ઐસે તો ન દેખો કિ હમકો નશા હો જાયે

ખૂબસૂરત સી કોઈ હમસે ખતા હો જાયે 

તુમ હમેં રોકો ફિર ભી હમ ન રૂકે

તુમ કહો કાફિર ફિર ભી ઐસે ઝૂકે

કદમ-એ-નાઝ પે એક સજદા અદા હો જાયે

યું ન હો આંખે રહે કાજલ ઘોલે

બઢ કે બેખુદી હંસી ગેસુ ખોલે

ખુલ કે ફિર ઝુલ્ફેં સિયાહ કાલી બલા હો જાયે 

હમ તો મસ્તી મેં જાને ક્યા ક્યા કહે

લબ-એ-નાજુક સે ઐસા ન હો તુમ્હેં

બેકરારી કા ગિલા હમસે સિવા હો જાયે 

દેવ આનંદે જેનું દિગ્દર્શન કર્યું હોય એ ફિલ્મનું નામ શું? એ ફિલ્મનું નામ ‘તીન દેવિયાં’, 1965ની ફિલ્મ. ત્રણ યુવતીઓના પ્રેમમાં પડતા યુવાનની, એ જમાનાથી ઘણી આગળની કહેવાય એવી, ડી.એચ. લૉરેન્સની વાર્તા પરથી બનેલી આ ફિલ્મની માવજત સરસ હતી અને એ હિંદી – અંગ્રેજી બે ભાષામાં બની હતી. દિગ્દર્શનની ક્રેડિટ જો કે અમર સિંહને અપાઈ હતી. 

મહમ્મદ રફી

આજે આ ફિલ્મના એક મસ્ત ગીતને યાદ કરીએ – ઐસે તો ન દેખો, કિ હમકો નશા હો જાયે, ખૂબસૂરત સી કોઈ હમસે ખતા હો જાયે – આ રોમેન્ટિક, મુલાયમ અને ખુશખુશાલ ગીતના શાયર છે મજરુહ સુલતાનપુરી અને સંગીતકાર એસ.ડી. બર્મન. ગીત દેવ આનંદ અને નંદા પર ફિલ્માવેલું છે અને મહમ્મદ રફીએ ગાયું છે. ગીતમાં ઘણી ખૂબીઓ છે, પણ સૌથી મોટી ખૂબી એ છે કે દેવ આનંદ અને નંદા એક ચાલીના સામસામા રૂમમાં છે, એકબીજાને જુએ છે પણ છુપાઈને, છતાં દેવ આનંદનો નખશિખ રોમેન્ટિક અભિનય અને રફી સા’બનો રેશમી મુલાયમ કંઠ એવો માહોલ રચે છે કે બીજું એક નશીલું ગીત (શમ્મી કપૂર સાથેનું) યાદ આવી જાય – હમ ઔર તુમ ઔર યે સમાં, ક્યા નશા નશા સા હૈ!

આ વન એન્ડ ઓનલી મહમ્મદ રફીની પુણ્યતિથિ 31 જુલાઈએ છે : શું યાદ કરીએ, શું નહીં!! દેવ આનંદ-રફીનાં જ ગીતો જુઓ : ખોયા ખોયા ચાંદ, દિન ઢલ જાયે, તેરે મેરે સપને, તૂ કહાં યે બતા, દિલ કા ભંવર કરે પુકાર, ધીરે ધીરે ચલ, કોઈ સોને કે દિલવાલા, તેરી ઝુલ્ફોં સે જુદાઈ તો નહીં માંગી થી, ઉફ યુમ્મા, જિયા હો, કભી ખુદ પે – અને અનેક. આવું જ દિલિપુમાર, શમ્મી કપૂર, રાજેન્દ્રકુમાર, ધર્મેન્દ્ર, સુનીલ દત્ત, જિતેન્દ્ર કે રાજકુમાર જેવા અદાકારો સાથે રફીનું થાય. 

એક આખી પેઢી રફીનાં ગીતો સાથે ઉછરી ને ત્રણ ત્રણ પેઢી એમની આશિક રહી. આજે પણ વિદેશમાં કોઈ ભારતીય સામે રફીનો ઉલ્લેખ કરી જોજો, દોસ્તી થઈ જશે. સ્વાતિ પરાશર નામની પત્રકારે લખ્યું છે કે તેને તેલ અવીવમાં બે યહૂદી સન્નારીઓ મળી હતી ને ભાંગીતૂટી હિંદીમાં જાણવા માગતી હતી કે ‘હુસ્નવાલે તેરા જવાબ નહીં’ ગાનાર માણસ હજી જીવે છે કે કેમ. આગળ લખે છે, ‘મારા શ્રીલંકન મિત્રોને ‘સુહાની રાત ઢલ ચુકી’ ગમે છે, યુગાંડાના મિત્રો ‘જો વાદા કિયા’ પાછળ ગાંડા છે અને ઈરાનના મિત્રો ‘એ મુહબ્બત ઝિંદાબાદ’ સાંભળી જુસ્સામાં આવી જાય છે, પણ આ બધા જ શમ્મી-રફીનાં ગીતો સાંભળી નાચવા માંડે છે.’ રફીએ હિંદી ઉપરાંત ભારતની દસેક ભાષાઓમાં અને વિદેશી ભાષામાં પણ ગાયું છે; વેસ્ટ ઈન્ડિઝ, ફિજી, યુ.એસ., યુ.કે., પૂર્વ આફ્રિકામાં ભરચક હૉલ વચ્ચે લાઈવ પરફૉર્મન્સ આપ્યાં છે ને અઢળક, અઢળક, અઢળક ચાહના મેળવી છે. 

નમ્ર, મૃદુભાષી રફીનાં ગીતોએ અનેક હીરોને લોકપ્રિય બનાવ્યાં. ધર્મેન્દ્ર, રાજેન્દ્ર કે શમ્મીને રફી વિના કલ્પી શકાય? મૈત્રી ખાતર-મદદ ખાતર ફી વગર ગાય અને અન્ય ગાયકો પર છવાઈ જવાનો પ્રયત્ન તો ન જ કરે, ઊલટું એમને તક અપાવે. વૈવિધ્યપૂર્ણ, અલૌકિક, વિશાળ રેન્જ ધરાવતો સંવેદનશીલ કંઠ દેશભક્તિ (એ વતન, કર ચલે), રોમેન્ટિક (જબ દિલ સે દિલ, તેરી પ્યારી પ્યારી), કરુણ (આપકે પહલૂ મેં, મિલી ખાક મેં મુહબ્બત), કોમેડી (જાને કહાં મેરા, સર જો તેરા), આક્રોશ (જિન્હે નાઝ હૈ, દેખી ઝમાને કી યારી), ફિલોસોફી (કારવાં ગુઝર ગયા, મન રે), હતાશા (ન કિસી કી આંખ કા નૂર હૂં, ન આદમી કા કોઈ ભરોસા), ભક્તિ (દુનિયા ન ભાયે, સુખ કે સબ સાથી) જેવા દરેક ભાવમાં અને શાસ્ત્રીય સંગીત (કૂહુ કૂહુ બોલે કોયલિયા, અજહુ ન આયે બાલમા) કે કવ્વાલી (યે ઈશ્ક ઈશ્ક, પરદા હૈ પરદા) તમામમાં છવાઈ જાય. 

કામિયાબીનું શ્રેય ઉપરવાળાને આપે અને મુશ્કેલીઓ વખતે પણ એનું જ શરણું લે. પોતે ઓછું ભણ્યા હતા, પણ સંતાનોને વિદેશમાં ભણાવ્યાં. પોતે ફિલ્મો ન જોતા. એ વખતે પણ નેપોટિઝમ ને ફેવરિટિઝમ હતાં, પણ એમણે સંતાનો માટે કોઈ ફેવર કદી ન લીધી, ઊલટું એમને બોલીવૂડથી દૂર રાખ્યાં. રોયલ્ટી પ્રકરણ વખતે તેમણે નિર્માતાઓને સાથ આપ્યો, પણ પછી ગીતો ખૂબ ચાલતાં ને નિર્માતાઓ ખૂબ કમાતાં છતાં પોતાને આર્થિક મુશ્કેલી વેઠવી પડી. કિશોરકુમારનો યુગ બેઠો પછી કામ પણ ઓછું મળતું. નૌશાદ મહેન્દ્ર ક્પૂર તરફ ને એસ.ડી. કિશોરકુમાર તરફ વળ્યા એ દિવસો પણ જોયા અને વિવાદો, ઈર્ષા વચ્ચે સ્વસ્થતા, સજ્જનતા ન ગુમાવ્યાં. ઊલટું પોતાના કંઠને ‘રિડિસ્કવર’ કરી બદલાતી સંગીતશૈલી સાથે તાલ મેળવતા રહ્યા. 

માત્ર 55 વર્ષની ઉંમરે એમણે ચિરવિદાય લીધી. એમનું એક ગીત યાદ આવે છે – લોગ મેરે ખ્વાબોં કો ચુરાકે ડાલેંગે અફસાનોં મેં, મેરે દિલ કી આગ બંટેગી દુનિયા કે પરવાનો મેં, વક્ત મેરે ગીતોં કા ખઝાના ઢૂંઢેગા … દિલ કા સૂના સાઝ તરાના ઢૂંઢેગા, મુઝકો મેરે બાદ ઝમાના ઢૂંઢેગા …

 e.mail : sonalparikh1000@gmail.com

પ્રગટ : લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, ‘મલ્ટિપ્લેક્સ’ પૂર્તિ “જન્મભૂમિ”, 24 જુલાઈ 2026

સડક હાંફશે ને ચરણ ચાલશે,
બધાં એમ  ખુદની મજલ કાપશે.

ભલે નોટ મિત્રો ચલણમાં નથી,
છતાં કોઈ એના છુટા આપશે.

ફરી એકડો ઘૂંટવાનો થયો,
ફરી કોરી કટ સ્લેટ સંતાપશે.

અહીં એક ખેતર લઈ આપણું,
હવે કોઈ  એમાં નગર  વાવશે.

*

2/8/૨૦26

વૃન્દાવન બંગલોઝ,15, શિવ બંગલો, બળિયાદેવ મંદિર નજીક, ગાના-કરમસદ રોડ, મુ. કરમસદ. તા.જિ. આણંદ.
ઈ-મેલ: 1959pareshdave@gmail.com

મુંબઈનાં વાહનોમાં ‘ફક્ત બાનુઓ માટે’ની અગવડ-સગવડ

૧૯૯૨ના મે મહિનાની પાંચમી તારીખ. એ દિવસે મુંબઈમાં જે બન્યું તેવું અગાઉ મુંબઈમાં જ નહિ, આખા દેશમાં જ નહિ, આખી દુનિયામાં ક્યાં ય બન્યું નહોતું. અને એ બન્યું હતું આપણા ચર્ચગેટ સ્ટેશન પર! સ્ટેશનના એક નંબરના પ્લેટફોર્મ પર ગલગોટાના હાર-તોરાથી શણગારેલી એક લોકલ ટ્રેન ઊભી હતી. વેસ્ટર્ન રેલવેના જનરલ મેનેજર ત્યાં હાજર હતા. તેમને હાથે ઉદ્ઘાટન વિધિ થયા પછી તરત પ્લેટફોર્મ પર ઊભેલી સંખ્યાબંધ સ્ત્રીઓ આનંદની ચીચીયારીઓ સાથે ટ્રેનના ડબ્બાઓમાં ચડી હતી. અને સિગ્નલ લીલી થતાં વેંત એ ટ્રેન ઊપડી ત્યારે એક નાનકડો ઇતિહાસ રચાયો. કારણ એ હતી આખી દુનિયાની પહેલવહેલી ‘લેડીઝ સ્પેશિયલ ટ્રેન.’ (વેસ્ટર્ન રેલવેની સત્તાવાર વેબ સાઈટ પર આમ જણાવાયું છે.) 

ગેટ વે ઓફ ઇન્ડિયા બંધાયા પહેલાંના પાલવા બંદરે વિક્ટોરિયાઓ

અલબત્ત, અગાઉ ઘણાં વરસથી મુંબઈની લોકલ ટ્રેનોમાં મહિલા મુસાફરો માટે અલગ ડબ્બાની વ્યવસ્થા તો હતી જ, સેકંડ ક્લાસ અને ફર્સ્ટ ક્લાસ, બંનેમાં. હકીકતમાં, બી.બી.સી.આઈ. રેલવેએ ૧૮૬૭ના એપ્રિલની ૧૨મી તારીખે પહેલવહેલી લોકલ ટ્રેન દોડાવી તેમાં પણ સ્ત્રીઓ માટે અલગ બેઠકોની (અલગ ડબ્બાની નહિ) વ્યવસ્થા હતી. તેવી જ રીતે સિગરેટ-બીડી પીનારાઓ માટે પણ અલગ બેઠકો રાખી હતી. અને એ જ બી.બી.સી.આઈ.ની વારસદાર વેસ્ટર્ન રેલવેએ દુનિયાની પહેલવહેલી ‘લેડીઝ સ્પેશિયલ ટ્રેન’ દોડાવી. 

ઘોડાથી ચાલતી ટ્રામ – ફક્ત બાનુઓ માટેની બેઠકોની શરૂઆત

દરેક જમાનામાં દેશના બીજા ભાગો કરતાં મુંબઈ થોડું આગળ, થોડું અલગ તો રહ્યું જ છે. ૧૮૫૩માં શરૂ થયેલ બોરીબંદર અને ઠાણે વચ્ચેની લોકલ ટ્રેન એ મુંબઈનું પહેલવહેલું ‘પબ્લિક ટ્રાંસપોર્ટ’નું સાધન. તે પહેલાં હતાં પાલખી, બળદ વડે ખેંચાતા રેંકડા, અને વિક્ટોરિયા. મોટા અને ધનવાન ઘરનાં બૈરાં(એ વખતનો સામાન્ય ચલણમાંનો શબ્દ)ને જ પાલાખીનો ઉપયોગ કરવાનું પોસાય. પણ ગમે તેવી ગરમી હોય તો ય બાઈ માણસથી પાલખીનો એક્કે પડદો ખુલ્લો તો ન જ રખાય. બધા પડદા બંધ. રેંકડામાં કે વિક્ટોરિયામાં એકલી સ્ત્રી ભાગ્યે જ મુસાફરી કરે. ઘરનો કોઈને કોઈ પુરુષ સાથે હોવો જ જોઈએ. અને જો પતિ-પત્ની સાથે જતાં હોય તો રેંકડા કે વિક્ટોરિયાની એક સીટ પર સાથે ન બેસી શકે. બંનેએ સામસામી સીટ પર અલગ બેસવું પડે! અને વિક્ટોરિયાનું છાપરું ખુલ્લું ન રખાય, બંધ જ રાખવું પડે. અરે! ‘સુધરેલા’ ગણાતા પારસી સમાજની સ્ત્રીઓ પણ જાહેરમાં કોઈ પણ જાતનાં પગરખાં પહેરી ન શકતી. તેણે તો અડવાણે પગે જ ચાલવું પડે. અલબત્ત, આ બધા નિયમો સમાજના ઉપલા વર્ગોની સ્ત્રીઓને લાગુ પડતા. અને એવી સ્ત્રીઓને ઘર બહાર નીકળવાના પ્રસંગો જ બહુ ઓછા. મહેનતકશ સ્ત્રીઓ – માછણો, શાકભાજી, દાતણ કે બીજી રોજિંદા વપરાશની વસ્તુઓ વેચતી સ્ત્રીઓ તો મોટે ભાગે એકલી જ પગપાળા આવતી-જતી.

૧૮૧૫માં સ્થપાયેલી ‘ધ બોમ્બે એજ્યુકેશન સોસાયટી’એ ૧૮૧૮માં એક ગર્લ્સ સ્કૂલ પણ શરૂ કરી હતી, પણ તેમાં એક પણ ‘દેશી’ છોકરી ભણતી નહોતી. તે અંગે સોસાયટીના ત્રીજા વાર્ષિક અહેવાલમાં કહ્યું છે કે હિંદુઓમાં છોકરીઓને ભણાવવાનો ચાલ નથી તેથી આ સ્કૂલમાં એક પણ ‘દેશી’ છોકરી ભણતી નથી. પછી ધીમે ધીમે છોકરીઓ ભણતી થઈ. પણ ત્રણ-ચાર ધોરણ કરતાં આગળ ભાગ્યે જ કોઈ છોકરીને ભણવા મોકલતા. કેમ? કારણ સમાજમાં એવો વહેમ ફેલાવવામાં આવેલો કે છોકરી વધુ ભણે તો વહેલી વિધવા થાય! ૧૮૫૭માં શરૂ થયેલી યુનિવર્સિટી ઓફ બોમ્બેમાં પણ પહેલવહેલી સ્ત્રી ગ્રેજ્યુએટ થઈ તે છેક ૧૮૮૮માં. એમનું નામ કોર્નેલિયા સોરાબજી. કારણ? યુનિવર્સિટી ઓફ બોમ્બેની સ્થાપના કરતા કાયદામાં બધે જ student માટે ‘he’ શબ્દ વપરાયો હતો એટલે વર્ષો સુધી છોકરીઓ મેટ્રિકની પરીક્ષામાં બેસી જ શકતી નહોતી!

દુનિયાની પહેલી ‘લેડીઝ સ્પેશિયલ’ ટ્રેન

પણ એ પહેલાં મુંબઈમાં એક નાનકડી ક્રાંતિ થઈ. ૧૮૭૪ના મે મહિનાનો નવમો દિવસ. એ દિવસે મુંબઈ શહેરમાં પહેલી વાર ‘રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ’ની શરૂઆત થઈ. કઈ રીતે? ઘોડાથી ચાલતી ટ્રામ દ્વારા. આ સેવા શરૂ કરી હતી એક ખાનગી કંપનીએ, જેનું નામ હતું બોમ્બે ટ્રામ-વે કંપની. શરૂઆત બે રૂટથી થઈ : એક, કોલાબાથી પાયધૂની વાયા ક્રાફર્ડ માર્કેટ, અને બીજો, બોરી બંદરથી પાયધુની. એક ટ્રામને બે ઘોડા ખેંચે. આ ટ્રામમાં મહિલાઓ માટે અનામત સીટ નહોતી. પણ સાધારણ રીતે સ્ત્રીઓ આગળની બે સીટ પર બેસતી. જો કોઈ પુરુષ મુસાફર બેઠો હોય એ સીટ પર, અને કોઈ સ્ત્રી ટ્રામમાં ચડે, તો કંડક્ટર પેલા પુરુષ મુસાફરને ઇશારાથી ઊઠવા સૂચવે. આ ઘોડાની ટ્રામ આજે તો સાવ ભૂલાઈ ગઈ છે, થોડા જૂના ફોટામાં ફક્ત જોવા મળે. પણ તેણે એક બહુ મોટા સામાજિક પરિવર્તનની શરૂઆત કરી : તમે ટ્રામમાં બેઠા હો, અને બાજુની ખાલી સીટ પર આવીને કોણ બેસશે એ કાંઈ કહેવાય નહિ. અને એ મુસાફર ગમે તે જાતિ કે જમાતનો હોય, તમે તેને બેસવાની ‘ના’ તો ન જ પાડી શકો. એટલે કે આ ટ્રામ દ્વારા જાહેર રસ્તાઓ પર ન્યાતજાત, છૂત-અછૂતના ભેદ દૂર થવાની શરૂઆત થઈ. એવી જ રીતે ‘પબ્લિક પ્લેસ’માં પુરુષો સાથે સ્ત્રીઓનો પણ સમાવેશ થયો. ભલે અલગ સીટ પર, પણ પુરુષો સાથે એક જ વાહનમાં તે મુસાફરી કરતી થઈ. જો કે, આમ જુઓ તો ૧૮૫૩માં GIP રેલવેની લોકલ ટ્રેન શરૂ થઈ ત્યારથી મુસાફર-મુસાફર વચ્ચેના ભેદભાવ કાનૂની દૃષ્ટિએ દૂર થવા લાગ્યા હતા. પણ એ વખતે નોકરિયાત સ્ત્રીઓ તો લગભગ હતી જ નહિ. એટલે લોકલ ટ્રેનમાં એકલી સ્ત્રી પ્રવાસી ભાગ્યે જ જોવા મળે. જ્યારે ટ્રામની મુસાફરી તો ટૂંકા અંતરની પણ કરી શકાય. વળી ટ્રામના રૂટ નાની-મોટી બજારોને સાંકળતા થતાં હટાણું કરવા જતી સ્ત્રીઓ પણ ટ્રામની મુસાફરી કરતી થઈ. વળી આ વાહન હતું સૌથી સસ્તું : ગમે ત્યાંથી ગમે ત્યાં જાવ, ટિકિટ એક આનો (આજના છ પૈસા). અને હા, કલાકના પાંચ માઈલની ઝડપે ચાલતી આ ટ્રામ એ વખતે હતી સૌથી વધુ ઝડપી વાહન!

પછી ઊગ્યો ૧૯૦૭ના મે મહિનાનો સાતમો દિવસ. BEST કંપનીએ શરૂઆત કરી ઇલેક્ટ્રિક ટ્રામની. તેનો પહેલો રૂટ હતો કોલાબાથી દાદર. જો કે, ૧૯૦૮ના મે મહિનાની ૧૬મી તારીખ સુધી સાથોસાથ ઘોડા-ટ્રામ પણ ચાલતી રહી. પછી ઘોડા-ટ્રામ ગઈ અને રહી ફક્ત ઇલેક્ટ્રિક ટ્રામ. તેમાં પહેલેથી જ આગળની ચાર સીટ સ્ત્રીઓ માટે અલગ રખાઈ અને એ બેઠકો પર For Ladies only એવી સૂચના લખાતી. સાધારણ રીતે સિંગલ ડેકર ટ્રામનો પાછલો દરવાજો ચડવા માટે, અને આગલો ઊતરવા માટે વપરાતો. પણ સ્ત્રીઓ આગલે દરવાજેથી ચડી-ઊતરી શકતી. વખત જતાં ચારને બદલે છ સીટ સ્ત્રીઓ માટે અનામત રખાઈ. 

BESTની લેડીઝ સ્પેશિયલ બસ, તેજસ્વિની

૧૯૨૬માં BEST કંપનીએ મુંબઈમાં બસ સેવા શરૂ કરી ત્યારે પહેલેથી જ ચાર સીટ મહિલા મુસાફરો માટે અલગ રાખી. પણ પછી વધુ ને વધુ છોકરીઓ ભણવા માટે સ્કૂલ-કોલેજ જવા લાગી, નોકરી કે પોતાનો નાનોમોટો કામધંધો કરતી સ્ત્રીઓની સંખ્યા પણ સતત વધતી ચાલી. ત્યારે ફ્લોરા ફાઉન્ટન, ચર્ચગેટ, ક્રાફર્ડ માર્કેટ, દાદર જેવાં સ્થળો પરનાં બસ સ્ટેન્ડ પર સ્ત્રીઓ માટે અલગ લાઈન રાખવાનું શરૂ થયું. પણ તેને કારણે સગવડ ઓછી અને ટંટા-ઝગડા વધારે, એટલે પછી લોકલ ટ્રેનની જેમ આખેઆખી બસ Ladies સ્પેશીઅલ દોડાવવાનું નક્કી થયું. આ માટેની ૩૭ બસોને અલગ પાડવા માટે તેમને ભગવા રંગે રંગવામાં આવી અને તેના પર બહુ મોટા અક્ષરે ‘તેજસ્વિની’ લખવામાં આવ્યું. સ્ત્રીઓ માટેની આ અલગ બસ સેવા ૨૦૦૭ના ડિસેમ્બરની ૨૮મી તારીખથી શરૂ થઈ. એ પછી એનો વિસ્તાર વધતો રહ્યો છે.

અને છેલ્લે આવી મુંબઈ મેટ્રો. તેમાં બંને છેડા પર અડધો-અડધો ડબ્બો મહિલાઓ માટે અનામત રખાય છે. એ ડબ્બામાં જો કોઈ પુરુષ પ્રવાસ કરતો પકડાય તો તેને ૫૦૦ રૂપિયાનો દંડ થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત બાકીના ડબ્બાઓમાં પણ સ્ત્રીઓ અને સિનિયર સિટીઝન્સ માટે અનામત બેઠકો રખાઈ છે.

હા, હવે લગભગ બધાં જાહેર વાહનોમાં સ્ત્રીઓ માટે બેસવાની અલગ વ્યવસ્થા થઈ ગઈ છે. પણ લોકલ ટ્રેનમાં લેડીઝ ડબ્બામાં રોજે રોજ એક જ ટ્રેનમાં મુસાફરી કરતી સ્ત્રીઓની વાત તો અનોખી જ છે. રોજ સાથે બેસીને મુસાફરી કરવાની એટલે લગભગ સૌ એકબીજાને ઓળખે. ઘરનાં અને ઓફિસનાં સુખદુખની વાતો થતી જાય તેની સાથે સાંજે ઘરે જઈને રાંધવાનું શાક સમારાતું જાય. ઘરે ગણપતિની પધરામણી થઈ હોય તો બધાંને પ્રસાદ વહેંચાય. એકબીજાને નાની મોટી પૈસાની મદદ પણ થાય. જો કે ક્યારેક વાત વિફરે તો પહેલાં બોલાચાલી અને પછી મારામારી સુધી પણ વાત પહોંચે. પણ બે-ત્રણ દિવસ પછી એ બધું ભૂલાઈ જાય અને બધા હસીમજાક કરવા લાગે. અનેક હાડમારીમાં જીવતી મુંબઈની વર્કિંગ વુમન સુખ અને દુ:ખ બંને વહેંચી જાણે છે. અહીં મુંબઈના જીવનની વશેકાઈ જોવા મળે છે તો ક્યારેક પામરતા પણ જોવા મળે. અલબત્ત, હવે જેમ જેમ ભીડ વધતી જાય છે તેમ તેમ મુસાફરોએ માત્ર શરીર સંકોચીને જ બેસવું પડતું નથી. તેમનાં મન પણ સાથોસાથ સંકોચાતાં જાય છે. 

પણ આપણે ગમગીનીથી આજની વાત પૂરી નથી કરવી. એક જમાનામાં લોકલ ટ્રેનનાં સ્ટેશનોનાં પ્લેટફોર્મ પર થોડે થોડે અંતરે મુસાફરોને બેસવા માટે બાંકડા રહેતા. (આજે તો હવે પ્લેટફોર્મ પર વધુ મુસાફરો ઊભા રહી શકે એ હેતુથી તેમાંના ઘણાખરા બાંકડા અલોપ થઈ ગયા છે.) તેમાંના કેટલાક બાંકડા પર ભૂરા બેકગ્રાઉન્ડ પર સફેદ અક્ષરે લખેલાં નાનાં બોર્ડ જોવા મળતાં : ‘ફક્ત બાનુઓ માટે’, ‘फक्त स्त्रियां करिता’, ‘For Ladies only’. ગુજરાતી ભાષાના અપૂર્વ અને અનન્ય હાસ્યકાર જ્યોતીન્દ્ર દવે એક વાર ગ્રાન્ટ રોડ સ્ટેશન પરના આવા એક બાંકડા પર બેઠા હતા. એવામાં કોઈ ઓળખીતા ત્યાં આવ્યા અને તેમણે પૂછ્યું: ‘જ્યોતીન્દ્રભાઈ! કેમ અહીં બેઠા છો?’ ‘ટ્રેનની રાહ જોઉં છું.’ ‘એ તો બરાબર. પણ જરા પાછળ જુઓ. બાંકડા પર બોર્ડ લગાડ્યું છે: ફક્ત બાનુઓ માટે.’ એક ક્ષણના ય વિલંબ વગર જ્યોતીન્દ્રભાઈએ જવાબ આપ્યો: ‘હું પણ ફક્ત બાનુઓ માટે જ છું’.

મુંબઈનાં બાનુઓ વિશેની વધુ વાતો હવે પછી.

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

XXX XXX XXX 

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”; 01 ઓગસ્ટ 2026