્યો હતો એ ખરું, પણ હિંદુઓએ ક્યાં હિંદુ કોડ બીલ પસાર થવા દીધું હતું. 

સવર્ણ હિંદુઓનું વલણ જોઇને ડૉ આંબેડકર ઉશ્કેરાઈ ગયા હતા અને સવાલ કર્યો હતો જે લોકો પોતાનાં ઘરની, તેમની પોતાની મા બહેન અને દીકરીઓને ન્યાય આપતા નથી એ દલિતોને શું ખાખ ન્યાય આપવાના છે! કોઈ જવાબ છે તમારી પાસે ડૉ આંબેડકરને આપવા માટે?  એ સમયે જવાહરલાલ નેહરુએ ડૉ આંબેડકરને કહ્યું હતું કે સમય અને સમજાવટને પણ એક મોકો આપવો જોઈએ. ધીરજ ધરો, એક સાથે સ્ત્રીઓને ન્યાય આપવાનો વિરોધ થઈ રહ્યો છે તો આપણે ટૂકડે ટૂકડે, આસ્તે આસ્તે સમજાવીને, અનુકૂળ ભૂમિકા બનાવીને એ બીલ પસાર કરીશું. ડૉ આંબેડકરે તો ગુસ્સામાં આવીને નેહરુના પ્રધાનમંડળમાંથી રાજીનામું આપી દીધું, પણ નેહરુએ ૧૯૫૬ સુધીમાં ધીરે ધીરે ખરડાઓ પસાર કરાવતા જઇને હિંદુ સ્ત્રીઓને ન્યાય આપ્યો હતો. મૂળ હિંદુ કોડ બિલમાંથી કશું જ બાકી નહોતું રાખ્યું. 

ન્યાય માટે પ્રતિબદ્ધતા હોય, માણસાઈ માટે નિસ્બત હોય, પરિવારની અંદર કોઈને અન્યાય થતો જોઇને દિલ દુભાતું હોય તો નેહરુને જે સફળતા મળી એ અત્યારના શાસકોને પણ મળે. પણ એને માટે કાયદા પંચે કહ્યું એમ પરિવારની અંદર અને આપણા પોતાના સમાજની અંદર નજર કરવી જોઈએ અને સુધારા કરવા જોઈએ. આવા સુધારા કરવા માટે ભૂમિકા બનાવવી જોઈએ. મોટાભાગના પારિવારિક કાયદાઓ (પર્સનલ લોઝ) સ્ત્રીઓને અન્યાય કરનારા છે. અલગ અલગ કોમમાં અન્યાયનું સ્વરૂપ માત્ર અલગ અલગ છે, પણ તેનાથી મુક્ત કોઈ નથી. કોઈ પણ પ્રકારના કોમી એજન્ડા વિના આમ કહેતા શીખવું જોઈએ. Between નહીં within. 

પ્રગટ : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 20 સપ્ટેમ્બર 2026