આજે આ દૃશ્ય જોયું અને ઘર વિશે લખવાનો ઉન્માદ ફરી જાગી ઊઠ્યો.

આને ઘર ન જ કહેવાય. એ તો બનનાર ઘરનું માળખું જ ને?  એક હાડપિંજર માત્ર. પણ છ મહિના પછી? એ ઝગમગતો, નવો નક્કર એપાર્ટમેન્ટ બ્લોક બની ગયો હશે. એમાં કુટુંબો વસતાં હશે. આગળ કે  પાછળ ગાડીઓની વણઝાર હશે. ચહલ પહેલથી આખો માહોલ ચહચહતો  હશે.

આ હાડપિંજર જરૂર છે . પણ જીવન પછીનું નહીં, એની પહેલાનું છે !

પણ ફરી ઉન્માદ … એમ કેમ?

ઘર – ખાલી ઘર  વિશે ઘણું લખાયું છે . બે વિચાર ઉન્માદ આ રહ્યા …..

– ૧ –

એક નવું, તરોતાજા ઘર બન્યું છે. અથવા જૂના ઘરને સમારકામ કરી, રંગરોગાન કરી વેચવા કાઢ્યું છે. અથવા ખરીદાઈ ગયેલું એક ઘર છે, જેમાં નવાં વસનારાં રહેવા જવાનાં છે. તેની ચોખ્ખાઈ અને ઉજાસ આંખે ઊડીને વળગે તેવાં છે. અહીં ખાલીપો તો છે, પણ આશાઓ છે, એક નવું ઘર બનવાનો ઉન્માદ છે. અહીં હમણાં જ નવું નક્કોર ફર્નીચર ગોઠવવાવાનું છે; સોડમવાળી રસોઈ બનવાની છે. સંગીતની સુરાવલીઓ રેલાવા માંડવાની છે. અહીં દેવની પૂજા કરીને મંગળગીતો ગવાવાનાં છે. અહીં થોડા જ વખતમાં બાળકોની કિલકારીઓ અને કલશોર થવાનાં છે. અહીં પ્રણયની મસ્તી અને શ્રૃંગારની મદીરા છલકાવાની છે. અહીં હવે નવું જીવન જીવાવાનું છે, અને આ ઘર તે માટે તલપાપડ થઈને બેઠું છે.

બીજું પણ એક ઘર છે, જે હમણાં જ ખાલી થયું છે. તેમાં વસનારાં, તેને તજીને બીજે રહેવાં જતા રહ્યાં છે. બચેલો, કોઈ કામ વીનાનો સામાન, ગાભા, ડુચા, નકામા કાગળો, ખસી ગયેલા ફર્નીચર પાછળથી હવે ડોકિયાં કરતાં કરોળિયાનાં જાળાં, ફર્શ ઉપર ભેગાં થયેલાં ધૂળ અને કચરો અને ખાસ તો વિદાય થઈ ગયેલાં જીવતરના અભાવના ઓથારથી ભરાતાં ડુસકાં અને ડુમો – આ ખાલી ઘરના સમસ્ત અસ્તિત્વને ઘેરું અને સોગિયું બનાવી રહ્યાં છે.અહીં ખાલીપો છે, જે નજીકના ભવિશ્યમાં ભરાવાનો નથી. અહીં કેવળ નિરાશા અને એકલતા છે. અહીં હવે કોઈ જીવન નથી. એ માત્ર ખાલી મકાન જ છે. ઘર નથી.

———————-

આ એક મકાન હોઈ શકે. એક નવો સંબંધ હોઈ શકે. એક નવો રસ્તો હોઈ શકે. એક નવો વિચાર, એક નવી અનુભૂતિ હોઈ શકે. એ સંગીતકારની મસ્તીમાં હમણાં જ પ્રગટેલી, સંગીતની લયબદ્ધ સૂરાવલી પણ હોઈ શકે. અંતરના ઊંડાણમાંથી હમણાં જ પ્રગટેલી, પણ હજુ નહીં વંચાયેલી; ભાવથી છલકાતી અને છંદબદ્ધ કવિતા પણ હોઈ શકે. હમણાં જ ફુટેલી એક કળી કે તે કળી જેવું બાળક કે નવયૌવના પણ હોઈ શકે.

અને એ ખાલી થયેલું મકાન પણ હોઈ શકે. વિજેતાના ક્રૂર ઘણથી ખંડિત થયેલો અને ગયેલી સમૃદ્ધિને યાદ કરીને વલવલતો રાજાનો મહેલ પણ હોઈ શકે. હુલ્લડ પછી, કરફ્યુના અમલમાં સોરાતો, તૂટેલાં સ્વપ્નો અને જીવનો માટે આંસુ સારતો અને વલવલતો, નિસ્તેજ અને નિર્જન રસ્તો પણ હોઈ શકે. કે ટુંપાઈ અને નંદવાઈ ગયેલો સંબંધ પણ હોઈ શકે. અભરાઈએ મૂકેલી પસ્તી જેવી બુઠ્ઠી લાગણીઓ કે વિચારશૂન્યતા પણ હોઈ શકે. એ કેવળ ‘સ્વ’માં જ જીવાતું જીવન પણ હોઈ શકે કે સ્વજનની હમ્મેશની વિદાયથી ભેંકાર બનેલું એકલતાભર્યું અસ્તિત્વ પણ હોઈ શકે.

સાચ્ચું કહું ? સાવ સ્વલક્ષી, સહિશ્ણુતા, અનુકંપા, કે જીવનના ઉત્સાહ વિનાનાં; સંવેદનશીલતાના અભાવમાં સાવ ચાડિયા જેવાં લાગતાં જીવન મને તો ખાલી ખંડેર જેવાં ઘર જ લાગે છે.

જાતજાતનાં ખાલી ઘર. ખાલીપણાં ય કેવાં જાતજાતનાં અને ભાતભાતનાં ?

– ૨ –

એંશી વર્ષનું આયખું વીતી ગયું છે, ત્યારે આજે એક વિચાર ઝબૂકી ઊઠ્યો. આ વર્ષોમાં કેટલાં ઘર ખાલી કરી બીજે વસવા ગયો? લો આ રહ્યું લિસ્ટ

• અમદાવાદ – ૭
• વડોદરા – ૧
• પોરબંદર – ૧
• શીકાગો ( વિહંગ) – ૧
• ડેનવર ( વિહંગ) – ૧
• ડલાસ ( રુચા) – ૩, (ઉમંગ) – ૨, ( વિહંગ) – ૨ = કુલ – ૭

કુલ ૧૮ મકાનો ખાલી કર્યા! દરેક મકાનની પોતીકી યાદો – વીતેલા સમયનાં સંભારણાં – ઘણાં મીઠાં અને થોડાંક કડવાં પણ ખરાં. આખા જીવનની વિવિધ ઘટનાઓનો ચિતાર મનનાં નયનો સામે ખડો થઈ ગયો. જીવનના માર્ગ પર ફેલાયેલાં મધુર ફૂલોની સુવાસ અને થોડાક કાંટાઓના ઘા યાદ આવી ગયાં.

એ તો એમ જ હોય ને? પણ આ ઉમરે એ યાદો કેટલી બધી વ્હાલી હોય છે? દરેક વયસ્કને પણ આવી યાદો બહુ વ્હાલી હોય છે.

અને એ વેળા પણ હવે દૂર નથી કે, આ હાડ – માંસના ઘરને છોડીને પણ નવી યાત્રા શરૂ થઈ જશે.

કેવું હશે એ આખરી ઘર?

https://docs.google.com/document/d/11lpjA5l4VR7E2nMp5A8GshsWvOImjauwEOwwXPl-hm4/edit?usp=drivesdk

મુંબઈના લાખો મુસાફરો BESTની લાલ પરીને રોજ કહેતા : मैं तेरा तू मेरी, जाने सारा हिंदुस्तान 

जानूँ मेरी जान, मैं तेरे क़ुर्बान
जानूँ मेरी जान, मैं तेरे क़ुर्बान
अरे मैं तेरा तू मेरी
जाने सारा हिंदुस्तान

૧૯૮૦માં આવેલી ‘શાન’ ફિલ્મનું આ ગીત આજે એકાએક યાદ આવવાનું કારણ? સુનીલ દત્ત, શશી કપૂર, અમિતાભ બચ્ચન, શત્રુઘન સિંહા, રાખી ગુલઝાર, પરવીન બાબી, બિંદિયા ગોસ્વામી, જોની વોકર, કુલભૂષણ ખરબંદા જેવાં ધરખમ કલાકારો એમાં હતાં એટલે? ના. આર.ડી. બર્મનનું સંગીત હતું એટલે? ના, ના. આ આખું ગીત ફિલ્માવાયું હતું BESTની લાલ લાલ ડબલ ડેકર બસમાં, એટલે આજે આ ગીત યાદ આવ્યું. એક જમાનો હતો આ ‘લાલ પરી’ના દબદબાનો. મુંબઈના હજારો-લાખો મુસાફરો BESTની લાલ પરીને પણ રોજ કહેતા : अरे मैं तेरा तू मेरी, जाने सारा हिंदुस्तान. આખા દેશમાં મુંબઈની આ લાલ બસ મશહૂર હતી.  મુંબઈ આવતા સહેલાણીઓ ભલે એક-બે વાર, પણ તેમાં અચૂક બેસતા. 

લંડનથી આવેલી પહેલી બસ, ૧૯૨૬ 

હા, અમારા સુજ્ઞ વાચકોને થતું હશે કે ટ્રેન ને સ્ટીમર, સ્ટેશન ને બંદર છોડીને આજે આ ભાઈ મુંબઈની BEST બસ પાછળ કેમ મંડી પડ્યા છે? કારણ હવે એ બરાબર એક સો વરસની ઉંમરની થઈ છે. મુંબઈની પહેલી BEST બસ સો વરસ પહેલાં, ૧૯૨૬ના જુલાઈની પંદરમી તારીખે શરૂ થઈ હતી. એ વખતે કાફલામાં ૨૪ સિંગલ ડેકર બસ હતી. એ બધી જ બસો ગ્રેટ બ્રિટનથી મગાવવામાં આવી હતી. બસ સેવાની શરૂઆત થઈ હતી કોલાબામાં આવેલ અફઘાન ચર્ચથી ક્રાફર્ડ માર્કેટ જતી બસ દ્વારા. થોડા દિવસમાં જ બીજા બે રૂટ ઉમેરવામાં આવ્યા : દાદરથી કિંગ્સ સર્કલ, અને ઓપેરા હાઉસથી લાલ બાગ. શરૂઆતનાં ઘણાં વરસ બસના રૂટને નંબર આપવામાં આવ્યા નહોતા, પણ A, B, C જેવા અંગ્રેજી આલ્ફાબેટના અક્ષરો દ્વારા બસ રૂટ ઓળખાતા. 

मैं तेरा तू मेरी, जाने सारा हिंदुस्तान

આ લખનારને બરાબર યાદ છે. પહેલાં ગોવાળીયા ટેંક પાસેની ન્યૂ ઈરા સ્કૂલમાં અને પછી ધોબી તળાવ પાસે આવેલી સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાં રોજ ભણવા જવાનું તે તો ટ્રામમાં જ. કારણ ટ્રામની ટિકિટ એક આનો, બસની ટિકિટ ચાર આના. પણ પછી એમ.એ.ના વર્ગો બોમ્બે યુનિવર્સિટીએ ચોપાટી પરની વિલ્સન કોલેજમાં લેવાનું શરૂ કર્યું. અને ત્યાં તો ટ્રામ જાય નહિ. ટ્રામ કરતાં બસની ટિકિટ ઘણી મોંઘી. પણ કાળજું કઠણ કરીને રોજ H રૂટની બસમાં જવા-આવવાનું શરૂ કર્યું. લેકચર પછી ઘણુંખરું અમે ત્રણ મિત્રો એ જ રૂટની બસમાં ઘરે પાછાં ફરીએ. રાજેન્દ્ર નાણાવટી સી.પી. ટેંક ઊતરી જાય. આ બંદા ચીરા બજાર ઊતરી જાય અને છેલ્લે ઊતરે મેટ્રો સિનેમા પાસે વર્ષા આચાર્ય (પછીથી અડાલજા). આખે રસ્તે જાતભાતનાં ગપ્પાં. પણ એ વખતે સૌથી વધુ મજા આવતી એ તો C રૂટની મુસાફરીમાં. તેનો મોટો ભાગ મરીન ડ્રાઈવ અને ચોપાટી પરથી પસાર થાય. તેની ડબલ ડેકર બસમાં ઉપલે માળે ચડીને છેક આગળની સીટ ‘પકડી’ લેવાની. સામેની અને બંને બાજુની બારીઓ ખોલી નાખવાની. અને જે ફરફરાટ પવન આવે! ચોમાસાના દિવસોમાં વરસાદની ઝાપટથી ભીંજાવાની મજા તો માણવી જ પડે. પછી ભલે ને સાંજ પડે શરદી જોરશોરથી હુમલો કરે! માના હાથની ગરમાગરમ રાબ પીતાં વેંત શરદી તો થોડી વારમાં છૂ થઈ જાય. એ જમાનાની બીજી એક યાદગાર મજા તે દિવાળીના દિવસોમાં BEST રંગબેરંગી રોશનીથી શણગારેલી થોડી ટ્રામ અને બસ જૂદા જૂદા રૂટ પર સાંજ પછી દોડાવે તે જોવાની. જો કે એ શણગારેલી ટ્રામ-બસમાં મુસાફરો બેસી શકે નહિ. ફક્ત ઉજવણીના ભાગ રૂપે એ મોડી રાત સુધી દોડતી રહે. 

સાહેબ! આજે તો ખીચોખીચ ભરેલી બસમાં કંડક્ટરને શોધી કાઢતાં પણ આંખે પાણી આવી જાય. પણ એક જમાનો હતો જ્યારે દરેક સ્ટોપ પર કંડક્ટર બસના દરવાજા આગળ પહોંચી જાય. ત્યાં જતાં સુધીમાં કુલ કેટલી સીટ ખાલી છે એ ઝડપથી ગણી લે. અને સ્ટોપ પર બસ ઊભી રહે એટલે બોલે : ‘લાઈન સે પાંચ આ જાવ’. બસ સ્ટોપ પર વ્યવસ્થિત રીતે લાઈનમાં ઊભેલા મુસાફરોમાંથી પહેલા પાંચ બસમાં ચડી જાય એટલે કંડક્ટર બે ઘંટડી વગાડે. એટલે ડ્રાઈવર બસ ઉપાડે. ક્યારેક કોક અદક પાંસળીયો પોરિયો બસ ચાલુ થયા પછી કૂદીને બસમાં ચડી જાય તો કંડક્ટર તરત એક ઘંટડી વગાડે. એટલે ડ્રાઈવર બસ ઊભી રાખે. પેલો અદક પાંસળીયો ઊતરે નહિ ત્યાં સુધી બસ આગળ ચાલે જ નહિ. ડ્રાઈવર એ બસનાં હાથ-પગ, અને કંડક્ટર તે આંખ-કાન. બંને પહેરે ખાખી રંગનાં યુનિફોર્મ. 

કંડકટરનું ટિકિટ બોક્સ

અસલના કંડક્ટર પાસે ત્રણ વાનાં હોય જ. એક, જુદી જુદી રકમની ટિકિટો વ્યવસ્થિત રીતે જેમાં ગોઠવી હોય તેવી પેટી ખભેથી લટકતી હોય. બીજે ખભેથી લટકતી હોય પૈસા (મુખ્યત્વે પરચૂરણ) રાખવાની ચામડાની થેલી. અને હાથમાં હોય ચીપિયા જેવું પંચિંગ મશીન. પૈસા લઈ, ટિકિટ પંચ કરીને પેસેન્જરને આપે. જાણે હાલતું-ચાલતું મશીન! પછી વખત જતાં જરૂર પ્રમાણેની ટિકિટ છાપતાં મશીન આવ્યાં. પંચિંગ મશીન ગયાં. જેટલી જગ્યા હોય તેટલાં જ છડિયાં લેવાનો આગ્રહ ગયો. મારે તેની તલવાર એ ન્યાય લાગુ પડ્યો. બસ સ્ટોપ પર ક્યૂને બદલે ટોળાં. 

પેટ્રોલ બસની જગ્યાએ પહેલાં ડીઝલ અને પછી ઇલેક્ટ્રિક બસ આવી. એર કન્ડિશંડ બસો આવી. ટ્રેલર બસો આવી ને ગઈ. ગોવાળિયા ટેંક અને મઝગાંવ વચ્ચે ચાલતી ટ્રોલી બસો પણ આવી અને ગઈ. બસ રૂટનું જાળું વધુ ને વધુ મોટું થતું ગયું. આજે બેસ્ટની બસો ૩૦૦ કરતાં વધુ રૂટ પર દોડે છે – બલકે ગોકળગાયની ગતિએ સરકે છે. ક્યારેક બસના રંગ પણ બદલાયા. હવે તો ઘણી વાર આખી બસ પર જાહેર ખબરો ચિતરી હોવાથી બસ કાબરચિતરી દેખાય છે. વચ્ચે વળી ડબલ ડેકર કાઢીને બધી બસ સિંગલ ડેકર કરવાનો વા વાયો. હવે ડબલ ડેકર પાછી આવી છે, ઇલેક્ટ્રિક બસ રૂપે. હવે BESTની બસો બેસ્ટ રહી નથી. પરાંઓમાં ઓટોરિક્ષાનું ચલણ વધ્યું છે. તો આખા શહેરમાં મેટ્રો ટ્રેનો અને તેનાં સ્ટેશનોનું જાળું પથરાતું જાય છે. એક બાજુથી વિકલ્પો વધતા જાય છે. બીજી બાજુથી BESTની બસોનું જાળું તૂટતું જાય છે. વેટ લીઝની સિસ્ટમને કારણે બેસ્ટનું તંત્ર, સ્ટાફ, અને મુસાફરો ઓશિયાળાં બનતાં જાય છે. અકસ્માતો વધતા જાય છે. ઘણી બસોની દશા ભંગારવાડામાં શોભે એવી હોય છે. 

ડબલ ડેકર – અગાઉની

૧૮૭૩માં સ્થપાયેલી મૂળ ખાનગી માલિકીની કંપનીનું નામ હતું બોમ્બે ટ્રામ-વે કંપની લિમિટેડ. એ જ વરસે કંપનીએ ઘોડાથી ખેંચાતી ટ્રામ મુંબઈમાં શરૂ કરી. ૧૯૦૫માં એ કંપની ખરીદી લીધી બીજી એક કંપનીએ. તેણે શહેરના કેટલાક ભાગોને વીજળી પૂરી પાડવાનું કામ પણ હાથમાં લીધું. એટલે કંપનીનું નામ રાખ્યું બોમ્બે ઇલેક્ટ્રિક સપ્લાય એન્ડ ટ્રામવે (BEST) કંપની. ૧૯૨૬ના જુલાઈની ૧૫મીથી તેણે ટ્રામ સેવા ઉપરાંત બસ સેવા પણ શરૂ કરી. ૧૯૪૭માં આ ખાનગી કંપનીને બોમ્બે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશને લઈ લીધી. ટ્રામ સેવા બંધ થયા પછી ટ્રામવેની જગ્યાએ ટ્રાન્સપોર્ટ શબ્દ મૂકાયો એટલે BEST નામ બદલાયું નહિ. પણ પછી ખુદ બોમ્બેનું જ નામ બદલાયું. બોમ્બે બન્યું મુંબઈ. હવે બેસ્ટ નામ ચાલુ કઈ રીતે રાખવું? કોઈ ચતુર સુજાણને સરસ નુસખો સૂઝ્યો. નામમાંનો પહેલો શબ્દ ‘બોમ્બે’ને બદલે ‘બૃહનમુંબઈ’ રાખીએ! એટલે પછી ઘીના ઠામમાં ઘી પડી રહ્યું. BEST નામ કાયમ રહ્યું. 

ડબલ ડેકર –આજની 

હિન્દી ફિલ્મોએ BESTની બસોને લાડ લડાવ્યાં છે તો તેની બસોએ પણ સિનેમા ઘરોને એક જમાનામાં લાડ લડાવેલાં. ચર્ચગેટ, ગ્રાન્ટ રોડ, દાદર જેવાં સ્ટેશનોથી ચોક્કસ સમયે ‘સિનેમા સ્પેશિયલ’ બસો ઊપડતી. એ જમાનામાં પરાંઓમાં થિયેટરો નહિ જેવાં. એટલે પિક્ચર જોવા શહેરમાં આવવું પડે. બસો મુસાફરોને સ્ટેશનથી સીધા થિયેટર લઈ જતી. શો પૂરો થાય એટલે બસ થિયેટરથી સીધી નજીકના રેલવે સ્ટેશને મુસાફરોને લઈ જતી. આ બસો ‘સિનેમા સ્પેશિયલ’ તરીકે ઓળખાતી. છેલ્લો શો રાતે સાડા અગિયાર કે બાર વાગે પૂરો થાય ત્યારે પણ નજીકના સ્ટેશને જવા આ બસો થિયેટરો પાસે ખડે પગે રહેતી. એવી જ રીતે એસ.એસ.સી.ની પરીક્ષાઓ વખતે બેસ્ટ કંપની વિદ્યાર્થીઓ માટે ખાસ બસો દોડાવતી. તો એક જમાનામાં દરેક બસની અંદર ટપાલ પેટી રાખવામાં આવતી. મુસાફરો પોતાની ટપાલ તેમાં નાખતા. એક જમાનો હતો જ્યારે BESTની બસ એ માત્ર મુસાફરીનું સાધન નહોતું. પણ મુંબઈગરાના જીવનનો એક હિસ્સો હતી. આજે હવે ગરીબડી BEST બસને રસ્તા પરથી મહામહેનતે જતી જોઈને ૧૯૭૬માં રીલીઝ થયેલી ફિલ્મ ‘છોટી સી બાત’માં બસ સ્ટોપ પર ઊભેલી વિદ્યા સિંહાએ ગાયેલા પેલા ગીતની પંક્તિઓ મનમાં ગુંજવા લાગે છે :

अचानक ये मन
किसी के जाने के बाद करे फिर उसकी याद
छोटी छोटी सी बात न जाने क्यूँ

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

XXX XXX XXX 

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”; 11 જુલાઈ 2026

રવીન્દ્ર પારેખ

હા, એવો વરસાદ આવ્યો. સઘળું આબાદ રીતે છિન્નભિન્ન કરતો વરસાદ સુરત પર ત્રાટક્યો. એવો ત્રાટક્યો કે 85 વર્ષનો રેકોર્ડ તોડી નાખ્યો. 1941માં જુલાઈમાં 18 ઇંચ પડેલો. આ જુલાઈમાં એ માપ 18.92 હતું. બધે બધું વેરવિખેર થઇ ગયું, પણ વરસાદને 18 ઇંચ સુધી રોકાવાની ફુરસદ જ ન હતી. હવે વરસાદ ઈંચમાં બોલવા-લખવાનું બંધ કરવું જોઈએ. લોનાવલામાં 48 કલાકમાં 52 ઈચ વરસાદ પડવાના સમાચાર છે. એને 4 ફૂટ, 4 ઇંચ કહેવાનું વધારે યોગ્ય છે, એવું નહીં? સુરતમાં 18 ઇંચ ને બદલે દોઢ ફૂટ પાણી પડ્યું, એમ કહેવું વધારે ઠીક લાગે છે. વરસાદનો હવે જે સ્વભાવ થયો છે, એક જ દિવસમાં સીઝનનો વરસાદ ઠાલવી દેવાનો, તે જોતાં તે મિલીમીટર કે સેન્ટીમીટર કે ઈંચમાં વરસે એમ લાગતું નથી. સીઝનનો પહેલો વરસાદ આટલો તોફાની હોય એવું તો પહેલી વાર જોયું. ઠેર ઠેર પાણી ભરાયાં, તે જમીન પર તો ઠીક, પુલ પર પણ ભરાયાં. વરસાદે એવું તોફાની બેટિંગ કર્યું કે ક્યાં ય સ્ટમ્પ્સ હતાં નહીં, તો ય ઘણાં ક્લીન બોલ્ડ થયાં. કોઈ હિટ વિકેટ થયું તો કોઈ કેચ આઉટ થયું. આ આકાશી આફતને કારણે 9 લોકો પૂરમાં ડૂબી ગયા. કોઈનું કરંટ લાગતાં મોત થયું. ટૂંકમાં, ત્રણ દિવસમાં સુરતમાં 24 લોકોએ જીવ ખોયો. આમાં વરસાદી ઋજુતા નથી, પણ રાક્ષસી આક્રમકતા છે.

આ વરસાદ પહેલાં આવો બેફામ ન હતો. તે ધીમે ધીમે આવતો- લાજ કાઢતો હોય તેમ ! હવે તો બધું તોડી ફોડીને ફેંકી દેવું હોય તેમ, ધસમસતો આવે છે. વરસાદ તો વૃક્ષો ઉગાડે, તો ધરાશાયી કઈ રીતે કરી શકે? વરસાદે ઘણાં વૃક્ષોને જમીનદોસ્ત કર્યાં છે. ઘણીવાર તો વહેમ પડે કે એ તે વરસાદ છે કે વર? વરમાં અને વરસાદમાં ઘણું સામ્ય છે. બંને ઠરેલ નહીં. બંને ઉશ્કેરાય તો ધનોતપનોત કાઢી નાખે. છાંટાથી શરૂ કરીને દરિયો ઠલવાતો હોય તેમ વરસે ને બાકી હોય તેમ કડાકા ભડાકા કરે ને છેવટે વીજળીની જેમ જ બધું ઝબકાવીને ટાઢો પડે. પહેલાં તો પતિથી ગભરાતી વહુ જેવો આવતો, પણ હવે વરને ગભરાવતી વહુ જેવો આવે છે. એ ખરું કે વીજળી જેમ જ વહુ પણ દાંતિયાં કરતી હોય છે. વહુને પણ વરસાદ જેમ જ યશ નથી મળતો. કોઈ વાર પાણી બહાર ઢોળાય તો કોર્પોરેશન દંડ ફટકારે છે. એને પુછાય કે 18 ઇંચ વરસાદ વ્યાપક રીતે ઢોળાય તો તેને કેટલો દંડ થવો જોઈએ? પાણીનો સૌથી મોટો બગાડ વરસાદ પોતે કરે છે.

જો કે, આ વખતે બહુ રાહ જોવડાવીને આવ્યો. આવ્યો તે એવો આવ્યો કે બધું સખળડખળ થઈ ગયું. નદી કે રસ્તા વચ્ચે કોઈ અંતર જ રહ્યું નહીં ! આખું સુરત જ જળમાર્ગી થઈ ગયું. વાહનોને બદલે રસ્તાઓ પર બોટ ફરતી હતી. ઊંચેથી કોઈ જુએ તો એમ જ લાગે કે આ શહેરમાં પાકા રસ્તા બનવાના હજી બાકી છે. ગગનચુંબી ઈમારતોની ફરતે પાણી જ પાણી હતું. કોઈ જુએ તો ઈમારત ઊંચા બેટ જેવી લાગતી. સુરતમાં વળી ખાડીની રેલની જુદી જ બલા છે. એ એવું રૌદ્ર સ્વરૂપ છે કે દેવોનું રૌદ્રરૂપ ફિક્કું પડે. વરસાદ તો અટક્યો છે, પણ કેટલોક ખાડી વિસ્તાર હજી પાણીમાં છે. ખાડી વિસ્તારમાં 2,28૦ લોકોનું સ્થળાંતર કરવામાં આવ્યું. આવું પહેલાં ઓછું જ બનતું. પહેલાં તો વરસાદ ધીમી ધારે આવતો. કરગરતો હોય એવો. આખી રાત ઝરપે તો પણ એકાદ ઇંચ માંડ થાય. એના વરસવાથી પ્રેમીઓમાં આગ ફૂટતી ને વિરહીઓમાં આંસુ ફૂટતાં. વરસાદ ટાઈમ લઈને આવતો ને ટાઈમ લઈને જતો. જો કે, ત્યારે પણ રેલ તો આવતી જ, સુરતમાં તો ખાસ. તે વગર વાંકે દંડાતું. વરસાદ ઉપરવાસમાં પડે ને રેલ સુરતમાં આવતી. 2006ની મહાભયંકર રેલ રાજકારણીઓની મુર્ખાઈને કારણે આવી હતી ને તેમાં આખું સુરત પાણીમાં ગરકાવ થયું હતું.

હવે પૂર તો ઓસર્યાં છે ને વરસાદ પણ નથી, ત્યારે લોકો અને વેપારીઓની આંખો ભીની થાય એવી સ્થિતિ થઈ છે. અનરાધાર વરસાદે 26થી વધુ ટેક્સટાઇલ માર્કેટોને પૂરેપૂરી ધોઈ નાખી છે. વેપારીઓને 200 કરોડનો ફટકો પડ્યો છે. સેંકડો વેપારીઓ, દુકાનદારોને કરોડોનું અને ઉદ્યોગોને અબજોને નુકસાન થયું છે. આવે વખતે વિપક્ષો નુકસાનીનું વળતર ને અન્ય રાહતો માંગવા મેદાને પડી જાય છે. તહેવારો પહેલાં રેલ આવવાથી 1 કરોડ સાડીઓનો ચૂંથો થઈ ગયો છે. નુકસાનીનો અંદાજ 1,500 કરોડ મુકાય છે. દૂધની તકલીફ થઇ હતી, પણ પાણી ઓસરતાં જ લોકોએ દૂધની લૂંટ ચલાવી. માત્ર વરસાદના પાણીથી સુરત ગરકાવ થયું હોય એવો આ પહેલો પ્રસંગ છે. મત ન માંગવાના હોવાથી નેતાઓ ન આવે એ સમજી શકાય એવું છે. પણ, લોકો વિફર્યા ને નેતાઓને પાણીમાં ડુબાડ્યા ને કહ્યું કે અમે ડૂબ્યાં, તો હવે તમે ય ડૂબો. લોકો વિફરે એમાં નવાઈ નથી. તેમનું મગજ ફાટતાં ભા.જ.પ. કાર્યકરોને એમ કહીને ભગાડ્યા કે આ તમારું પાપ છે. સુરતની આજુબાજુના વિસ્તારો કામરેજ જેવામાં 15 ઇંચ વરસાદ નોંધાયો. એ ઉપરાંત નવસારી, ડાંગ, કુડસદ, કિમ-કોસંબામાં જળબંબાકારની સ્થિતિ રહીને વ્યાપક નુકસાન થયું, તો ક્યાંક જાનહાનિ પણ થઈ.

સુરત મહાનગરપાલિકામાં અનેક નાના મોટા અધિકારીઓ છે, પણ એ લોકો આફતને સમયે સ્વરક્ષાના, જાત કલ્યાણના પાઠો શીખવામાં વ્યસ્ત રહે છે, એટલે તેઓ તો અન્ડર ગ્રાઉન્ડ થઇ જાય છે ને પાલિકા અબૂધ બાલિકાની જેમ ન ધણિયાતી થઈ જાય છે. ગમ્મતની વાત એ છે કે દર વર્ષે કાગળ પર પ્રિમોન્સૂન કામગીરી થાય છે ને દર વર્ષે પાલિકાઓની પોલ ખૂલી જાય છે ને આમ દર વર્ષે, લગભગ બધી પાલિકાઓની પોલ ખૂલે છે, પણ વાત એ નથી, પાલિકાઓની પોલ ખૂલેલી જ હોય છે. આ વખતે તો ભયંકર વરસાદની આગાહી હતી, છતાં કોઈ પણ પગલાં ભરાયાં નહીં. આફત વખતે સૌથી પહેલાં તંત્રો નિષ્ક્રિય થઇ જાય એ દુ:ખદ છે. એમાં આશ્વસ્ત કરનાર ફાયર બ્રિગેડ વિભાગ છે. તેણે કટોકટીના કાળમાં સેંકડો લોકોને પાણીમાંથી રેસ્ક્યુ કરીને સેવાઓ આપી છે. બે દિવસમાં 4,538 લોકો રેસ્ક્યુ કરાયા. પૂર્વ કમિશનર શાલિની અગ્રવાલને રાહત કામગીરી માટે ખાસ ગાંધીનગરથી સુરત મોકલાયાં છે.

જો કે, રાહત થાય એવું ઓછું છે. માર્કેટ કોમ્પ્લેક્સમાં બેઝમેન્ટમાં પાણી ભરાતાં અનેક દુકાનોને લાખો રૂપિયાનું નુકસાન થયું છે. સરથાણા ઝોનની કચેરીમાં જ ધોધ પડે એવી સ્થિતિમાં 18.9 ઇંચ પાણી પડ્યું. 100 બસો વરસાદમાં ફસાઈ એટલે બે દિવસ પર બી.આર.ટી.એસ., સિટી બસ બપોર પછી બંધ કરવાની ફરજ પડી. શાળા-કોલેજો બંધ રહી. એમ.બી.બી.એસ.ની પરીક્ષા મોકૂફ રખાઈ. પાણી ઓસરતાં સફાઈ શરૂ થઈ છે. આશરે 400 મેટ્રિક ટન કચરો ઊંચકાયો છે.

હવે સફાઈ, રાહત, બચાવ કામગીરી પૂરી થશે એટલે મંત્રીઓનાં ધાડાં ઊતરી પડશે ને આમતેમ મોં મારીને પરત થશે. એ તો બધું રાબેતા મુજબ ચાલશે. ભલે ચાલે. પણ હવે ધ્યાન આપવાની જરૂર છે તે પૂરની સમસ્યાઓ તરફ નજર નાખવાની. આ એક વર્ષ પૂરતું નથી, કોઈ ને કોઈ બહાને વરસાદ તો આવશે ને જશે, પણ એનું ફૂટમાં વરસવાનું ચાલુ રહેવાનું છે. અલનીનોની અસરો વર્તાયા કરવાની છે. એવે વખતે વરસાદ, ગરમી, ઠંડી બધું જ વધવાનું છે, એટલે એની તૈયારી રાખવાની છે. આ બધું કુદરતી નથી, માનવ સર્જિત છે એટલે તેણે જ વેઠવાનું છે. આ અગાઉ પણ ઋતુઓના ફેરફાર અંગે અનેક વખત ચેતવણી અપાયેલી છે, પણ માણસજાત વેઠવા તૈયાર છે, પણ સુધરવા તૈયાર નથી. કામચલાઉ ઉકેલોથી આપણે રાજી રહીએ છીએ. કેટલાં ય વિચારોમાં પરિવર્તનની જરૂર છે. બેઝમેન્ટમાં દુકાનો કેટલી જોખમી છે, તે આ એક જ વરસાદે બતાવી દીધું છે. આપણે એટલા લોભી છીએ કે કોઈ પોતાના પૈસા આપણા મોતથી આપે તો પણ આપણે મરવા તૈયાર થઈ જઈએ છીએ. જે રીતનું તકલાદીપણું આપણામાં ઘર કરી ગયું છે તે જોખમી છે. કોઈ પણ બાબતને આપણે કામચલાઉ ધોરણે જ વિચારીએ છીએ. પુલ જોઈએ તો બાંધી લો, રસ્તા જોઈએ છે તો રસ્તા કરી લો, પણ એ કેટલું ટકશે એની ચિંતા બહુ થતી નથી, એટલે નવા પુલો તૂટી પડે છે કે રસ્તાઓ પહેલાં વરસાદમાં જ ધોવાઈ જાય છે. આપણને હવે કાયમી કે ટકાઉની જરૂર નથી. એટલે તક્લાદીપણું આપણામાં ઘર કરી ગયું છે. આ સારું નથી જ, પણ આપણને કામચલાઉ ઉકેલથી ચાલી જાય છે. આ ખ્યાલો બદલવાની જરૂર છે. બીજી મહત્ત્વની વાત એ કે આપણે કુદરતી કે માનવસર્જિત આફતોથી બચવા જૂના સાધનો ને વિચારોથી આગળ ગયા નથી. વરસાદ હવે ઈંચમાં નહીં, ફૂટમાં પડે છે. 4 ફૂટ 4 ઇંચ વરસાદ પડે ને સાધનો ટૂંકા ને ટાંચા હોય તો આફતોથી બચવાનું અઘરું છે. ઉદાહરણ તરીકે ફાયર બ્રિગેડનાં સાધનો અદ્યતન ન હોય તો 50 માળનાં મકાનોના 50માં માળે લાગેલી આગ હોલવવાનું મુશ્કેલ છે. એટલું નુકસાન વધશે તે નફામાં.

18 ઇંચ વરસાદે એટલું ભાન કરાવ્યું છે કે બધું જ સરકાર કરશે એ અપેક્ષા વધારે પડતી છે. સરકાર કાયમ મોડી જ પડવાની છે, એ સમજી લેવાનું રહે. એ સ્થિતિમાં પોતાનું રક્ષણ કરવાનું પોતે જ ઉપાડવું પડે. એમાં પણ આફતો નવી આવે તો ઉકેલવાની રીત જૂની હોય તો કેમ ચાલે?

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 10 જુલાઈ 2026