ઘણીવાર એવો વિચાર આવે કે, રાત્રે આંખ મીંચીને મીઠી નીંદરમાં ડૂબી જતો માનવી, પોતાના દિલ, દિમાગ અને દેહને ઘડીભર ભૂલી જઈને ક્યાં પહોંચી જતો હશે? કેવી રીતે આ પ્રક્રિયા આપમેળે થઈ જતી હશે? ખરેખર એ એક મોટું આશ્ચર્ય છે! અને એ એટલું સ્વાભાવિક છે, એવું કુદરતી છે કે, એના વિશે આપણે ઊંડું વિચારતાં પણ નથી! આઠથી દસ કલાકના એ સમય પછી, ફરી પાછો માણસ આંખ ખોલીને નિત્યકર્મમાં લાગી જાય છે! સાચે જ, આ એક ગહન ચિંતનનો વિષય છે.

ડોક્ટરોના કહેવા મુજબ, ઊંઘમાં મગજ સૌથી વધારે સક્રિય હોય છે અને એ વખતે તે સ્મૃતિઓ અને અનુભવોનાં મિશ્રણો કરીને જાતજાતની વાર્તા, ચિત્રો કે દૄશ્યો ઊભાં કરે છે. એ કોઈ દિગ્દર્શક જેવું કામ કરે છે અને સ્વપ્ન બની દેખાડે છે. કેટલાક લોકોને તો સ્વપ્નો યાદ પણ રહેતાં હોય છે. આમ તો ઊંઘમાં માણસની યાદ રાખવાની ક્ષમતા સૂઈ ગયેલી હોય છે. છતાં કેટલાક વધુ સંવેદનશીલ અને કલ્પનાશીલ માણસોને એ યાદ રહે છે.

ક્યારેક એ અજબ-ગજબનાં હોય છે, ઘણીવાર તો એટલાં સાચાં લાગે કે વાત ન પૂછો. એની કોઈ સીમા જ નથી હોતી. એટલે કે, ઊંઘ દરમ્યાન સૂતેલા માનવીનું એક જુદું વિશ્વ બને છે અને તે સમયે તો તેને માટે એ જ સત્ય હોય છે.

હવે સત્યના સંદર્ભમાં એનો અર્થ એ થયો કે, સત્ય એ બહારનું વિશ્વ છે. જ્યારે સ્વપ્ન એ વ્યક્તિની પોતાની અંદરનું વિશ્વ છે; જે તે સમય પૂરતું તેને માટે તો સત્ય જ છે. છે ને આશ્ચર્ય? વધુ વિચારતાં એમ પણ કહી શકાય કે, ઊંઘમાં મગજ નામનો ડિરેક્ટર અવનવાં ચિત્રો, દૄશ્યો વગેરે ચલચિત્રોની જેમ બતાવે છે અને એક નવી દુનિયા ઊભી કરી તેમાં ખેંચી જાય છે. 

જાગૃત અવસ્થામાં ખુલ્લી આંખે માણસ પોતે પોતાની મતિ-શક્તિ મુજબ વાર્તાઓ ઘડે છે, ફિલ્મો બનાવે છે, એક નવી દુનિયા ઊભી કરે છે, પાત્રો ગોઠવે છે, વગેરે વગેરે .. તો બરાબર તે જ રીતે, સૂફીઓ કહે છે કે, ઈશ્વર મોટામાં મોટો દિગદર્શક છે, પાત્રો સર્જે છે, મિશ્રિત ભાવ અને રંગોની વાર્તાઓ ઘડે છે અને આ આખું વિશ્વ ઘડીને એ સતત દિગ્દર્શન કરતો જ રહે છે ને? તો પછી હવે સવાલ એ થાય છે કે, જગત સત્ય છે કે સ્વપ્ન છે ?!! કે પછી પેલા રસિક દિગ્દર્શકનું એક સ્ટેજ છે જેનાં આપણે સૌ પાત્રો છીએ અને  માત્ર નાટક ભજવીએ છીએ?  એટલે હવે આમાંથી સવાલ એ ઊભો થયો કે જીવન સત્ય છે, સ્વપ્ન છે કે પછી નાટક છે?

બીજી રીતે જોઈએ તો, આ ત્રણે પોતપોતાની રીતે સાવ અલગ જ છે. કેટલીક બાબતમાં સમાન છે તો કેટલીક વળી અલગ પણ છે જ. પણ તે પાછો એક બીજો વિષય થયો જેની વાત અત્રે નથી કરવી.

અરે, આટલું વિચારતાંમાં તો દિમાગમાં પેલું ગીત જાગી ઊઠ્યું : “ज़िंदगी ख़्वाब है, ख़्वाब में झूठ क्या, और भला सच है क्या…”

ક્યારેક ક્યાંક વાંચેલી બીજી એક વાત પણ યાદ આવી કે, એકવાર એક બાળકે પૂછ્યું, ‘જીવન સ્વપ્ન છે કે સત્ય?’ સ્વામીજીનો જવાબ એ હતો કે, ‘જીવન એક સ્વપ્ન છે પણ એ સ્વપ્ન સત્ય છે.’  આ દૃષ્ટિકોણ સમજણને અનોખા શુદ્ધિકરણનો વિરલ રંગ ચડાવે છે.

 તો કોઈકે એમ પણ કહ્યું છે કે, “સાચું લાગતું આ જીવન હકીકતે તો લાંબુ ચાલી રહેલું એક સ્વપ્ન જ છે.”

ખેર, સત્ય અને સ્વપ્નની આ વાતમાં એક બાબત તો સૌ કોઈને સમજાય છે કે, ક્યારેક એમ લાગે છે કે, આ જિંદગીની સફર સુહાની છે તો કદીક લાગે ફોગટ કહાની છે. હકીકતે શું છે? સત્ય છે કે સ્વપ્ન? જીવન છે કે નાટક? કોનો કયો રોલ છે? શું આદિથી અંત સુધીના સંવાદોની જાણ છે?  હંમમમમ … ને તો ય સૌ આ નાટક ભજવે છે.. 

વિલિયમ શેક્સપિયરે પણ કહ્યું જ છે કે, Life is a stage and we are all actors playing our parts. 

આજે આ સત્ય, સ્વપ્ન અને બંનેના મિશ્રણથી ચાલતાં નાટક વિષયને અનુલક્ષીને મારી એક ગઝલ પ્રસ્તૂત છે :

તખ્તા પર આવી ઊભો છું, ને રોજ હું વેશ બદલું છું,
સંવાદો કોઈ જ યાદ નથી, ને તો ય હું રોલ ભજવું છું.

નાયક છું, ખલનાયક છું, વક્તા છું ને શ્રોતા પણ છું,
તાળી સાંભળી ફુલાઈ મનમાં, દરિયા જેટલું હરખું છું.

અંધાર તેજની વચ્ચે વચ્ચે, ચાંદ સૂરજ ભમતા જાય,
દૄશ્યો, અંકો ફરતાં જાય, ને રોલ બદલાતાં મલકું છું.

વારાફરતી પાત્રો આવે, કોઈ ટકે, કોઈ વહી જાય છે,
ક્યાંથી શરૂ ને ક્યાં ખતમ, વિચારી મનને મૂંઝવું છું.

હસતાં, રડતાં, પડતાં, ઊઠતાં, મળેલ મંચને ગજવું છું.
પડદો પડતાં, વેશ ઉતારી, અજ્ઞાત રહીને વિરમું છું.             

e.mail : ddhruva1948@yahoo.com

(એકવાક્યીય ચેતનાપ્રવાહનું ગદ્યકાવ્ય)

અચાનક એક યુવાન પોતાના ભીતરના ઓરડામાં  પ્રવેશવાનો સંકલ્પ કરે વળી એની સાથે એ સમજવા લાગે કે આ પ્રવેશ કોઈ દરવાજાથી થતો નથી પરંતુ એક અદૃશ્ય સ્વીકારથી શરૂ થાય તેમ જ આ સ્વીકારમાં એ પોતાના ભૂતકાળના અસંખ્ય અંશોને ફરીથી જીવતો અનુભવે ને એ અંશો ક્યારેક ઉજાસ જેવા લાગે તો ક્યારેક ઘેરા ધુમ્મસ સમ છતાં પણ એમાં એક અજાણી આકર્ષણશક્તિ અનુભવાય કારણ કે એ ધુમ્મસમાં જ એનું સત્ય છુપાયેલું હોય તેથી એ ધુમ્મસથી ભાગવાનો વિચાર છોડે જેથી કરીને તે પોતાની અંદરના અજાણ્યા પ્રદેશોને ઓળખી શકે જ્યારે એ આ અજાણ્યા પ્રદેશોથી આગળ વધે ત્યારે અંદર એક મૌનનો મહાસાગર પ્રસરી જાય ત્યારબાદ મૌન એની સાથે એવી રીતે સંવાદ શરૂ કરે કે એ સંવાદમાં શબ્દોની જરૂર પડે નહીં કિંતુ એક અનુભૂતિ જ પૂરતી બને તેમ છતાં એ અનુભૂતિને સમજવી સરળ નથી માટે તે પોતાના ધબકારને માર્ગદર્શક બનાવે જ્યાં સુધી અંદરનો અવાજ સ્પષ્ટ ન થાય ત્યાં સુધી રાહ જોવાનું શીખે અથવા તો એ અધીરાઈને સ્વીકારી લે નહિ તો પોતાની જ યાત્રામાં ખોવાઈ જાય અથવા તો એ વિશ્વાસને પકડી રાખે કિંવા તો શંકાના ભાર નીચે વળી જાય કેમ કે યુવાનનું મન હંમેશાં બે સરહદો વચ્ચે ઊભું રહે મતલબ કે એ દરેક ક્ષણે પોતાનું જ મૂલ્યાંકન કરતો રહે પરિણામે તે સમજવા લાગે કે જીવન કોઈ તૈયાર ઉત્તર નથી પરંતુ એક સતત પુછાતો પ્રશ્ન છે જેમ કે આકાશમાં ઊડતું પંખી કોઈ નકશા વિના પોતાની દિશા શોધી લે ખાસ કરીને જ્યારે અંદરથી એકલતાનો અહેસાસ તીવ્ર બને ત્યારે સમજવા લાગે કે એકલતા કોઈ ખાલીપણું નથી પરંતુ પોતાની સાથેનો સૌથી પ્રામાણિક સંવાદ છે આમ તે એકલતાને સ્વીકારવા લાગે પછી એ પોતાની અંદરના વિચારોને નવા સ્વરૂપમાં ગૂંથવા લાગે ત્યારબાદ તે અનુભવે કે એનો ભય હવે એટલો ભારરૂપ લાગતો નથી કારણભૂત બનેલી એની જ શંકાઓ હવે ધીમે ધીમે ઓગળવા લાગે આથી જ એ પોતાના અસ્તિત્વમાં એક નવી સ્થિરતા અનુભવવા લાગે એટલે કે હવે એ પોતાને સ્વીકારવાની પ્રક્રિયામાં પ્રવેશી ગયો હોય ત્યારબાદ એ પોતાના દરેક શ્વાસમાં એક નવી શરૂઆતનો સંકેત શોધે જેથી એ સમજવા લાગે કે સમય કોઈ શત્રુ નથી પરંતુ એક સહયાત્રી છે જોકે સમય ક્યારેક નિષ્ઠુર લાગે તોપણ તે એની સાથે ચાલવાનું પસંદ કરે માટે એ પોતાના દરેક ક્ષણને અર્થપૂર્ણ બનાવવાનો પ્રયાસ કરે કે જેથી એ પોતાના અસ્તિત્વને સંપૂર્ણ રીતે અનુભવી શકે ત્યારબાદ એ સમજવા લાગે કે જીવનની સૌથી મોટી જીત કોઈ બાહ્ય સિદ્ધિમાં નથી તેમ છતાં પોતાની અંદરના ભયને પાર કરવામાં છે જ્યાં સુધી એ પોતાને ઓળખતો રહે ત્યાં સુધી એ ક્યારેય ખાલી રહી શકે નહિ અંતે તે પોતાના અંદરના પ્રકાશને સ્વીકારી લે અને આમ એ યુવાન પોતાના અસ્તિત્વની અનંત યાત્રામાં આગળ વધતો રહે ને આખરે તે સમજવા લાગે કે એ પોતે જ પોતાની અંદરના બ્રહ્માંડનો સર્જક અને સાક્ષી બંને છે અને સાથે સાથે એ અનુભવે કે દરેક શ્વાસમાં એક નવી સંભાવના જન્મે તેમજ દરેક સંભાવનામાં એક નવી ઓળખ છુપાયેલી હોય વળી એ ઓળખ કોઈ એક સ્થિર આકારમાં બંધાતી નથી પરંતુ સતત બદલાતી રહે છતાં પણ એ બદલાવમાં એક અદૃશ્ય સતતતા અનુભવાય કારણ કે એ સતતતા જ જીવનનો મૂળ સ્વર હોય તેથી એ બદલાવથી ડરવાનું બંધ કરે જેથી કરીને એ પોતાના અસ્તિત્વને વહેતા પ્રવાહ તરીકે સ્વીકારી શકે જ્યારે એ આ સ્વીકારમાં સ્થિર થાય ત્યારે અંદર એક ગહન શાંતિ ઊતરે ત્યારબાદ એ શાંતિ એને પોતાના અસ્તિત્વનો સત્ય સ્પર્શ કરાવે અને એ સ્પર્શમાં કોઈ પ્રશ્ન બાકી રહેતો નથી કિંવા એક નિર્વિકાર સ્વીકાર જન્મે તેમ છતાં યાત્રા પૂર્ણ થતી નથી માટે એ ફરી આગળ વધે જ્યાં સુધી શ્વાસ ચાલે ત્યાં સુધી શોધ ચાલુ રાખે અથવા તો એ શોધને જ પોતાનું ઘર બનાવી લે નહિ તો એ ફરી અનભિજ્ઞતાના અંધકારમાં ખોવાઈ જાય યા તો એ પોતાના અંદરના પ્રકાશમાં વિલીન થઈ જાય અગર તો એ ફરી એક નવા પ્રશ્ન સાથે જન્મે કેમ કે યુવાનનું અસ્તિત્વ ક્યારેય સ્થિર રહેતું નથી અર્થાત્ એ સતત રચાતો અને વિખરાતો રહે પરિણામે એ સમજવા લાગે કે જીવન કોઈ અંતિમ મંજિલ નથી પરંતુ એક અનંત યાત્રા છે જેમ કે નદી સમુદ્રમાં મળીને પણ પોતાની ઓળખ ગુમાવતી નથી ખાસ કરીને જ્યારે એ પોતાને સંપૂર્ણ સ્વીકારી લે ત્યારે એ અનુભવ કરે કે એ જ પ્રશ્ન છે અને એ જ ઉત્તર છે આમ એ યુવાન પોતાની આંતરિકતાના અનંતમાં વિલીન થઈને પણ સતત સર્જાતો રહે ને આખરે તે સમજવા લાગે કે એ પોતે જ પોતાની યાત્રાનો આરંભ અને અંત બંને છે.

પ્રગટ : “નવનીત સમર્પણ”, ઓક્ટોમ્બર ૨૦૨૬; પૃ. 58-60

Email – e.mail : panchalbrijeh02@gmail.com 

2,700ની દવાની MRP 27,000 વસૂલાતી હોવાની સુપ્રીમે 29 સપ્ટેમ્બરે જ તીખી ટિપ્પણી કરેલી ને આ મામલે સરકારનું ઘ્યાન દોર્યું હતું, પણ સરકાર અત્યારે પોતાનાંમાં જ વ્યસ્ત છે એટલે સુપ્રીમની ટકોર, ‘કોર’ ન કાઢે એમ બને. દવા કંપનીઓ એટલી જાડી ચામડીની છે કે તેને સ્થૂળતાની કોઈ દવા કામ લાગે એમ નથી. એક તરફ માણસ જાતે સતત વધતા ભાવોને પહોંચી વળવાનું હોય ને બીજી તરફ 2,700ના 27,000 ચૂકવવા પડે, તો સવાલ થાય કે સામાન્ય માણસે જીવવાનું ખરું કે કેમ? કેન્સરની દવાનો આટલો ભાવ ચૂકવતા તો દર્દીનાં સગાંઓ વગર કેન્સરે ગુજરી જાય એમ બને. 6,500ની દવાના 65,00૦ વસૂલાતા હોવાની વાત પણ છે. આઘાત તો એ વાતે લાગે છે કે જીવન રક્ષક દવાઓની કિંમત જીવન ભક્ષક બની ગઈ છે. દવા કંપનીઓને અનેક ગણી કિંમત વસૂલવાની છૂટ અંગે સરકારને ખબર ન હોય તો એનાં ભોળપણની દયા ખાવાની રહે ને ધારો કે ખબર હોય તો સરકારને એનો શો લાભ છે એની સ્પષ્ટતા થવી ઘટે. દવાની મહત્તમ કિંમત 27,000 જ છપાય તો 2,700 કોણ વસૂલે? એ તો 27,000 જ લૂંટશે કે બીજું કંઇ? દવા રિટેલરને જે કિંમતે મળે છે તેનાથી અનેક ગણો ભાવ દર્દીઓ પાસેથી વસૂલવો બધી રીતે અન્યાયી છે.

એમ લાગે છે કે સરકારના મેળાપીપણામાં આ ખેલ ચાલતો હોય, એટલે જ સુપ્રીમે સરકારને સોંસરું પૂછ્યું છે કે વધારાની વસૂલાતી રકમ કોને મળે છે? જો કે, સરકારનું કહેવું હતું કે વધારાનો નફો ફાર્મા કંપનીઓ નહીં, પણ ખાનગી હોસ્પિટલોને જ મળતો હોય છે. એ સાચું હોય તો પણ ફાર્મા કંપનીઓ દવાની વધારાની કિંમત તો છાપે જ છે. કિંમત જ ઓછી છપાય તો હોસ્પિટલ વધારે રકમ વસૂલી જ કઈ રીતે શકે? એટલે જ સુપ્રીમ કોર્ટે દવાઓ પર 16 ટકા માર્જિન રાખવાની વાત સરકારને કરી છે, પણ એ મામલે પણ સરકાર સળવળતી નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટ, દવાઓની કિંમતમાં પારદર્શિતા જળવાય ને દવાઓનો ભાવ દર્દીઓને પોસાય તેવો રાખવાની હિમાયત કરે છે. દવા પાછળ ખર્ચ કરવા કુટુંબ એટલું લાચાર હોય છે કે જરૂર પડે તો તે ઘરબાર, દરદાગીના સુદ્ધાં વેચે છે કે ગિરવે મૂકે છે. એ સ્થિતિમાં દવાના અનેકગણા ભાવ ચૂકવવાનું કુટુંબને જીવ પર આવે છે. એમાં ગમ્મત તો વાહિયાત કાયદાથી એ થાય છે કે છાપેલી કિંમત કરતાં કોઈ પણ વધારે રકમ વસૂલવી ગેરકાનૂની છે, તે હોય જ ને ! 2,700ના જ 27,000 મળતા હોય તો એથી વધારે વસૂલવાનું ગેરકાનૂની જ ગણાય ને ! ખરેખર તો 2,700ના 27,000 લૂંટવા એ જ ગેરકાયદેસર છે.

29 સપ્ટેમ્બરની ટકોર પછી સુપ્રીમે ફરી એકવાર સરકાર પર લાલ આંખ કરી છે. એક જ મહિનામાં સુપ્રીમે દવાઓમાં ચાલતી લૂંટ સંદર્ભે બીજી વાર કહેવું પડે એ જ સૂચવે છે કે સરકાર આ મામલે કેટલી ગંભીર છે ! સુપ્રીમે મંગળવારે દવાઓની કિંમતોમાં ભારે તફાવતને લઈને સરકારની ઝાટકણી કાઢી હતી. સુપ્રીમનો સોંસરો સવાલ એ હતો કે દવાઓ રિટેલર્સને ઓછી કિંમતે મળતી હોય તો તેની MRP આટલી ઊંચી કેમ રખાય છે? જસ્ટિસ વિક્ર્મનાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની બેન્ચે એવી ટિપ્પણી કરી હતી કે અહીં દર્દીઓને બદલે દવા કંપનીઓનું હિત સધાય છે. હોસ્પિટલો પણ દવાના ભાવોમાં લૂંટ ચલાવીને પોતાનો ધંધો કરે એ શરમજનક છે.

સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે નેશનલ ફાર્માસ્યુટિકલ પ્રાઈસિંગ ઓથોરિટી(NPPA)ની કામગીરી સામે પણ શંકા કરતાં કહ્યું કે આ સંસ્થા સપૂર્ણપણે નિષ્ક્રિય જણાઈ રહી છે. આવું હોય તો દવાઓની કિંમત નિયંત્રિત રહે એ શક્ય જ કેટલું છે? કેન્દ્ર તરફથી એડિશનલ જનરલ ઐશ્વર્યા ભાટીએ દલીલ કરતાં કહ્યું હતું કે ભારતમાં અન્ય દેશોની તુલનાએ દવાઓ સસ્તી છે. 27,000ની કિંમતે વેચાતી કેન્સરની દવા જો સરકારને સસ્તી લાગતી હોય તો એનો અર્થ એ થાય કે ભારતનો ગરીબમાં ગરીબ દર્દી પણ એ ‘સસ્તી’ દવા ખરીદવા સક્ષમ છે. તેની પાસે એટલી રકમ છે કે તે કોઈ પણ મોંઘી દવા ખરીદી શકે.

જે દેશમાં 81.5 કરોડ લોકોને અનાજ મફત આપવું પડતું હોય તો એ ગરીબ એટલો સક્ષમ કઈ રીતે હોય કે 2,700ની દવા 27,000માં ખરીદી શકે? કોર્ટે ભાટીની દલીલને તોડતાં સ્પષ્ટ કહ્યું કે ભારતમાં અન્ય દેશોની તુલનાએ દવા સસ્તી હોય, તો પણ દેશમાં માથા દીઠ આવક ઓછી છે, એટલે 2,700ની કિંમત જ મોંઘી પડતી હોય, ત્યાં 27,000ની દવા ખરીદવાનું ગરીબને અશક્યવત છે. જસ્ટિસ મહેતાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે દર્દીઓનાં હિતોની સરખામણી વેપાર સાથે ન કરવી જોઈએ. સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમે કેન્સરની દવાઓ પર નફાની મર્યાદા નક્કી કરવામાં થયેલ વિલંબ અંગે સરકારને સવાલ પૂછતા નોંધ્યું હતું કે વારંવાર પૂછવા છતાં કિમતમાં રહેલ મોટા તફાવતનું કારણ સરકાર હજી સુધી આપી શકી નથી. સુપ્રીમે એ વાત પણ નોંધી હતી કે આખી સિસ્ટમ દવાની કંપનીઓને મલાઈ ખવડાવી રહી છે. સુપ્રીમે આ મામલે પોતાનો ચુકાદો અનામત રાખ્યો હતો.

પ્રાઇવેટ હોસ્પિટલો તરફથી સિનિયર વકીલ મુકુલ રોહતગી હાજર રહ્યા હતા. તેમણે દલીલ કરતા જણાવ્યું હતું કે હોસ્પિટલોએ ચોવીસે કલાક હેલ્થ કેર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જાળવવું પડે છે અને નકલી દવાઓનાં જોખમને કારણે બહારથી દવા લાવવાની છૂટ આપી શકાતી નથી. આ સદંતર વાહિયાત દલીલ છે. હોસ્પિટલે ચોવીસે કલાક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જાળવવું પડે છે તે ખરું, પણ તે જાળવીને તે કોઈ પર ઉપકાર નથી કરતી. એ બધાં માટે ખાનગી હોસ્પિટલો ચામડાં ફાડી નાખે એવી ફી અનેક બહાને વસૂલ કરે જ છે. ખાનગી હોસ્પિટલો નફા સિવાય બીજું કશું વિચારતી નથી. તે ધારે તો દવાઓ સસ્તી વેચી જ શકે છે, પણ તેવું થતું નથી. MRP કરતાં સસ્તા ભાવે દવા વેચી જ ન શકાય એવો કોઈ નિયમ નથી. ખાનગી હોસ્પિટલો MRP કરતાં ઓછાભાવે દવાઓ વેચી જ શકે છે. MRPનો અર્થ એટલો જ કે તેનાથી વધુ રકમ વસૂલી ન શકાય, પણ તેથી ઓછા ભાવે વેચવાની બંધી નથી.

બીજી વાહિયાત દલીલ એવી પણ થઈ છે કે નકલી દવાઓ હોસ્પિટલમાં આવી જવાના ભયે બહારથી દવા લાવવાનું કહી શકાતું નથી. હસવું આવે એવી વાત એ છે કે બહારની દવા નકલી હોય તો હોસ્પિટલની અંદરની દવાઓ નકલી નથી એની શી ગેરંટી છે. કેમ એ દવાઓ હોસ્પિટલ જાતે બનાવે છે? એ ન બનાવતી હોય તો બહારથી અંદર આવતી દવા નકલી નથી એવું કઈ રીતે કહેવાય? ધારો કે એ દવાઓ કંપનીમાંથી સીધી ખરીદીને હોસ્પિટલમાં વેચાતી હોય તો પણ કંપની નકલી દવા બનાવતી જ નથી એવું કઈ રીતે કહેવાય? એટલે જ સુપ્રીમે દલીલોને દવાઓ પર ભારે નફો વસૂલવા માટેનો પૂરતો આધાર માન્યો ન હતો.

રોહતગી પણ ખાનગી હોસ્પિટલના વકીલ છે, તો એ  હોસ્પિટલનો બચાવ કરે તેમાં નવાઈ નથી. પણ દર્દીને થઈ રહેલા અન્યાય અંગે તેમણે કંઇ કહેવાનું નથી તે આઘાતજંક છે. બેન્ચે તે મામલે વધુ સ્પષ્ટતા કરતાં કહ્યું કે ખાનગી હોસ્પિટલો દરેક સેવા અંગે ફી વસૂલે છે, તો દર્દીઓને મોંઘી દવા વેચવાનું તે એક કારણ છે એ સ્વીકારી ના શકાય. જે દવાઓની કિંમત 10-20 રૂપિયા પણ નથી, તેની કિંમત 100થી 200 ગણી વધારીને વેચવાનું હોસ્પિટલોને કોઈ કારણ મળી જતું નથી. આમ તો આમાં સરકારની ઘોર ઉદાસીનતા જ જવાબદાર છે. સરકારને એ સવાલ થતો જ નથી કે આટલું માર્જિન અને નફો કેમ વસૂલવામાં આવે છે? ટૂંકમાં, 100થી 200 ગણી રકમ વસૂલવાનું કોઈ પણ રીતે ઉચિત નથી તે કહેવાની જરૂર નથી …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 30 ઑક્ટોબર 2026