ગૅપ યર એટલે પ્રોફેશન અને કારકિર્દીમાં કશુંક નવું શરૂ કરતાં પહેલા લેવાતો સમય. ભારતમાં તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓ સતત ભયાનક તાણમાં જીવતા હોય છે અને માબાપો બેબાકળાં ફરતાં દેખાય છે ત્યારે જરા હટ કે, આઉટ ઑફ ધ બૉક્સ વિચારવાની જરૂર જણાય છે. પરંપરા અને ડરના ઘેરામાંથી બહાર નીકળીએ તો એ ઘેરાની બહાર પણ એક દુનિયા છે અને એ દુનિયા સુંદર છે તે ચોક્કસ સમજાય. 

ત્રણ વર્ષથી હું ફોન કરું ત્યારે ઉત્સાહ વગર ટૂંકમાં પતાવતી વંદનાનો સામેથી ફોન આવ્યો એ જ ઊમળકા અને આનંદથી છલકતો સ્વર. મેં મજાક કરતાં કહ્યું, ‘નોકરી છૂટી ગઈ? તારો આ મૂડ તો તને નોકરી મળી તે પહેલાનો છે.’ ત્યારે એ હસી પડી, ‘મેં એક વર્ષનો ગૅપ લીધો છે.’ ‘શું કરવાની?’ ‘મઝા. પોતાની સાથે, પરિવાર સાથે અને જિંદગી સાથે નવેસરથી દોસ્તી.’ ‘તેને માટે વરસના વીસ લાખનું નુકસાન ખમીશ?’ ‘તાજી થઈશ પછી તેનું સાટું પણ વાળી દઇશ ને!’ 

મને મારો કઝીન મુકેશ યાદ આવી ગયો. ચાલીસ વર્ષ પહેલા એ એન્જિન્યરિંગનો આશાસ્પદ ઉમેદવાર હતો. બોર્ડની પરીક્ષા પહેલા તેણે તેના પપ્પાને કહ્યું, ‘મારે ડ્રોપ લેવો છે, આવતા વર્ષે વધારે સારી તૈયારી સાથે પરીક્ષા આપીશ જેથી બેસ્ટ કૉલેજમાં એડમિશન મળે.’ પિતા આખેઆખા હલી ગયા, ‘જેમાં મળે તેમાં જજે, ડ્રોપ નહીં લેવા દઉં.’ તેમને ડર હતો કે ડ્રોપ લેવા દીધો તો એનું વર્ષ બગડશે. તૈયારી ખબર નહીં કેવી કરશે, ભણવાનું છોડી જ દેશે તો – વગેરે. ત્યારે એડમિશન એટલાં મુશ્કેલ નહીં એટલે મુકેશની કારકિર્દી સચવાઈ ગઈ. થોડાં વર્ષ પછી તેની દીકરી માન્યાએ મેડિકલ માટે પ્રવેશપરીક્ષા આપી. ધાર્યા માર્કસ આવ્યા નહીં. માન્યા કહે, ‘ડેડી, મારે ફરી ટેસ્ટ આપવી છે.’ ‘એ માટે એક વર્ષ રાહ જોવી પડે. વર્ષ બગાડીશ?’ ‘બગાડીશ નહીં, વધારે સારી તૈયારી કરીશ.’ મુકેશને પોતાનો અનુભવ યાદ આવ્યો અને તેણે માન્યાને એક વર્ષ આપ્યું. આજે એ મનગમતી બ્રાન્ચમાં ડૉક્ટર થઈ ચૂકી છે, પણ તેને યાદ છે કે તેણે લીધેલા એક વર્ષના ગૅપ માટે તેણે અને તેનાં મમ્મીડેડીને બીજા લોકો સમક્ષ કેટકેટલા ખુલાસા કરવા પડ્યા હતા. 

આઈ.આઈ.ટી. એંજિનિયર મહેને દુબઈમાં મળેલી મોટા પગારની નોકરી ‘હું મશીન જેવો થઈ ગયો છું’ એવું કહીને છોડી ત્યારે તેનાં માતાપિતાએ તો થોડી અવઢવ પછી એ સ્વીકારી લીધું, પણ બીજા બધાંને લાગ્યું કે તેનું ચસકી ગયું છે. તેમાં પણ તેણે એક વર્ષ કઈં જ ન કર્યું, ફક્ત એ વિચાર્યું કે હવે શું કરવું ત્યારે તો સગાંસંબંધીઓએ તેનો કાંકરો જ કાઢી નાખ્યો. આ બધાથી અલિપ્ત રહી તેણે પોતાનો સમય લીધો અને મનગમતું ક્ષેત્ર શોધી કાઢ્યું. અત્યારે તે એમાં ટોચ પર છે, ખુશ પણ છે. 

દુનિયાભરમાં પ્રચલિત ડ્રોપ, બ્રેક, ગૅપ યર જેવા શબ્દો ઇન્ટરનેટની મહેરબાનીથી હવે ભારતીયોની જીભે પણ ચડવા માંડ્યા છે. ગૅપ યર એટલે પ્રોફેશન અને કારકિર્દીમાં કશુંક નવું શરૂ કરતાં પહેલા લેવાતો સમય. મોટેભાગે આવો ગૅપ હાઇસ્કૂલ છોડી કૉલેજ જતા પહેલા કે ગ્રેજ્યુએશન કર્યા પછી કામ કે આગળનો અભ્યાસ શરૂ કરતાં પહેલાં લેવાતો હોય છે. આજથી થોડાં વર્ષ પહેલાં ગૅપ યર શબ્દ સાંભળી પશ્ચિમમાં પણ લોકોનાં ભવાં ચડી જતાં હતાં. હવે ત્યાં ગૅપ યર પ્લાનનાં પુસ્તકો મળે છે, શાળા-કૉલેજોમાં ગૅપ યર પ્લાનિંગનું માર્ગદર્શન મળે છે. તેની સામે ‘ડોન્ટ ગેટ કોટ અપ ઇન ધ ગ્લેમર ઑફ ગૅપ યર’ એવી પુસ્તિકાઓ પણ વેચાય છે. પણ સરવાળે 2010થી ગૅપ યરને કારકિર્દી-વિકાસના એક તબક્કા તરીકે સ્વીકૃતિ મળી છે.  

ગૅપ યર દરમ્યાન વિદ્યાર્થીઓ એડવાન્સ્ડ કૉર્સ કે અભ્યાસેતર પ્રવૃત્તિઓ કરે છે, નવાં કૌશલ્યો વિકસાવે છે, પ્રવાસે જાય છે, કમાણી કરે છે કે પછી કલા, સેવા કે રમતગમતમાં ઊંડા ઊતરે છે. આ સમયમાં કઈં પણ પ્રવૃત્તિ કરવાની મોકળાશ હોય છે. ગૅપ યર લેવું કે નહીં અને લેવું તો એમાં શું કરવું તેના કોઈ નિયમ નથી હોતા, પણ મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓ પ્રવાસ અને કમાણી આ બેમાંથી એક વિકલ્પ પસંદ કરતા હોય છે. ઑસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલૅન્ડમાં સોલો ટ્રાવેલ એટલે કે એકલા પ્રવાસ કરવાનો મહિમા છે. તેઓ કહે છે, ‘ઓ.ઈ. પર છું.’ ‘ઓ.ઈ.’ એટલે ઓવરસીઝ એક્સપિરિયન્સ. આ ગાળા દરમિયાન તેઓ દુનિયાના, વાસ્તવિકતાના અને પોતાની જાતના સીધા સંપર્કમાં આવે છે. આ અનુભવ તેમને ત્યાર પછીને નિર્ણયોમાં કામ લાગે છે. એક વર્ષ કમાણી કરીને પછી ભણનાર વિદ્યાર્થીનો આત્મવિશ્વાસ અને વ્યક્તિત્વ જુદાં જ હોય છે. ભારતની શિક્ષણપ્રણાલીમાં આ રીતે વિચારવાનું અઘરું છે, છતાં એવાં વિદ્યાર્થીઓ નીકળે છે જેમને ગૅપ યર લેવું હોય છે. અમેરિકા-યુરોપની યુનિવર્સિટીઓ કહે છે કે ગૅપ યર લીધા બાદ આવેલા વિદ્યાર્થીઓ પોતાના વિષે વધારે સ્પષ્ટ, સંતુલિત અને એકાગ્ર હોય છે. 

તો શું દરેક વિદ્યાર્થીએ ગૅપ યર લેવું જોઈએ? ભારત જેવા દેશમાં ગૅપ યર કલ્ચર કેટલું વ્યાવહારિક છે? ખરું જોતાં ગૅપ યર એક તક છે. તરુણ, બિનઅનુભવી માનસને વાસ્તવ જગત પાસેથી ઘણુંબધું શીખવાની એવી તક જે તેમને તેમના ભાવિ જીવનને આકાર આપવામાં કામ લાગે છે. તો પણ ભારતમાં આ વિભાવનાનો વ્યાપક સ્વીકાર થતાં ઘણી વાર લાગશે. ભારતમાં તરુણો સતત સારું પરિણામ લાવવાના વધારેપડતા દબાણ હેઠળ જીવતા હોય છે. માતાપિતાને ડર હોય છે કે શાળા અને કૉલેજ વચ્ચે એક વર્ષનો ગૅપ લેશે તો શું થશે? શાળા અને કૉલેજ વચ્ચેનો એક વર્ષનો ગૅપ – પછી એ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી માટે હોય, કમાણી માટે હોય કે મનગમતી પ્રવૃત્તિ માટે – પોતાના સંતાનને ધ્યેયથી વિમુખ કરી દેશે. જો કે હવે સમય ધીમી પણ ચોક્કસ ગતિથી બદલાઈ રહ્યો છે. દિલ્હી-મુંબઈ જેવા મહાનગરોમાં દસમા-બારમાના વિદ્યાર્થીઓ જરૂર લાગે તો ગૅપ લેવા તૈયાર હોય છે, એ ગાળા દરમિયાન શું શું થઈ શકે એ જાણવા તત્પર હોય છે અને માબાપો પણ એકવાર આ વિષે વિચારવા જેટલા કૂણાં પડ્યાં છે. 17 વર્ષનો અંશુમાન કહે છે, ‘મને જરૂર લાગશે તો ગૅપ યર લેતાં હું નહીં અચકાઉં. મારાં માતાપિતા પણ સમજશે કે માર્કસ ઉપરાંત એ ગાળો વ્યક્તિત્વવિકાસ, આત્મવિશ્વાસ અને સંગીત-ચિત્ર જેવી કોઈ કલાના અભ્યાસ માટે મહત્ત્વનો છે, અને આ બધું એક સારા સી.વી. (કરિક્યુલમ વાઈટા) માટે કામનું છે.’ તેની વાત વિચારવા જેવી છે. આવો રસ સાયન્સ, કોમર્સ કે આર્ટ્સના વિદ્યાર્થીઓમાં સમાનપણે જોવા મળ્યો છે. 

ભારતમાં કોર્પોરેટ વિશ્વમાં હવે લોંગ બ્રેકની ભલામણ અને સ્વીકાર થતાં દેખાય છે. બેલ્જિયમમાં નોકરિયાતોને ટાઈમ ક્રેડિટ એટલે કે એક વર્ષની રજા આપવામાં આવે છે. નાઈજિરિયામાં કૉલેજ પૂરી થયા પછી એક વર્ષ દેશનું કામ કરવાનું હોય છે. શરૂઆત ત્રણ અઠવાડિયાના કેમ્પથી થાય છે. ત્યાંથી દરેકને જુદા જુદા સરકારી વિભાગમાં મોકલવામાં આવે છે. દક્ષિણ આફ્રિકા અને ઈંગ્લેન્ડમાં ગૅપ યર પ્રચલિત છે. વિદ્યાર્થીઓ પ્રવાસે જાય છે કે પછી પ્રાણીઓ-પર્યાવરણ માટે કામ કરે છે. અમેરિકામાં ભાગ્યે જ કોઈ ગૅપ યર લેતું, પણ હવે ગૅપ યર લેનારની સંખ્યા વધતી જાય છે અને યુનિવર્સિટીઓ પણ ગૅપ યર પ્લાન્સ અને પ્રોગ્રામ્સ ઑફર કરતી થઈ છે. એમેનમાં ગ્રેજ્યુએટ થયા પછી એક વર્ષની રાહ જોવાનું ફરજિયાત છે. 90ના દાયકા સુધી ત્યાંના છોકરાઓ લશ્કરમાં અને છોકરીઓ હોસ્પિટલો કે શાળાઓમાં સેવા આપે એવો નિયમ હતો.  

ભારતમાં તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓ સતત ભયાનક તાણમાં જીવતા હોય છે અને માબાપો બેબાકળાં ફરતાં દેખાય છે ત્યારે જરા હટ કે, આઉટ ઑફ ધ બૉક્સ વિચારવાની જરૂર જણાય છે. પરંપરા અને ડરના ઘેરામાંથી બહાર નીકળીએ તો એ ઘેરાની બહાર પણ એક દુનિયા છે અને એ દુનિયા સુંદર છે તે ચોક્કસ સમજાય. 

e.mail : sonalparikh1000@gmail.com

પ્રગટ : ‘રિફ્લેક્શન’ નામે લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, “જન્મભૂમિ પ્રવાસી”, 12 જુલાઈ 2026

1997થી 2012 સુધીમાં જન્મેલી વ્યક્તિ જનરેશન-ઝેડ(જેન ઝી/ઝેન જી)ની ઓળખ પામી છે. એમાં 14-29 એજ ગ્રૂપની વ્યક્તિ આવે. જંતર મંતર પર મોટે ભાગની વસ્તી એજ ગ્રૂપમાં આવતી હતી ને તે કોક્રોચ જનતા પાર્ટી(CJP)ના, શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજીનામું લેવામાં સામેલ હતી. ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજીનામું લેવામાં, વડા પ્રધાન મોદી સિવાય બધા જ સંમત હતા. છેવટે શિક્ષણ મંત્રીનું રાજીનામું પડ્યું, એમાં CJP એ વાતે ગૌરવ લે છે કે સરકાર 12 વર્ષનાં શાસન દરમિયાન પહેલી વાર ઝૂકી. એ પણ છે કે એકાદ મંત્રીના રાજીનામાથી પેપર લીક થતાં અટકી જવાનાં નથી. હકીકત એ છે કે આપણું શિક્ષણ ગોખણપટ્ટી આધારિત છે ને નોકરી બાબતે જે અપેક્ષિત હોય તેનો સમાવેશ તેમાં થતો નથી.

CJPએ એનો વિજયોત્સવ ડાન્સ એન્ડ ડિન કરીને ઉજવ્યો. નીટની બીજી વારની એક્ઝામ સંદર્ભે 22 જણાએ આત્મહત્યા કરી તે જોતાં આ ઉજવણી CJPને શોભે એવી ન હતી – એવી ટીકા ભા.જ.પે. કરી. ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજીનામું લેનારા વર્ગમાં એટલા પરિપક્વ ન હોય ને ઉત્સાહમાં ડાન્સ એન્ડ ડિન પાર્ટી કરે તે ઠીક ન હતું, છતાં એ થયું. તે એવો ગુનો નથી કે ભા.જ.પ.ની ટિપ્પણીનું વજન પડે, તે એટલે પણ કે ભા.જ.પ.ના કોઈ નેતા કે મંત્રીમાંથી 22 જણના આપઘાત અંગે સાદી સંવેદના પ્રગટ કરવાનું પણ ચુકાયું ને તે CJPની ઉજવણી જેટલું જ ટીકાપાત્ર હતું. છેવટે તો બાવીસેક લાખ વિદ્યાર્થીઓની મહેનત અને ભવિષ્યનો સવાલ હતો. તેમના માબાપ, વાલીઓનાં સપનાંઓની વાત એમાં હતી, એ વખતે 35-36 દિવસો સુધી શિક્ષણ મંત્રીને રાજીનામું આપવાનું ન સૂઝ્યું તે કોઈ રીતે શોભાસ્પદ ન હતું. ઘણાંને એમ લાગે છે કે સરકાર ઝૂકી, તે સાચું હોય તો પણ, લોકમતને માન આપીને પોતાની રાજકીય ક્ષમતા સિદ્ધ કરી છે. સમયસૂચકતા દાખવીને મોદીએ મત કરતાં જનમતનું માન જાળવ્યું છે. વિપક્ષ તરીકે કાઁગ્રેસ મોડી ને મોળી પડી છે. જે કાઁગ્રેસે કરવાનું હતું તે ઝેન-જીએ કરી બતાવ્યું.

બીજી તરફ CJPએ વિજ્યોન્માદમાં સોનમ વાંગચુકનો આમરણ ઉપવાસનો સ્પષ્ટ ટેકો હતો, છતાં એમને મળવાનો વિવેક પણ ચુકાયો છે. આવે વખતે સોનમ વાંગચુક પણ બાજુ પર મુકાઈ જાય એમાં CJPની અપરિપક્વતા જ છતી થાય છે. CJPને ઉતાવળ ઘણી હોય એવું લાગે છે. એ સાચું કે પોલીસ કેસો પાછા ન ખેંચાય તો ફરી આંદોલનની ચીમકી આપી છે. જે નિર્દોષ છે તેની સામેનાં કેસ પાછા ખેંચાય તે જરૂરી છે, પણ આ વિરોધમાં જે આંદોલનકારીઓ ઊતર્યા તેમણે પોલીસ પર પથ્થરમારો કર્યો હતો ને પોલીસને બળપ્રયોગ કરવા પ્રેરી હતી. પોલીસે બળપ્રયોગમા જરા પણ કસર છોડી નથી. ટીયરગેસના શેલ ફોડાયા અને ખીલી યુક્ત લાઠીઓ વિદ્યાર્થીઓ, વિદ્યાર્થિનીઓ પર વરસાવાઈ.

કેસ પાછા ખેંચવાની વાતમાં સુપ્રીમે બધા કેસ પાછા ખેંચવામાં આનાકાની કરી. તે એટલે કે આ આંદોલનમાં ભાગ લેનારા ત્રણેક હજાર તો ગુનાહિત ઇતિહાસ ધરાવે છે. એમને છોડી મૂકવાની વાત ગુનેગારોને છાવરવા જેવી પુરવાર થશે. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ બધાં કેસ પાછા ખેંચવાની વાતને ટેકો આપ્યો નથી ને એને લીધે CJPના કેટલાક સભ્યો નારાજ પણ છે. CJPના પ્રવક્તાઓએ એમ પણ કહ્યું છે કે એ આંદોલનમાં કેટલાંક ગુનાહિત તત્ત્વો સમર્થનમાં ઊતરી પડ્યાં હતાં. એમના પર હત્યા, બળાત્કાર, લૂંટ જેવા ગંભીર આરોપો છે. એવા 900 લોકોને બચાવવાનો CJPનો દાવો આંદોલનની હવાને પાતળી કરશે, તે સમજી લેવાનું રહે. એવાં ગુનાહિત તત્ત્વો સામેનાં કેસ પાછા ખેંચવાનો ને એ રીતે એનો બચાવ કરવાનું CJPનાં હિતમાં નથી. સુપ્રીમ કોર્ટ એવાઓના કેસ પાછા ન ખેંચે તો CJPએ નારાજ થવાનું કોઈ કારણ નથી. એ પણ છે કે આ વિજય માત્ર CJPનો જ છે એવું નથી. દૂર દૂરથી જંતર મંતર પહોંચનારા એ લોકોનો પણ છે, જેમણે આંદોલનને દેશવ્યાપી બનાવ્યું.

એનું એક કારણ એ કે દેશમાં 30 સુધીનાં યુવાનોની વસ્તી 75 ટકા છે ને તેમાંય જેન-ઝી (15-29ની ઉંમર)ની વસ્તી 37 કરોડ છે. આ સ્થિતિ હોય તો આંદોલન સફળ થયા વગર ભાગ્યે જ રહે. સરકારે વિપક્ષની કોઈ ગણતરી રાખી ન હોય તો તે ઝેન-જી સામે કેમ ઝૂકી? એનું કારણ આ આંદોલન આધુનિક ટેકનોલોજીથી સુસજ્જ હતું. મીમ્સ, કાર્ટૂન્સનું એવું મહત્ત્વ સોશિયલ મીડિયામાં પહેલી વાર ઊભું થયું. આ આક્રમક મિજાજે આંદોલન સફળ બનાવવામાં સહાય કરી. સરકાર પણ આ મિજાજ પારખી ગઈ અને આંદોલનકારીઓની બધી માંગ મંજૂર રાખી. આ આદોલન સફળ થવામાં એ વાત પણ હતી કે તેમને રાજકારણ સાથે બહુ લેવાદેવા ન હતી, ન તો એમાં ખેડૂતો હતા કે ન તો એવા ધનાઢ્ય લોકો હતા જેમને દરોડાથી ડરાવી શકાય. આમાંના કોઈને કોઈ સત્તા જોઈતી ન હતી કે ન તો ઇ.ડી.ના દરોડા પડાવીને ચૂપ કરી દેવાની કોઈ તક હતી. એ રીતે આ આંદોલન રાજકીય કારણોથી પ્રેરિત હતું એવું પણ ન હતું.

આ માત્ર પેપર લીક મુદ્દે જ ટકેલું આંદોલન ન હતું. સમગ્ર શિક્ષણ વ્યવસ્થા સંદર્ભે પણ હતું. જો કે, લોકસભામાં વિપક્ષના હોબાળા વચ્ચે પેપર લીક વિરોધી બિલ ધ્વનિમતથી પસાર થઇ ગયું. હવે રાજ્યસભામાં એની ચર્ચા થશે. પેપર લીક બિલ વધુ કડક બનાવાયું છે. તેમાં આકરા દંડ અને સજાની જોગવાઈ છે. પેપર લીક કરનાર વ્યક્તિને 10 વર્ષની સજા અને 50 લાખ સુધીનાં દંડની જોગવાઈ છે  એ સંગઠિત સ્વરૂપે હશે તો 10 વર્ષની સજા ને 10 કરોડના દંડની જોગવાઈ છે. કાયદામાં સુધારો માત્ર દંડ કે સજા પૂરતો સીમિત નથી, તે દ્વારા પરીક્ષા પદ્ધતિને વધારે પારદર્શી અને વિશ્વસનીય બનાવવાનો ઉપક્રમ છે. સવાલ તો એ પણ છે કે પેપર લીકનું બિલ લાવવાથી પેપર લીક થતાં અટકી જશે? તો એનો જવાબ છે – ના. એને માટે સમગ્ર વ્યવસ્થા ફુલપ્રૂફ હોય તો જ ફેર પડે.

એક ફણગો કાઁગ્રેસના વિપક્ષી નેતા રાહુલ ગાંધી દ્વારા એ ફોડવામાં આવ્યો કે વિદ્યાર્થીઓ પર ગોળીબારનો આદેશ આપનાર કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી અમિત શાહને હટાવવાની માંગ વડા પ્રધાન મોદી સમક્ષ મૂકી હતી. એનો સખત વિરોધ સંસદમાં થયો. કિરણ રિજિજુએ તીખી પ્રતિક્રિયા આપતા કહ્યું કે કોઈ આધાર કે પુરાવા વગર રાહુલ ગાંધીએ આરોપો મૂક્યા છે. તેમણે માફી માંગવી જોઈએ. કેન્દ્રીય મંત્રી જિતેન્દ્રસિંહે ગોળીબાર સંદર્ભે એ ખુલાસો કર્યો હતો કે ગોળીબાર થયો જ નથી, એટલું જ નહીં, ગોળીબાર કરવાનો આદેશ મંત્રીથી અપાતો નથી, તે મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા અપાય છે. એ વાતને રદિયો આપતા રાહુલ ગાંધીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે ગોળીબારના આદેશો વડા પ્રધાન કે ગૃહ મંત્રી જ આપી શકે. જો કે, આ મામલે કેન્દ્રીય મંત્રી જિતેન્દ્રસિંહ દ્વારા ટીકા થઇ કે રાહુલમાં સમજણનો અભાવ છે. હકીકત એ છે કે ગોળીબારનો આદેશ એકકઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ કે સબ ઇન્સ્પેકટર કે તેથી ઉપરી પોલીસ અધિકારી આપી શકે. એમ લાગે છે કે ગોળીબારનો આદેશ મંત્રી ન આપે એવી જિતેન્દ્રસિંહની વાતમાં તથ્ય છે અને રાહુલ ગાંધીએ આ મામલે કાચું કાપ્યું છે.

અત્યાર સુધીમાં CJPની કોઈ લાલસા રાજકીય કે અન્ય હેતુસર બહાર આવી નથી. ન તો ઝેન-જીને કોઈ લાલચ હતી. વધારામાં લાઠી ખાધી હોય કે ટીઅર ગેસનો સામનો કરવાનો આવ્યો હોય એવા ઘણાં હતા. ટૂંકમાં, પ્રાપ્તિ એક જ હતી -શિક્ષણ મંત્રીનું રાજીનામું. એ પણ ગૌણ વાત હતી, મુખ્ય હેતુ તો પેપર લીકને મુદ્દે ફરી પરીક્ષા આપવાનું થયું ને એ નિમિત્તે 22 જણાએ આત્મહત્યા કરી એ તરફ સરકારનું ધ્યાન ખેંચવાની. દસેક વર્ષમાં 152 વખત પેપર લીકની ઘટના બની. આ પેપર લીકનું ન્યુસન્સ કાયમી ધોરણે જવું જોઈએ. સરકારને પક્ષે ઘોર બેદરકારી છે કે તેણે આટલી કચાશ નીટ ને અન્ય પરીક્ષાઓ સંદર્ભે ધ્યાન જ ન આપ્યું ને શિક્ષણ મંત્રીની કોઈ જવાબદારી જ ન હોય, એ કારભાર ચાલ્યો. કાયદો તો તેનું કામ કરશે, પણ પરીક્ષાની વિશ્વસનીયતા ને પારદર્શિતા જોખમાય ને તે પણ સરકારની હાજરીમાં તો તે કેવળ ને કેવળ અસહ્ય છે. બીજી તરફ એ પ્રજા પણ છે જે પૈસા ખર્ચીને પરીક્ષાની પારદર્શિતા ને વિશ્વસનીયતા પર જોખમ ઊભું કરે છે. એને માટે જે જેન્યુઈન ઉમેદવારો હોય છે ને એમણે એમના કોઈ વાંક વગર પરીક્ષામાં ચાલતી ગેરરીતિનો ભોગ બનવાનું આવે છે. જેનો કોઈ બચાવ નથી એ પેપર લીક્ની વાતો એટલી લાઈટલી લેવી પડે છે કે 22 આત્મહત્યાને સામાન્ય વ્યવહાર તરીકે જ જોવી પડે …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 31 જુલાઈ 2026

કાન્તા મોટાભાગે બપોર પછી રેવતી પાસે આવતી. રેવતીનો હાથ હાથમાં લઈ હળવે હળવે પસવારતી. રેવતીની નજરમાં ભાગ્યે જ આવકાર હોય. હા, એ એને સવાલો પૂછતી, “તમે કોણ છો?” “અહીં કેમ બેઠાં છો?” સાંભળી અધિકારપૂર્વક બેઠેલી કાન્તાની આંખો ઢળી પડતી. એ કહેતી, “હું કાન્તા. તારી સામેના ઘરમાં રહું છું … મને નથી ઓળખતી?” રેવતી એક પણ અક્ષર બોલ્યા વિના જોઈ રહેતી. હકારમાં માથું હલાવી કાન્તાને ઓળખતી હોવાનો ભાવ દર્શાવતી. પછી દર દસ મિનિટે પૂછતી, “તમે કોણ?” શરૂઆતમાં કાન્તા ક્ષોભજનક સ્થિતિ કે મૂંઝવણમાં મૂકાઈ જતી, પણ હવે ટેવ પડી ગઈ હતી. રેવતીની ચકળવકળ આંખો, ક્યારેક ડરેલો તો ક્યારેક આવકારતો ચહેરો, અને અનાયાસ તરવરી જતું સ્મિત! આ બધું કાન્તા ચૂપચાપ જોયા કરતી; પોતાની હાજરીથી કશીક ઢાઢસ બંધાવવા માંગતી હોય એમ એ રેવતીની પાસે બેસી રહેતી.

પરિસ્થિતિ ક્યારેક બદલાતી, ખાસ જ્યારે નરેશ હાજર હોય. આમ તો રેવતી એના પતિ નરેશને ઓળખતી નહોતી, પણ નરેશ કાન્તા સાથે વાતો કરતો હોય કે એના માટે ચા બનાવી લાવે ત્યારે એ અણગમાથી કાન્તાને જોઈ રહેતી. એ જોઈ નરેશનું હૈયું હરખાતું.

 ‘આમ તો “તમે કોણ છો?”ના પીપૂડાં વગાડે છે ને આને જોઈ કેવી બળી મરી!’

એક તરફ નરેશને એની અનુકંપા થતી, તો બીજી તરફ પોતાપણાની લાગણી ભીંજાઈ જતી. થતું, મારી પેલી રેવતી ક્ષણભર પાછી આવી છે.

એ અને કાન્તા એકબીજા તરફ જોઈ રહેતા. એમની વચ્ચે ટેબલ પર ચાનો કપ કે ઊંધું વાળેલું પુસ્તક પડ્યું હોય. એ જોતાં જ નરેશને કેર હોમમાં અભાનપણે સૂતેલી રેવતી ઝબકી ઉઠતી. કાન્તા રોકાય ત્યારે નરેશને, “જાવ, બહાર આંટો મારવો હોય તો…” કહી, ખુરશી રેવતીની નજીક ખેસવતી.

ઘરથી થોડે દૂર કાઉન્સિલનો બગીચો હતો. નરેશ કાયમ મુખ્ય રસ્તા સામેના બાંકડા પર બેસતો. ઠંડીમાં બાંકડાની ઠંડક કપડાં સોંસરવી પીઠમાં પ્રસરતી. એટલે રેવતીને પથારીમાં ફેરવતો એમ, થોડી થોડી વારે બેસવાની સ્થિતિ બદલ્યા કરતો. સામે જાપાનીઝ મેપલનું ઝાડ હતું. એનાં ચમકતા, સ્હેજ કાળાશ પડતા લાલ અને કિરમજી પાંદડાઓના ઘટાટોપથી એક સૌંદર્ય રચાતું. જો કે, રાત્રે એ પાંદડાઓમાંથી ચીકણો રસ ટપકતો. ફૂટપાથ પર પડેલા કાળા ડાઘા જોઈ એને જુગુપ્સા થતી. સવારે કોઈ પસાર થાય ત્યારે ચાલનારના પગરખાં સહેજ ચીપકી જતાં. એ જોઈ કાયમ ‘હમણાં આ લપસશે’ની ફડક કનડ્યા કરતી. સામેના મુખ્ય રસ્તે ધમધમતા “સબ-વે”, “સેમ ચીકન” અને “લોન્ડીસ” ઓફ લાયસન્સમાંથી આવતી ગંધ એને કેર હોમની યાદ અપાવતી—ભોજનમાં ભળેલી ઉકળેલા શાકભાજી, બળેલા માંસ અને ડિસઇન્ફેક્ટન્ટની તાજા કહોવાટ જેવી વાસ!

જમણી બાજુ ઝૂલાની પાસે પડેલા ત્રણ મોટા પથ્થરો પર બાળકો રમ્યા કરતા. એ પથ્થરો જોઈ એને રિયાનાં બાળકોની યાદ આવતી. ફોનમાં બોલતી રિયાનો ચિંતાભર્યો અવાજ તરવરતો.

“પપ્પા, મારી વાત સાંભળો, મમ્મીને ઘરે પાછા લાવવાનું રહેવા દો.”

નરેશે શાંતિથી કહ્યું હતું, “એ ત્યાં જરા ય સચવાતી નથી, રિયા.”

“પપ્પા, તમે સમજતા નથી. તમારી ય ઉંમર થઈ. હવે તમે વૃદ્ધ થઈ રહ્યા છો. તમે બધું નહિ કરી શકો. અને મારાથી … અહીં વસ્તુઓ સરળ નથી, પપ્પા. એન્ડી ભાગ્યે જ ઘરે હોય છે. એના દોસ્તો, પબ અને દારૂ … હું થાકી ગઈ છું. બાળકો ય મારે જ સાંભળવાના … હું બહુ એકલી પડી ગઈ છું, પપ્પા. કમ સે કમ તમે મારી પીડા ના વધારશો, પ્લીઝ.”

નરેશ સાંભળતો રહ્યો. એને લાગતું, રિયા પોતાની દુનિયામાં જ અટવાઈ ગઈ છે. એના શબ્દોમાં ચિંતા કરતાં અકળામણ વધારે હતી.

“મમ્મી એગ્રેસિવ થઈ જાય છે,” રિયાએ કહ્યું. “કેર હોમમાં પ્રોફેશનલ માણસો હોય એને સાચવવા. તમે શું કરશો? એ તમને ય મારશે.”

નરેશે ધીમેથી જવાબ આપ્યો, “એગ્રેસિવ તો એ ત્યાં થઈ જાય છે. ઘરે એ શાંત રહેશે.”

એની વાત રિયાએ સાંભળી પણ નહીં. “ડૅડ, યૂ ડિઝર્વ એ લાઇફ ટૂ.”

નરેશને એ વાક્ય હંમેશાં ખાલી લાગતું. એના જીવનનો મોટો ભાગ તો રેવતી જ હતી.

એશના ઝાડનાં સૂકાં પાંદડાઓ પવનમાં ખખડ્યા. નીચે પડેલા પાંદડાઓ પર કોઈ ચાલે ત્યારે સૂકો, કચડાવાનો અવાજ આવતો. એ અવાજો એને કેર હોમના કૉરિડોરની યાદ અપાવતા—ધીમે ધીમે ધકેલાતી વ્હીલચેર અને ભારે ખમ પગલાં નીચે કીચૂડાતાં જૂનાં પાટીયાં.

કેર હોમમાં દાખલ કર્યાના પાંચેક મહિનામાં રેવતી એકદમ સૂકાવા લાગી હતી. પાતળી, સૂકા ડાળખા જેવી વાંકી આંગળીઓ હળવેથી કંપ્યા કરતી. સપાટ ચહેરે તાક્યા કરતી રેવતીનું દૃશ્ય નરેશના મનમાં હજી તાજું હતું. એ ઊભો થયો, થોડું ચાલ્યો, અને પાછો બેઠો. એને ખબર હતી—રેવતીને ઘરે લાવવાનો નિર્ણય કદાચ ખોટો હતો, પણ …

કશું સૂજતું નહોતું. ત્યાં કાન્તાની બે કલાકની દયાનું સમયદ્વાર બંધ થવાનું એલાર્મ વાગ્યું. બગીચાની હવા, પક્ષીઓના અવાજો, શેકાતી બ્રેડ અને મેયોનીઝ–સૉસની મિશ્ર સુગંધ—આ બધું એને થોડા સમય માટે જીવંત રાખતું. બીજી ક્ષણે પેલો ખાલીપણાનો, રેવતીના શ્વાસોચ્છવાસનો અવાજ ઘેરી વળતો.

ઘરે રેવતીને ચાલવા માટે હવે સંપૂર્ણ સહારો જોઈતો. ઝીમર ફ્રેમને બંને હાથે પકડીને એ ધીમે ધીમે પગલાં ભરતી. પગલાં વચ્ચે લાંબા વિરામ. ક્યારેક એ ફ્રેમને ધકેલતી પણ નહિ; એ જ એની એકમાત્ર ઓળખાણ હોય એમ કેટલી ય વાર ફક્ત પકડીને ઊભી રહેતી. લાંબો સમય સૂઈ રહેવાથી ભાઠાં ન પડે અને પોઝિશન બદલાય એ સારું—ઓક્યુપેશનલ થેરાપિસ્ટે રીક્લાઈનર ખુરશી આપી છે. એમાં એ સહજતાથી ગોઠવાય અને પાછળનો ટેકો એને સ્થિર રાખે. એ ખુરશીનું રીમોટ નરેશ સંતાડી રાખતો. બે વખત રેવતીએ આડે–ધડ રીમોટના બટન દબાવી દીધેલાં ત્યારે એને માંડ માંડ પડતાં બચાવી હતી. ઘરમાં ઉમદા પ્રકારની, વિકલાંગને મદદરૂપ થાય એવી સવલતો છે. પહોળો હેન્ડલ બાર લગાવેલો દરવાજો હોવા છતાં રેવતીને અંદર લઈ જવા માટે નરેશે બંને હાથથી એને પકડીને વાળવી પડે. એ વિરોધ કરે, ક્યારેક શાંત રહે. હવે નરેશને એના ઓસરી ગયેલા શરીરનો ભાર નથી લાગતો.

રેવતીની સંભાળ લેવા દિવસમાં ત્રણ વખત કેર સ્ટાફ આવતા. એ લોકો કંઈ સમજે એ પહેલાં કોઈક અજબ ચાલાકીથી એ એમના પર થૂંકતી, ઉઝરડા ભરતી, મુક્કો ઊગામતી, તક મળ્યે મારતી. ચીસો પડતી. આ કારણે દર અઠવાડિયે એની સંભાળ લેવા આવતા કેર સ્ટાફ બદલાઈ જતા. નવા માણસને જોઈ રેવતી આખલાની જેમ ભડકતી. કાન્તા કહે, “આ એને ગમતી રમત છે. રેવતી હવે કનડવાની મજા માણે છે. તમે એની આંખોમાં કેરરને ભગાડ્યાનો આનંદ જોયો નથી.”

આ બધું નરેશની દૈનિક ચર્યાનો ભાગ બની ગયું છે. રેવતીને એક રૂમથી બીજા રૂમમાં લઈ જવી એ પણ એક યાત્રા છે—ધીમી, અચકાતી અને ક્યારેક અણધારી.

ઘરે પાછા ફરતા નરેશના પગ થોડા ભારે લાગતા. એ રેવતી સાથે વાતો કરશે, પણ તે એકપાત્રીય અભિનય જેવું લાગે છે. રિયાના છેલ્લા વીડિયો કોલ, પૌત્ર–પૌત્રીઓ, બહાર વરસતા વરસાદ વિશે વાત કરે … સાંભળી રેવતી એની સામે જુએ, આંખો ખાલી હોય, અને અચાનક કહે, “સાંભળો, મારા પતિ જલદી ઘરે આવશે. તમારે જવું જોઈએ.”

આમ જ રોજ તેની પોતાની ઓળખનું ધીમે ધીમે ધોવાણ થતું રહે છે. હવે એ નથી નરેશ—નથી પતિ, મિત્ર, સાથી—કશું નહિ. તે એક સંભાળ રાખનાર અજાણી વ્યક્તિ છે, કેરટેકર! હોલમાં લટકેલી જૂની ઘડિયાળનું ટિક… ટિક… ટિક… આખા ઘરમાં ફેલાતું રહેતું. આ ઘડિયાળ એને એક જૂના મિત્રએ જાતે બનાવી ભેટ આપી હતી—મોટા કાંટા, ભારે પેન્ડુલમ, અને દર અડધા કલાકે ડિંગ… ડિંગ… જાણે સમય પોતે જ ઘરમાં ફરતો હોય.

બગીચાની શાંતિ પાછળ રહી જતી હતી, અને ઘરની અંદર રેવતીની જરૂરિયાતો એનું સ્થાન કબજે કરી રહી હતી. દરવાજો ખોલતાં જ એને રેવતીનો નાનો અવાજ સંભળાયો. કોઈ શબ્દ નહીં—ફક્ત હલચલનો અવાજ. કાન્તા હોલમાં ઊભી હતી.

“આજે થોડી રેસ્ટલેસ હતી,” કાન્તાએ ધીમેથી કહ્યું. “પણ હવે શાંત છે.”

નરેશે માથું હલાવ્યું. એ જાણતો હતો—આ શાંતિ લાંબી ટકવાની નથી.

કાન્તાના ગયા પછી ઘરની શાંતિ એકદમ ઘટ્ટ થઈ ગઈ. એ પલંગમાં અડધી ઉંઘતી, અડધી જાગતી. એના વાળ થોડા ગૂંચાયેલા, આંખો ઘેનભરી. નરેશ રેવતીની પાસે ગયો; દવા, પરસેવો અને ભીના પેડની ગંધ નાકમાં પ્રવેશી. એને ઉવેખતાં એણે મૃદુતાથી પૂછ્યું, “સહેજ સરખાં થવું છે?” રેવતીએ થોડું મૂંઝાઈને એના હાથ આગળ કર્યા. નરેશે એના હાથ પકડ્યા. પરિચિત સ્પર્શ પણ કોઈ જૂનાં પાનાં પરના ઝાંખા પડી ગયેલા અક્ષરો જેવો લાગતો હતો. નરેશની મદદથી રેવતીએ ધીમે ધીમે શરીર ઓશીકા તરફ ખેસવ્યું.

થોડી વારે નરેશનો હાંફ શમ્યો. સવારે રેવતીએ ગુસ્સે થઈને કેરરને ભગાડી મૂક્યા એટલે રેવતીને સ્પંજ બાથ અને કપડાં બદલાવવાના રહી ગયાં હતાં. નરેશે, મોડો મોડો પણ રોજનો ઉપક્રમ શરૂ કર્યો. પહેલાં એણે રેવતીના વાળ હળવે હળવે ઓળ્યા. રેવતીના ઘાટાદાર અને કાળા વાળ હવે સફેદ, પાતળા અને આછા—સંભાળથી ઓળવા પડે એવા થઈ ગયા હતા. પછી એના ચહેરા પર ભીનું કપડું ફેરવ્યું ત્યારે એ ઊંહકારા ભરતી હતી. પણ કપડાં બદલવાનો વખત આવ્યો ત્યારે એની આંખો ખુલી—ચમકતી, વિરોધભરી.
“ના… ના…” એણે હડસેલો મારી હાથ ઝાટક્યો.

નરેશને આ ટકરાતી આંખોમાં કંઈક ઓળખીતું દેખાયું—જૂની રેવતી, જે બાથમાં નચાવતી, બનાવટી ગુસ્સાથી આંખો ચમકાવતી. પણ હવે એ જ આંખોમાં ડર હતો—અજાણ્યા સ્પર્શનો ભય. જો કે, રેવતીને એક બાજુ ફેરવવી, પછી બીજી બાજુ—એ બધું એના માટે હવે માત્ર શારીરિક મહેનત નહીં, માનસિક કસરત બની ગયું હતું. ક્યારેક રેવતીના શરીરને અડતાં એને અણગમો આવતો.
એક સમયના નરમ, ભરાવદાર સ્તન હવે હાડકાં પર ચોંટેલા, હવા ઊતરી ગયેલા નાના ફુગ્ગા જેવા દેખાતા હતા. પેટ, જે પર એ ક્યારેક માથું મૂકી, ગાલ ઘસતો કે ચૂમ્યા કરતો, હવે ઢીલું લબડતું લાગતું. હાથમાં પકડાય તો ઢીલો લોટ મુઠ્ઠીમાં મસળાતો હોવો જેવું થતું. આ સ્પર્શો નરેશને ક્યારેક અંદરથી કચડી નાખતા—એક સમયનું નૈકટ્ય હવે સાવ અજાણ્યું, અણગમતું અને પીડાકારી બની ગયું હતું.

રેવતીએ બળપૂર્વક એને હડસેલ્યો, “સ્ટે અવે ફ્રોમ મી, ગો ….” સાંભળી, નરેશના મનમાં એક જૂનું દૃશ્ય ઝબકી ઉઠ્યું.
એ પહેલી વાર રેવતીને મળવા ગયો હતો ત્યારે એને રેવતી કોઈ નિયંત્રિત ઢીંગલી જેવી લાગી હતી. આંખો નીચે રાખી સંકોચથી ઘરનાં બધાં કામ કરતી. સાવ ટૂંકા વાક્યોમાં જવાબ વાળતી. હા, એની કાળી, ઊંડી, ચમકતી આંખોમાં કંઈક બીજું હતું. એના વળેલા ખભા, લાંબું ગળું, અને ચાલમાં એક અજાણ્યો લય. નરેશને લાગ્યું હતું કે એ શાંત, શરમાળ સ્વભાવની હશે, બીટ રીઝર્વ! પરંતુ, લગ્ન પછી એને ખબર પડી. રેવતી તો જંગલી હરણી જેવી હતી.

પરણ્યા પછી બે મહિના રેવતીનો પાસપોર્ટ, વીઝાના કાગળોમાં ગયા. એ સમયે આજની જેમ એજન્ટો ન હતા. બધું એણે જ સંભાળવાનું. વીઝા મળ્યા પછી અંબાજી દર્શન કરવા ગયા હતા. પાછા વળતાં ખેડબ્રહ્મા, એક મિત્રને ત્યાં રોકાયા. સાંજે બંને ફરવા ગયા ત્યારે રેવતી અંબિકા નદીનો ઓવારો છોડતી નહોતી. નદીમાં નાનાં કાંકરા ફેંકતી, ચપટા પથરો કે ઠીકરું વીણીને પાણી પર કુદાવતી હતી. થોડીવાર કપડાં પરથી રેતી ખંખેરતાં, દોડીને સામેના પહાડ પરના ઊંચા પથ્થર પર ચડી ગઈ. નજીક આવી પહોંચેલા નરેશની પીઠ પર જીદપૂર્વક સવાર થઇ ગઈ હતી.

“ચાલો, મને આમ જ પહાડ પર લઈ જાવ, હું ચાલવાની નથી.”
એના નરેશના ગળે લબડતા બન્ને હાથની બંગડીઓ રણકતી હતી. એ મીઠી રણક વચ્ચે અચાનક એના હોઠ નરેશના કાનને સ્પર્શ્યા. 

“મને વચન આપો, તમે મને ક્યારે ય નહિ છોડો.”
“પહેલાં નીચે ઉતર.”
“ના, પહેલાં પ્રોમિસ… આપો વચન.”

નરેશે એનો ગાલ કાન સરસો દબાવતાં કહ્યું, “પ્રોમિસ, તને ક્યારે ય નહિ છોડું.”
“ખાવ અંબે મા ના સમ.”
“હા, અંબેમા ના સમ.”

એ ઉતરીને નરેશને વળગી પડી હતી, એને વારંવાર ચૂમતાં રડી પડી હતી … “તમને ખબર છે ત્યાં વિલાયતમાં અમારું કોઈ સગું નથી. બસ, હવે મને કશો ફફડાટ નથી.”

એ દિવસોમાં નરેશ થાકી જતો, પણ એનો ય એક આનંદ હતો. રેવતીના નાનાં નાનાં તોફાનોએ એને જીવંત કરી મુક્યું હતું. હવે, એ જ રેવતી ઝીમર ફ્રેમ પકડીને બે ડગલાં માંડવા માટે પણ સંઘર્ષ કરતી હતી.

આ બધું જોઈ, નરેશની અંદર ક્યાંક એક અજાણી ચીડ ઉઠતી. પછી તરત જ એને પોતાની જ ચીડ પર શરમ આવતી. “આ શરીર તો એ જ છે … એ જ રેવતી,” એ મનમાં કહેતો. પરંતુ મન ક્યારેક મનને સંભળાતું નથી. દર કલાકે એની પોઝિશન બદલવી પડતી. રેવતી વિરોધ કરતી. હાથ ઝાટકતી, પગ ખેંચતી, આંખોમાં ગુસ્સો ઉતરી આવતો. તો ક્યારેક એ એટલી શાંત રહેતી કે નરેશને ડર લાગતો … “ક્યાંક એકદમ શાંત તો નથી થઈ ગઈ ને?”

સવારે શાવરરૂમ, પછી રીક્લાઈનર ચેર, ને ત્યાંથી બેડ પર. આ બે જગ્યાઓ વચ્ચેની યાત્રા હવે નરેશના દિવસનો મોટો ભાગ બની ગઈ હતી. કેર સ્ટાફ ઉપરાંત નરેશ સમયાંતરે રેવતીની નૅપી ચેક કરતો. રેવતીને એ ગમતું નહોતું.

“તમે કેમ અડકો છો મને?”
“કોણ છે તું? …“
“મારા પર રેપ કરવો છે તારે?”
“મારાં કપડાં ના ઉતાર, હરામી.”
“છોડ મને ….”

જેવા વાક્યોના મારથી એ ટેવાઈ ગયો હતો. રેવતી પૂરી તાકાતથી નરેશને દૂર ધકેલતી. છતાં એ ક્યારે ય એના પર થૂંકી નહોતી કે હાથ ઉગમ્યો. અજાણ્યો લાગતો નરેશ, સાવ અજાણ્યો નહોતો. કદાચ, નરેશની હાજરી એને કશીક ઢાઢસ બંધાવતી હતી.

આ બધું કરતી વખતે નરેશને એક અજબ થાક ઘેરી લેતો. ક્યારેક એને લાગતું, “મારું જીવન એક ઓરડામાં સ્થિર છે, જેના એક ખૂણે પ્રેમ છે, બીજે ખૂણે થાક, ત્રીજે ખૂણે ભૂતકાળ, અને ચોથે ખૂણે ભવિષ્યનો ભય. એ ઓરડાની બારી નહોતી, માત્ર એક દરવાજો હતો, જે રેવતી તરફ જ ખૂલતો હતો.”

‘આ બધું; હું કેટલા સમય સુધી કરી શકીશ? મૂકી આવું પાછી એને કેર હોમમાં, ભલે મરતી.’
પણ રેવતીના હોવાનો ડર અનુભવાતો હતો. સતત એક ભીતિ: ‘ક્યાંક એને હું યાદ આવી જાઉં ને મને સામે મુલાકાતીની જેમ બેઠેલા જુએ! એ કશું બોલે એવી નથી, પરંતુ મારી જાતને હું શું જવાબ આપું? રેવતીના એ પતિને હું કેવી રીતે જોઈ શકું?’

સાંજના આકાશમાં કોઈ વાદળ ધીમે ધીમે સરકતું હોય એમ, એનો પ્રેમ પણ ઘરમાં એક અજાણી, નિઃશબ્દતાની જેમ ફેલાયેલો હતો, એનું માન રાખ, નરેશ.

બીજે દિવસે સવારે નરેશે એના પલંગ નજીક ફ્રેમ મૂકતાં પૂછ્યું, “ઉઠીએ?”
રેવતી થોડી ગુસ્સે થઈ. “નહીં… નહીં…” પછી વળતી પળે એના હાથ આગળ કરી બેઠી.

“તમે ના પકડો મને…” અણગમો જતાવીને ય સહારો ન છોડવાની મમત ચાલતી.

નરેશ એને ધીમેથી શાવર ચેર પર બેસાડતો. એના શરીરનો ભાર નહોતો, પણ એનું અસ્થિરપણું ભરેખમ લાગતું. નાહીને એ ફ્રેમ પકડીને બે પગલાં આગળ વધતી. નરેશ એને પકડીને દોરતો. પેલી જંગલી હરણી બંધાઈને ખેંચાતી હોય એમ.

ચાલતા ચાલતા ડિંગ … ડિંગના ટકોરે જૂનો સમય સળવળ્યો.

આઠ વર્ષ સુધી સંતાન ન થવાનું દુઃખ. કેટલી ય રાત્રે રેવતી એકલી, એકલી રડતી. એની એક ફેલોપીન ટ્યુબ બંધ હતી; વળી અનિયમિત માસિક અને અસહ્ય દુઃખાવો. હોસ્પિટલોના ધક્કા ખાઈ, રેવતીનું શરીર અને મન બંને થાકી ગયાં હતાં. રિયા આઇ.વી.એફ.ના ત્રીજા પ્રયાસથી જન્મી હતી. એ દિવસે રેવતી બોલી હતી, “હવે મારું જીવન ફરીથી શરૂ થયું, નરેશ. લ્યો, આપણી દીકરી.”

હવે, એ જ રિયા ફોન પર કહેતી હતી, “ટેક હર ટુ ધ કૅર હોમ, ડૅડ. યૂ નીડ ટુ લીવ યોર લાઇફ ટુ.”
નરેશને એ વક્રતા સમજાતી, પણ સહેવાતી નહોતી. એનું જીવન તો રેવતીની આસપાસ જ ફરતું હતું; ત્યારે પણ, અને આજે પણ.

રેવતી હોલમાં પહોંચતાં થાકી ગઈ. રીક્લાઈનરમાં બેઠા પછી એના ચહેરા પર કોઈ ભાવ નહોતો. એના હાથ થોડા કંપતા હતા. એ સિવાય ઘરમાં શાંતિ હતી.

રેવતીને રીક્લાઈનરમાં બેસાડી નરેશ ઘરના નાનકડા મંદિર નજીક ગયો. એક સમયે આ મંદિર રોજ ચમકતું. રેવતી દર સવાર પૂજા કરતી, દીવો પ્રગટાવતી. હવે મંદિરની ઘંટડી પર ધૂળ ચડી ગઈ હતી, દીવો અડધો ખાલી, અને દીવાલ પર પડતી છાયાઓમાં એક સૂનાપણું.

નરેશ મંદિરનો ટેકો લઈને ઊભો રહ્યો. એના ખભા થોડા વાંકા, આંખોમાં થાક. એણે હાથ જોડ્યા, આંખો બંધ કરી. ભગવાનને અસંખ્ય વાર પ્રાર્થના કરી હતી: ‘એને શાંતિ આપો, એને બોલાવી લો, આ પીડાથી એને છૂટકારો આપો.’

ત્યારે પણ, રેવતી અહીં હતી. એ થોડીવાર ત્યાં જ ઊભો રહ્યો. મંદિરની દીવાલ પરથી તડકો ધીમે ધીમે ખસતો ગયો.

રેવતી ચૂપચાપ સૂતી હતી, ત્યારે રિયાનો ફોન આવ્યો.
“પપ્પા, મમ્મી કેમ છે?”
નરેશે રેવતી તરફ જોયું. એ રીક્લાઈનરમાં, હાથ ચુસ્તપણે બાંધેલા, અને ફોન પર વાત કરતા, નરેશ તરફ સાવચેત નજર મંડાયેલી.

“શાંત છે,” નરેશે ધીમેથી કહ્યું.
“હવે એ મને ય ઓળખતી નથી, પપ્પા…”
લાઇન પર થોડું મૌન.
“કાશ હું ત્યાં વધુ હોઉં… હું ફક્ત ફોન કરી શકું છું. મમ્મી મારાથી વાત કરશે?”

નરેશે રેવતીને ફોન આપતાં કહ્યું,
“રીયા, આપણી દીકરી છે ફોન પર. વાત કરો.”

ફોન લેતાં જ રેવતી મોટેથી બોલવા લાગી,
“હેલો… સાંભળો છો? પ્લીઝ, મને બચાવો… હું અજાણી વ્યક્તિ સાથે છું… હેલ્પ, હેલ્પ…”

એના ગાલ પર આંસુ સરકી પડ્યાં. એ ધ્રૂજતા હાથથી પોતાનો ચહેરો લૂછી રહી હતી.
“તે સારો છે… પરંતુ હું એને ઓળખતી નથી… હું એને ઓળખતી નથી…”

નરેશ એની બાજુમાં બેઠો. એના ખભા પર હળવો હાથ મૂક્યો.
“બધું ઓલરાઇટ છે, રેવતી,” એણે શાંતિથી કહ્યું,
“હું નરેશ. તારો પતિ. હું અહીં જ છું.”

રેવતી આંસુ સારતી હતી; એનું શરીર ધ્રૂજતું હતું. થોડીવાર એ નરેશ તરફ ઝૂકી.
“કોણ… તું કોણ છે?” એનો અવાજ ચેરાયેલો, ભયભીત.
“હું નરેશ છું. આપણે પતિ–પત્ની છીએ.”

ફોન પર રિયાનો અવાજ થોડો ગૂંગળામણ ભરેલો હતો.
“પપ્પા… કાશ હું ત્યાં હોત. મને ખબર છે કે આ બધું મુશ્કેલ છે. હું તમને બંનેને બહુ પ્રેમ કરું છું.”

નરેશ માથું હલાવે છે, જાણે રિયા એને જોતી હોય.
“મને ખબર છે, બેટા.”

રેવતીને હળવેથી પકડી રાખતાં એ સાંભળે છે—
રિયા હવે એન્ડી વિશે બોલવા લાગી છે. એના લગ્નના તણાવ, એન્ડીનો ગુસ્સો, એના પોતાના થાકેલા દિવસો …
નરેશ જાણે છે—આ વાતો હવે લાંબી ચાલશે. પણ રિયાનો અવાજ સાંભળવાનો મોહ છૂટતો નથી. એ બંને વચ્ચેનું અંતર માત્ર માઈલોનું નથી.

*        *        *

વ્હેલી સવારે ઘરમાં એક તીવ્ર, અસહ્ય ગંધ ફેલાયેલી હતી. એ પલંગ પાસે પહોંચ્યો. મળથી ખરડાયેલી રેવતી નસકોરાં બોલાવતી હતી. ભીની ચાદર પર મળ રેલાહેલું હતું. હમણા હમણાં આ ત્રીજી વાર બન્યું!

નરેશને શ્વાસ લેવો ગમતો નહોતો. મોં પર કપડું બાંધી, એણે રેવતીને ધીમેથી ઉઠાડી, આદતવશ એના હાથ લંબાયા. રેવતીના ટેરવાં અને નખમાં સુકાયેલો મળ નરેશની આંખ સુધી આવ્યો. સહજ પ્રતિક્રિયાથી એણે ચહેરો પાછળ ખસેડ્યો. રેવતીનો એક હાથ હવામાં લબડી પડ્યો. એણે અણગમાથી નરેશ સામે જોયું.

નરેશે એને ઊભી કરી, શાવર સુધી લઈ ગયો. પાણી વહેતું રહ્યું. રેવતીને નવડાવતાં, એનું શરીર સાફ કરતાં, એને અરેરાટી થઈ, શ્વાસ ભારે થતો ગયો. રેવતીનાં કપડાં બદલાવીને રીક્લાઈનર સુધી લાવવામાં, રેવતી ફરી પોતાની જ દુનિયામાં ખોવાઈને બેઠી હતી. નરેશ થાકથી કંપતો હતો.

રેવતીને સરખી બેસાડી, એણે ઓશીકાના ગલે ફ્રેમ બદલ્યાં. રેવતીના માથા નીચે ઓશીકું મૂકવા હાથ લંબાવ્યો.
“કેટલું ચાલશે આ…? ક્યાં સુધી…?”
એણે રેવતીનો શ્વાસ ઘોંટી દેવાની ઇચ્છાથી ઓશીકું હાથમાં લેતાં રેવતી સામે જોયું. રેવતીની આંખોમાં પેલો ચમકારો હજી ઝબકી રહ્યો હતો – જાણે કોઈ ગૂઢ રમત રમતી હોય એવી શરારતભરી નજર.

નરેશના હાથ કાંપ્યા. એક ક્ષણ તો એણે પાછા ખેંચવા વિચાર્યું.
પછી… એક આવેગ એના શરીરમાં ફરી વળ્યો. એણે ઓશીકું ધીરેથી, પણ દૃઢતાથી, રેવતીના ચહેરા પર દબાવ્યું.

રેવતીની આંખો વિસ્ફારિત થઈ. એક અવિશ્વસનીય ભાવ!
એ નજર ક્ષણભર જ રહી. પછી એની પાંપણો ધીમેથી બંધ થઈ. શરીરનો તણાવ છૂટી ગયો.

નરેશે હાથ ખસેડ્યા. ઓશીકું પગ પાસે સરકી પડ્યું.
શરમભર્યું મસ્તક રેવતીના ખોળામાં મૂકી, એ સીસકતો રહ્યો.
રેવતીનું શરીર નિશ્ચળ પડ્યું હતું. ઓરડામાં અજવાળું ઢળવા લાગ્યું. બારણે કાન્તાના ટકોરા સંભળાયા, પણ નરેશે દરવાજો ન ઉઘાડ્યો. ફોન વાગ્યો, રિયા… પણ એણે કશી હરકત ન કરી.

એની નજર રેવતી પર જ હતી. એના પ્રત્યેક શ્વાસ સાથે એક જ પ્રશ્ન ઊઠતો હતો:
“હવે હું કોણ છું?”

ઓરડામાં ઘડિયાળનો ટિક્-ટિક્ અવાજ ઘુમરાતો હતો.

8 Carlyon close, WEMBLEY, Middlesex, United Kingdom,  HA0 1HR 

e.mail : anil.vyas582@gmail.com 

પ્રગટ : “એતદ્દ”,  જૂન 2026; પૃ. 38-46