Opinion Magazine
Number of visits: 10,367,498
  •  Home
  • Opinion
    • Opinion
    • Literature
    • Short Stories
    • Photo Stories
    • Cartoon
    • Interview
    • User Feedback
  • English Bazaar Patrika
    • Features
    • OPED
    • Sketches
  • Diaspora
    • Culture
    • Language
    • Literature
    • History
    • Features
    • Reviews
  • Gandhiana
  • Poetry
  • Profile
  • Samantar
    • Samantar Gujarat
    • History
  • Ami Ek Jajabar
    • Mukaam London
  • Sankaliyu
    • Digital Opinion
    • Digital Nireekshak
    • Digital Milap
    • Digital Vishwamanav
    • काव्यानंद
  • About us
    • Launch
    • Opinion Online Team
    • Contact Us

બેટા, હવે થઈ શકે એટલાં પાપ કર, કોઈ તારો વાળ પણ વાંકો નહીં કરી શકે અમે છીએને! 

રમેશ ઓઝા|Opinion - Opinion|25 October 2026

·      “રાહુલ ગાંધી ઘૂસપેઠિયાઓનો બચાવ કરી રહ્યા છે અને તેને રક્ષણ પૂરું પાડી રહ્યા છે.” 

·      “૨૦૨૯ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં અમે (એન.ડી.એ.) પ્રચંડ બહુમતી સાથે સત્તામાં પાછા આવીશું.”

(અમિત શાહ, ૧૩મી ઓકટોબર, ૨૦૨૬, પત્રકાર પરિષદ)

જ્ઞાનેશ કુમારનાં કારનામાંઓ સામે દેશમાં પ્રચંડ વિરોધ થઈ રહ્યો છે ત્યારે અને જ્યારે મૂંગા રહેવું શક્ય નહોતું ત્યારે કેન્દ્રના ગૃહ પ્રધાન અમિત શાહે ઉપર ટાંક્યા એ બે વક્તવ્યો આપ્યાં હતાં. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી તો ત્યારે જ બોલે છે જ્યારે દરેક રીતે સુવાણ હોય. મુશ્કેલીમાં સાહેબ મૂંગા રહે છે. અમિત શાહ પણ બને ત્યાં સુધી પોતાની વાત કહીને અને પત્રકારોના એકાદ બે પ્રશ્નોના ઉડાઉ જવાબ આપીને અને બાકીના પ્રશ્નોને સાંભળ્યા ન સાંભળ્યા કરીને જતા રહે છે. “જાહેરમાં ઐસે સવાલ નહીં કરતે” એમ કહેતા તમે અમિત શાહને અનેકવાર સાંભળ્યા હશે. પત્રકારને ટપારે અને શિખામણ આપે. 

તો બે વાત અમિત શાહે કહી છે તેની વાત કરીએ. જ્ઞાનેશ કુમારે અને આઈ.ટી. સેલનાં સીમા ખન્નાએ મળીને સાડા તેર કરોડ લોકોનાં નામ મતદાર યાદીમાંથી હટાવી દીધાં છે જે અમિત શાહના કહેવા મુજબ ઘૂસપેઠિયા છે. કેટલા? સાડા તેર કરોડ. એસ.આઈ.આર.(સ્પેશ્યલ ઇન્ટેન્સીવ રીવિઝન)ની પ્રક્રિયા દેશનાં ૨૦ રાજ્યોમાં પૂરી થઈ ગઈ છે, ૧૬ રાજ્યોમાં ચાલી રહી છે અને ત્રણ રાજ્યોમાં હજુ હાથ ધરવાની બાકી છે. ચૂંટણી પંચના દાવા મુજબ અત્યાર સુધીમાં ૯૫ કરોડ ૪૦ લાખ મતદાતાઓની ચકાસણી પૂરી થઈ ચુકી છે જેમાંથી ૧૩ કરોડ ૩૯ લાખ મતદાતાઓનાં નામ રદ્દ કરવામાં આવ્યાં છે. ટકાવારી કાઢીએ તો ૧૪% ટકા થયા. ૧૪% મતદાતાઓ અનધિકૃત છે અને એમાંથી મોટાભાગના ઘુસપેઠિયા છે. હજુ છ કરોડ મતદાતાઓની ચકાસણી બાકી છે અને તેમાં મુસલમાન અને ખ્રિસ્તીઓની બહોળી વસ્તી ધરાવતા સરહદી પ્રાંતોનો સમાવેશન થાય છે એટલે ત્યાં હટાવવાનું પ્રમાણ વધારે હોવાનું એટલે સહેજે એમ કહી શકાય કે દેશના એક અબજ મતદાતાઓમાં ૧૫ ટકા મતદાતા ઘુસપેઠિયા છે. 

અને હા, અહીં એક બાબત તરફ તમારું ધ્યાન દોરવું જરૂરી છે. એક અબજ મતદાતાઓમાંથી ૧૫ ટકા અર્થાત ૧૫ કરોડ લોકો પુખ્ત વયના છે. ચૂંટણીપંચે માત્ર મતદાન કરવાની વયના લોકોની ચકાસણી કરી છે, સગીર વયના લોકોની નથી કરી. એ પુખ્ત વયના લોકોમાંથી ઘણાને બાળકો પણ હશે. જો સગીર વયના સંતાનોની સંખ્યા જોડો તો આ દેશમાં અંદાજે ૨૫થી ૩૦ કરોડ ઘુસપેઠિયા છે. અંદાજે પચીસ ટકા અથવા દર ચોથો માણસ! આ ધરતી પર એવો કોઈ દેશ છે જ્યાં તેની વસ્તીનો દર ચોથો કે પાંચમો માણસ ઘુસપેઠિયો હોય? વિદેશી હોય એ તો સમજી શકાય, ઘૂસપેઠિયો? 

બાર વરસથી કેન્દ્રમાં શાસન કરો છો અને શાસન પણ તમારા દાવા મુજબ નો નોનસેન્સ લોખંડી છે તો એ પછી પણ ઘુસપેઠિયાઓનું આટલું મોટું પ્રમાણ? ડૂબી મરવું જોઈએ. અંધભક્તો કહેશે કે ૧૨ વરસ કોઈ મોટો સમયગાળો ન કહેવાય તો ચાલો આપણે ગુજરાતનાં આંકડા તપાસીએ, જ્યાં ૧૩ વરસ નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહનું અને કુલ મળીને ત્રણ દાયકાથી ભા.જ.પ.નું રાજ છે. આ રાજ્યમાં ઘુસપેઠિયાનું પ્રમાણ ૧૩.૪૦ ટકા છે. આવું જ ભા.જ.પ. શાસિત બીજાં રાજ્યોનું છે. આટલો લાંબો સમય અને એ પણ લોખંડી સંકલ્પ સાથે કેન્દ્રમાં અને રાજ્યોમાં રાજ કર્યા પછી પણ ઘુસપેઠિયાઓનું આટલું મોટું પ્રમાણ હોય અને તેને હટાવી ન શકતા હોય તો એનો અર્થ એ થયો કે કાં શાસક તરીકે તમે નમાલા છો અથવા જેનાં નામ હટાવવામાં આવ્યાં છે એ ઘુસપેઠિયા નથી, તમારા વિરોધી છે. 

બીજું આ ખુલાસો અમિત શાહે કરવો જોઈએ કે જ્ઞાનેશ કુમારે? આ કામ કોનું છે? શા માટે જ્ઞાનેશ કુમાર અને ચૂંટણી પંચના બચાવમાં ગૃહ પ્રધાન અને ભા.જ.પ. આવે છે? શું તમે લાભાર્થી છો? ગુનેગાર પકડાઈ ગયો અને ગુનેગાર લાભાર્થીના લાભ માટે કામ કરતો હતો એ સાબિત થઈ ગયું છે એટલે આ ચચરાટ છે? જ્ઞાનેશ કુમાર તો ૨૩મી સપ્ટેમ્બરે ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’માં સ્ટોરી છપાઈ ત્યારથી ઘરની બહાર નથી નીકળ્યા. ઘરમાં છે કે નહીં એ પણ ખબર નથી. કોઈને મોઢું જ બતાવ્યું નથી. 

ત્રીજું, શું અમિત શાહ દેશને ખાતરી આપશે કે અંદાજીત ૧૫ કરોડ (પરિવારના સગીર વયના સંતાનો જોડો તો ૨૫થી ૩૦ કરોડ) ઘુસપેઠિયાઓનો દેશનિકાલ કરવામાં આવશે? જે રાજ્યોમાં છ મહિના પહેલાં એસ.આઈ.આર.ની પ્રક્રિયા પૂરી થઈ ગઈ છે અને ત્યાં લાખોની સંખ્યામાં ઘુસપેઠિયા મળ્યા છે તેમાંથી કેટલાને અત્યાર સુધીમાં દેશબહાર કર્યા? જેમ કે પશ્ચિમ બંગાળમાં ૯૧ લાખ મતદાતાઓને છ મહિના પહેલાં મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે, પણ તેમાંથી એક પણ માણસને દેશની બહાર ખદેડવામાં આવ્યો નથી. આ કસરત ચૂંટણી જીતવા માટે અને રાજ કરવા માટે કરવામાં આવે છે કે દેશની સુરક્ષા ખાતર? જો દેશની સુરક્ષા ખાતર કરવામાં આવતી હોય તો ૨૫ કરોડ લોકોને દેશમાંથી રવાના કરી બતાવે. અરે એક કરોડને દેશનિકાલ કરી બતાવે તો પણ હું સલામ કરવા તૈયાર છું. 

અને ચોથી વાત જે અત્યંત મનોરંજક છે. કયા એવા પાડોશી દેશ છે જ્યાંથી ભારતમાં લોકો આવે છે? કોઈ શ્રીલંકન ભારત આવતો નથી, કારણ કે તે આપણા કરતાં વધારે સુખી છે. તિબેટ માર્ગે કોઈ તિબ્બતી કે ચીની આવતો નથી કારણ કે એ પણ આપણા કરતાં સુખી છે. કોઈ બર્મી ભારત આવતો નથી, કારણ કે પશ્ચિમે ભારત જવા કરતાં પૂર્વ એશિયાના અને અગ્નિ એશિયાના દેશોમાં તેને વધારે સંસ્કૃતિક નજદીકી અને સુખાકારી મળે છે, એટલે તે ત્યાં જવાનું પસંદ કરશે. પાકિસ્તાની માટે સરહદ ઓળંગવી જોખમી છે, એટલે વળી કોઈ ત્રાસવાદી જોખમ ઉઠાવીને આવી શકે, પણ સામાન્ય માણસ જાનનું જોખમ ઉઠાવીને ભારતમાં ન આવે. તો ભારત આવવા માટે કોની પાસે કારણ છે? જવાબ છે, બંગલાદેશ અને નેપાળ. આમાંથી નેપાળીઓ વગર વિઝાએ અને વગર રોકટોકે કાનૂની માર્ગે ભારત આવી શકે છે તો રહ્યું બંગલાદેશ. 

હવે બંગલાદેશની હકીકત જુઓ : બંગલાદેશની કુલ વસ્તી ૧૭ કરોડ ૭૮ લાખ છે. આમાંથી પુખ્ત વયના નાગરીકોની વસ્તી ૧૨ કરોડ ૮૭ લાખ છે. તો શું બંગલાદેશમાં કોઈ પુખ્ત વયનો માણસ બચ્યો જ નથી, બધા ભારતમાં આવીને વસ્યા છે? ચાલો આપણે તેમાં પાકિસ્તાનને પણ જોડી દઈએ. પાકિસ્તાનની કુલ વસ્તી ૨૬ કરોડ છે. પુખ્ત વયના નાગરીકોની સંખ્યા ૧૩ કરોડ ૬૮ લાખ છે. તો શું બંગલાદેશ અને પાકિસ્તાનના ૬૦ ટકા પુખ્તવયીના લોકો ભારતમાં વસે છે? ઘડીભર માની લઈએ કે ભારતમાં વસતા બંગલાદેશીઓ અને પાકિસ્તાનીઓએ પોતાના દેશમાં નાગરિકત્વ નોંધાવ્યું જ નથી તો શું એ બે દેશોની કુલ વસ્તી ૬૦ કરોડ જેટલી છે? કોઈ રીતે તાળો મળી શકે એમ નથી અને માટે જ્ઞાનેશ કુમાર ઘરની બહાર નીકળતા નથી. અમિત શાહ પાળીતા પત્રકારો સમક્ષ પોતાની વાત કરીને અને ઉડાઉ જવાબ આપીને ભાગી જાય છે. ચોરી સિવાય આનો કોઈ જવાબ જ નથી. 

અમિત શાહે બોલવું એટલા માટે પડ્યું કે જ્ઞાનેશ કુમારના પાપનો ભા.જ.પ. લાભાર્થી છે અને એ હવે સાબિત થઈ ગયું છે. સર્વોચ્ચ અદાલત અત્યાર સુધી જ્ઞાનેશ કુમારને ગુનો કરવા દેતી હતી અને લાભાર્થીને તેનો લાભ લેવા દેતી હતી. જો જ્ઞાનેશ કુમારનું પાપ પ્રગટ થાય તો સર્વોચ્ચ અદાલતનું પણ પાપ પ્રગટ થાય અને થઈ ગયું છે. અહીં મેં આંકડાની જે વાસ્તવિકતા બતાવી એ સર્વોચ્ચ અદાલતના જજો પણ જાણે છે. તેમને ખબર છે કે ક્યારે ય કોઈ દેશમાં ૧૫ ટકા ઘુસપેઠિયા ન હોય, આ તો ભા.જ.પ.ના વિરોધી મતદાતાઓને હટાવવામાં આવી રહ્યા છે. સર્વોચ્ચ અદાલત અત્યારે ભીંસમાં છે. કાં ન્યાયતંત્રની, વિશેષ કરીને સર્વોચ્ચ અદાલતની આબરૂ બચાવે અને કાં કપડાં ફગાવીને નિર્વસ્ત્ર થઈ જાય. કયો માર્ગ અપનાવશે એ થોડા દિવસમાં સ્પષ્ટ થઈ જશે. 

અમિત શાહે બીજું નિવેદન પ્રચંડ બહુમતી સાથે ૨૦૨૯ની સામાન્ય ચૂંટણી જીતવા વિષે કર્યું છે. જો આટલી ખાતરી છે તો પછી આટલો ડર શેનો છે? શા માટે જ્ઞાનેશ કુમાર જેવા એક નીચ અધિકારીનો બચાવ કરો છો? હકીકત તો એ છે કે જો ચૂંટણી સંપૂર્ણપણે મુક્ત અને ન્યાયી હોય તો ભા.જ.પ. કોઈ સંજોગોમાં જીતી શકે એમ નથી. ૨૦૨૪ની લોકસભાની ચૂંટણીમાં પણ ૨૦૦ કરતાં વધારે બેઠક ન મળી હોત. કેટલાંક રાજ્યોમાં વિજય ન થયો હોત. અમિત શાહ આ જાણે છે. હા, જ્ઞાનેશ કુમાર છૂટા આખલાની જેમ ચૂંટણી યોજી શકશે તો બી.જે.પી.નો વિજય નિશ્ચિત છે. 

અને છેલ્લે, શા માટે જ્ઞાનેશ કુમારને નિવૃત્તિ પછી કાયદાકીય રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે? નિવૃત્તિ પછી ચૂંટણીપંચના કોઈ સભ્યો સામે અનુગામી સરકારો કાયદાકીય કારવાઈ નહીં કરી શકે એવો કાયદો ઘડીને ચૂંટણી પંચના સભ્યોને બખ્તર પહેરાવવામાં આવ્યું છે. બેટા, હવે થઈ શકે એટલાં પાપ કર, કોઈ તારો વાળ પણ વાંકો નહીં કરી શકે અમે છીએને! 

ગયા સપ્તાહના મારા લેખમાં લખ્યું હતું એમ આ લોકોનું હિંદુ રાષ્ટ્ર સત્તાનિર્ભર છે, પ્રજાનિર્ભર  નથી અને સત્તા શાશ્વત નથી. ગમે એટલી કિલ્લેબંધી કરો, સત્તા એક દિવસ જાય છે. પ્રજાકીય સ્વીકાર શાશ્વત છે જે જન્તર મન્તર અને દેશમાં અન્યત્ર જોવા મળ્યું છે. લોકો જાનનું જોખમ ઉઠાવીને પોતાની કલ્પનાના ભારતને બચાવવા રસ્તા પર ઉતરે છે.  

પ્રગટ : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 25 ઑક્ટોબર 2026

Loading

ચલ મન મુંબઈ નગરી—363

દીપક મહેતા|Opinion - Opinion|25 October 2026

આનંદીને અભિનંદન આપ્યાં હતાં મહારાણી વિક્ટોરિયાએ?  

આવ્યો આવ્યો જ્યાં થાય, ઘડીમાં

જાય કરેથી મર્મ સરી ત્યાં.

આનંદીના જીવનમાં આવું જ કૈંક બન્યું. ચૌદ વરસની ઉંમરથી સપનું સેવ્યું, ડોક્ટર બનવાનું. અનેક અવરોધોનો સામનો કરીને અમેરિકા ગઈ. સ્ત્રીઓ માટેની મેડિકલ કોલેજમાં દાખલ થઈ. પરદેશનાં હવા-પાણી માફક ન આવે તો ય પરંપરાગત હિંદુ ધર્મના બધા આચાર-વિચારને વળગી રહી. આસપાસના બધા લોકોની માનીતી બની. ખંતપૂર્વક અભ્યાસ કરી MDની ડિગ્રી મેળવી. કોલ્હાપુરની જનાના હોસ્પિટલના વડાની નોકરી સામે ચાલીને મળી ગઈ. ખૂબ નબળી તબિયતે મુસાફરી કરી સ્વદેશ પાછી ફરી. સૌથી પહેલાં મુંબઈથી ગઈ જન્મભૂમિ પુણે. અને, અને, તેની જન્મભૂમિ જ તેની મૃત્યુભૂમિ બની. ફક્ત એકવીસ વરસની વયે વિદાય લીધી. એટલે દેશની પહેલવહેલી પ્રેક્ટિસિંગ ડોક્ટર ન બની.

અગાઉ આનંદી વિષે અહીં જે પ્રગટ થયું તે વાંચ્યા પછી એક મિત્રે ફોન કરીને પૂછ્યું: ‘તમે આનંદી વિષે આટલું વિગતવાર લખો છો, પણ તેને ડિગ્રી મળી તે દિવસે રાણી વિક્ટોરિયાનો અભિનંદન આપતો સંદેશો મળ્યો હતો એ વાત કેમ ન લખી?

કારણ હકીકતમાં એવો કોઈ સંદેશો એ દિવસે તેને મળ્યો જ નહોતો. આ અંગે જે બન્યું હતું તેની વિગતવાર નોંધ ૧૮૮૮માં પ્રગટ થયેલી આનંદીની જીવનકથામાં નોંધાઈ છે, જે આ પ્રમાણે છે: કોન્વોકેશન થઈ ગયા પછી કોલેજના વડા ડો. રચેલ બોડલેએ કોન્વોકેશન સમારંભનો વિગતવાર અહેવાલ રાણી વિક્ટોરિયાને મોકલ્યો હતો. કેમ વારુ? કારણ, એક તો આનંદી તાજના રાજની રૈયત હતી. બીજું, હિન્દુસ્તાનના વાઈસરોય અને ગવર્નર જનરલથી માંડીને ઘણા અફસરો આનંદીને મદદરૂપ થયા હતા. ડો. બોડલેને જવાબ રાણીએ પોતે નહિ પણ તેમના પ્રાઈવેટ સેક્રેટરી સર હેન્રી પોનસોનબીએ ૧૮૮૬ના જુલાઈની ૧૪મી તારીખે લખ્યો હતો, જે આ પ્રમાણે હતોમ:

FROM WINDSOR

July 14th, 1886.

I am commanded by the Queen to request that you will kindly thank Dr. Bodley for having sent to her Majesty the account of Dr. Joshee’s graduation at the Woman’s Medical College of Pennsylvania, and to assure you that the Queen has read it with much interest.  

પહેલી વાત એ કે આનંદીનું કોનવોકેશન હતું ૧૮૮૬ના માર્ચની ૧૧મી તારીખે. ઉપરનો સંદેશો લખાયો છે એ જ વરસના જુલાઈની ૧૪મી તારીખે, એટલે કે કોન્વોકેશન પછી લાંબા સમયે. બીજું, એ લખાયો છે રાણીના સેક્રેટરીની સહીથી. ત્રીજું, એમાં આભાર માન્યો છે અહેવાલ મોકલવા માટે ડો. બોડલેનો. અને તેમાં લખ્યું છે કે રાણીએ બહુ રસપૂર્વક એ અહેવાલ વાંચ્યો છે. ડો. આનંદી જોશીને મહારાણી તરફથી અભિનંદન પહોંચાડશો, કે એવી મતલબનું કશું જ લખ્યું નથી. અને સેક્રેટરી એવું કશું ન લખે કારણ રાણી વિક્ટોરિયા સ્ત્રીઓના ઉચ્ચ શિક્ષણનાં વિરોધી હતાં. સ્ત્રીઓને રોજિંદા વ્યવહારમાં ઉપયોગી થાય તેવું અને તેટલું જ શિક્ષણ આપવું જોઈએ, વધુ નહિ, એમ તેઓ માનતાં હતાં. એટલે ઉપરનો સંદેશો એ માત્ર પહોંચનો છે, અભિનંદનનો નહિ. 

બીજી વાત. ડિગ્રી મેળવીને આનંદીએ અમેરિકા છોડ્યું એ સાથે તેનો અમેરિકા સાથેનો સંબંધ પૂરો થયો? જવાબ છે : હા અને ના. ના એટલા માટે કે હિન્દુસ્તાન પાછા ફર્યા પછી થોડા જ વખતમાં આનંદીનું અવસાન થયું એટલે અમેરિકા સાથેનો દેખીતો સંબંધ તો પૂરો થયો. પણ આનંદીના અંતિમ સંસ્કાર પછી પરંપરાગત રીતે ગોપાળરાવે અસ્થિ અને ચિતાની ભસ્મ એકઠાં કર્યાં હતાં. આનંદીને અમેરિકા માટે અને ત્યાંનાં તેના યજમાનો, મિત્રો, સાથીઓ વગેરે માટે અનહદ પ્રેમ અને આદર હતો. એ આદર પ્રગટ કરીને તેનું સંભારણું કાયમ માટે સાચવી રાખવાના ઈરાદાથી ગોપાળરાવે આનંદીની ચિતાની ભસ્મ (કે અસ્થિ?) અમેરિકામાં આનંદીના ખાસ મિત્ર અને યજમાન મિસિસ કાર્પેન્ટરને મોકલ્યાં હતાં. અને પોતાના કુટુંબના અંગત કબ્રસ્તાનમાં મિસિસ કાર્પેન્ટરે તેને પધરાવ્યા હતા અને ઉપર તખ્તી મૂકી હતી. અલબત્ત, એ જમાનામાં હિન્દુસ્તાનથી છેક અમેરિકા સુધી આનંદીના છેલ્લા અવશેષો ગોપાળરાવે કઈ રીતે મોકલ્યા, તે ક્યારે અમેરિકા પહોંચ્યા, વગેરે વિગતો જાણવા મળતી નથી. ફક્ત એ અવશેષો ઉપરની તખ્તી અને તેના પરનું લખાણ સચવાયાં છે. 

પણ ગોપાળરાવનું શું? આનંદીના અવસાન પછીના તેમના જીવન અંગે પ્રમાણમાં ઓછી માહિતી મળે છે. કારણ અગાઉ ગોપાળરાવનું નામ ગાજતું થયું હતું તે આનંદીનાં પતિ તરીકે. અલબત્ત, આનંદી અભ્યાસ માટે અમેરિકા જાય તે માટે ગોપાળરાવે ઘણા પ્રયત્નો કર્યા હતા, અને છેવટે તેને અમેરિકા મોકલી હતી. પણ આનંદી અને ગોપાળરાવના સ્વભાવ અને વિચારો એકમેકથી ઘણા જુદા હતા અને અમેરિકન મિત્રોએ તેની નોંધ પણ લીધી હતી. વળી ગોપાળરાવ ઘણી વાર વિચિત્ર કહી શકાય એવી હરકતો કરતા. જેમ કે અમેરિકાથી પાછા ફરતી વખતે સ્ટીમરની ટિકિટ બુક કરાવતી વખતે પોતાની જાતને આનંદીના નોકર તરીકે ઓળખાવાવી. લંડનથી મુંબઈની ટિકિટ કઢાવવા જતી વખતે શિપિંગ કંપનીના સ્ટાફ સાથે ઝગડો કરવો, વગેરે. મીરાં કોસંબીએ કરેલા સંશોધનમાં જણાવાયું છે કે ઘણી વાર ગોપાળરાવના વિચારો પરસ્પરવિરોધી રહેતા. ગોપાળરાવ સ્ત્રી શિક્ષણ અને વિધવાવિવાહના ટેકેદાર હતા. તો બીજી બાજુથી કેટલાક રૂઢ અને દૃઢ સામાજિક આચાર-વિચારને તેઓ ટેકો આપતા. જેમ કે સુધારક ગણાતા ગોપાળરાવ બાળલગ્નની પ્રથાને ટેકો આપતા! અને આનંદીના અવસાન પછી તો ગોપાલરાવની સમાજ સુધારા માટેની ધગશ ધીમે ધીમે ઘટતી ગઈ. 

તો બીજી બાજુ ગોપાળરાવે અખબારો અને સામયિકોમાં લખવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. તેઓ ખાસ કરીને પુણેના અંગ્રેજી અખબાર ‘મરાઠા’માં અવારનવાર લખતા. તેમાં ઘણી વાર પોતાના જીવનની વાતો પણ લખતા. આનંદી સાથેનાં લગ્ન એ ગોપાળરાવનાં બીજાં લગ્ન હતાં. અને આનંદીનું અવસાન ઘણી નાની ઉંમરે થયું. તો શું ગોપાળરાવે આનંદીના અવસાન પછી ફરી લગ્ન કરેલાં? આ સવાલનો સ્પષ્ટપણે ‘હા’ કે ‘ના’માં જવાબ આપી શકાય એવો કોઈ પુરાવો મળતો નથી. 

એક અહેવાલ પ્રમાણે આનંદીના અવસાન પછી ગોપાળરાવ ‘ધાર્મિક’ વૃત્તિના બન્યા હતા અને એક ‘અગ્નિહોત્રી’ તરીકે આખા હિન્દુસ્તાનની જાતરા કરી હતી. તો એક અહેવાલ પ્રમાણે નજીકના સગા ‘વાસુકાકા’ની મદદથી ગોપાળરાવે વિદ્યાર્થીઓ માટેની હોસ્ટેલ શરૂ કરી હતી. પણ તે ઝાઝો વખત ચાલી નહોતી. પછી તેમણે મદ્રાસ જઈને ચિત્રો વેચવાની દુકાન કાઢી હતી, જે ચાલી નહિ. 

ગોપાળરાવ વિષે એક બીજી વાતનો ઉલ્લેખ પણ જોવા મળે છે. એક વખત પુણેમાં એક મિશનરી સંસ્થાની જગ્યામાં ચા-પાણી માટે તેમણે બાળ ગંગાધર ટીળક, મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે, વાસુકાકા જોશી, વગેરેને નોતર્યા. પછી એ અંગે જાહેરમાં લેખ લખ્યો. ત્યારે કેટલાક રુઢિચુસ્ત હિંદુઓએ તેનો ઉગ્રપણે વિરોધ કર્યો હતો. છેવટ ૧૯૧૨માં ગોપાળરાવનું અવસાન થયું. પણ નથી મળતી અવસાનની તારીખ કે નથી મળતું સ્થળ. કેટલાકના કહેવા પ્રમાણે તેમનું અવસાન નાશિકમાં થયું હતું.

આનંદીબાઈનું એક જીવનચરિત્ર ૧૯૦૩માં પ્રગટ થયું હતું, અને તે લખાયું હતું બંગાળીમાં, પણ એક મરાઠીભાષીને હાથે. તેમનું નામ સખારામ ગણેશ દેઉસકર. મૂળ મરાઠીભાષી, પણ જન્મથી જ કલકત્તામાં, એટલે બંગાળીમાં લખતા. તેમનો જન્મ ૧૮૬૯ના ડિસેમ્બરની ૧૭મી તારીખે, અવસાન ૧૯૧૨ના નવેમ્બરની ૨૩મી તારીખે. મહર્ષિ અરવિંદ ઘોષ તો લખે છે કે ‘સ્વરાજ્ય’ શબ્દનો પહેલવહેલો ઉપયોગ દેઉસકરે કર્યો હતો. અને તેમણે બંગાળીમાં લખેલા જીવનચરિત્રનો ગુજરાતી અનુવાદ પ્રગટ થયો હતો ૧૯૧૨માં. અનુવાદક હતા કોટા-રાજપુતાનાના શિવપ્રસાદ દલપતરામ પંડિત. પ્રકાશન કર્યું હતું મુંબઈના સસ્તું સાહિત્ય વર્ધક કાર્યાલયે, જે પછીથી અમદાવાદ ખસેડાયું હતું. પહેલી આવૃત્તિની ૨,૩૦૦ નકલ છપાઈ હતી, અને કિંમત હતી કાચું પૂંઠું બે આના (આજના બાર પૈસા) અને પાકું પૂંઠું ત્રણ આના! એ જમાનામાં એક મરાઠી સ્ત્રી વિષેના બંગાળી પુસ્તકનો ગુજરાતી અનુવાદ થાય એટલું જ નહિ, તેની પહેલી આવૃત્તિની ૨,૩૦૦ નકલ છાપાય. આજે આમ થવું લગભગ અશક્ય.

અલબત્ત, આનંદી વિશેનું સૌથી જાણીતું પુસ્તક તે તો શ્રી. જ. (શ્રીકૃષ્ણ જનાર્દન) જોશીની નવલકથા ‘આનંદી ગોપાળ.’ ૧૯૬૮માં તેની પહેલી આવૃત્તિ પ્રગટ થયા પછી તે અવારનવાર ફરી છપાતી રહી છે. તેનો અંગ્રેજી અનુવાદ આશા દામલેએ કર્યો હતો. એક જમાનામાં દૂરદર્શન પર આવતી હિન્દી સીરિયલ ખૂબ લોકપ્રિય થઈ હતી. તેનું દિગ્દર્શન કમલાકર સારંગે કર્યું હતું. તો રામ જોગળેકરે કરેલું મરાઠી નાટ્ય રૂપાંતર તખ્તા પર ખૂબ જ લોકપ્રિય થયું હતું. ૨૦૧૯માં પહેલાં મરાઠી ફિલ્મ રજૂ થઈ હતી, અને પછીથી તેને જુદી જુદી ભાષાઓમાં ‘ડબ’ કરવામાં આવી હતી. આ નવલકથાનો સુવાચ્ય ગુજરાતી અનુવાદ ગોદાવરી પ્રદ્યુમ્ન દેસાઈએ કર્યો છે.  

મૂળ મરાઠી નવલકથા અંગે એક હકીકત નોંધ્યા વગર આનંદીની આ વાત પૂરી ન કરાય. અને એ વાતની એંધાણી પુસ્તકના કવરથી જ મળી જાય છે. અહીં કથાના કેન્દ્રમાં આનંદી છે, એટલે કે એક નારી છે, પણ પૂંઠા પર ગોપાળરાવનું ચિત્ર કદમાં સૌથી મોટું છે અને આનંદીનું ઘણું નાનું, અને એ પણ બીજી પાંચ-છ વ્યક્તિઓ સાથે મૂકાયું છે. નવલકથાના નામાંકન ઉપર પણ આનંદીની સાથોસાથ ગોપાળરાવનો સ્કેચ મૂક્યો છે. અને વાત આટલેથી અટકતી નથી. આખી નવલકથામાં આનંદીની સિદ્ધિ માટે જેટલું શ્રેય તેને પોતાને અપાયું છે તેના કરતાં વધુ ગોપાલરાવને અપાયું છે. એટલે કે પુસ્તકના બાહ્ય તેમ જ અંતરંગ પર પિતૃસત્તાનો પૂરેપૂરો પ્રભાવ રહ્યો છે. એ જોઈને ખેવના દેસાઈના એક કાવ્યની આ પંક્તિઓ યાદ આવે :

બાજી એની, મહોરાં એનાં, તારી કેવળ ચાલ,

હેઠા મૂકી હાથ, શોધીએ હથેળીઓમાં કાલ.

ઇતિ આનંદી પુરાણમ્ સમાપ્તમ્

e.mail : deepakbmehta@gmail.com 

XXX XXX XXX             

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”; 24 ઓક્ટોબર 2026

Loading

ટોળાની શૂન્યતા – ગઝલાવલોકન

સુરેશ જાની|Opinion - Opinion|24 October 2026

ટોળાની શૂન્યતા 

ટોળાની શૂન્યતા છું, જવા દો કશું નથી
મારા જીવનનો મર્મ છું, હું છું ને હું નથી

હું તો નગરનું ઢોલ છું દાંડી પીટો મને
ખાલીપણું બીજા તો કોઈ કામનું નથી

શૂળી ઉપર અજીવું છું ને લંબાતો હાથ છું
મારામાં ને ઈશુમાં બીજું કૈં નવું નથી

નામર્દ શહેનશાહનું ફરમાન થઈ જઈશ
હું ઢોલ છું, પીટો મને કૈં પણ થતું નથી

સાંત્વનના પોલાં થીગડાંમાં સૂઈ ગઈ છે રાત
બીડીના ઠૂંઠિયામાં કોઈ બોલતું નથી

                                                    – જવાહર બક્ષી

બહુ જ જાણીતી અને માનીતી આ ગઝલ વિષે શું લખું અને શું ના લખું – એ બહુ મોટી સમસ્યા છે. શા માટે લખું તે પણ! પણ આ ‘વા’ ઉપડે, એ ચળ ઊઠે – એટલે એનું  નિવારણ કર્યે જ ઉગાર થાય – એ તો સમદુખિયા જ સમજી શકે ને?

આધુનિક સમાજની વ્યર્થતાનું આવું સરસ નિરૂપણ બહુ ઓછા કવિઓ કરી શકે. કદાચ કરી પણ શકે. પણ તે પહેલાં બક્ષીજીને, એમની આ રચનાને પ્રણામ કરીને જ કરી શકે. એ વિષે આ અવલોકન  પણ તેમને સાદર પ્રણામ બાદ જ.

પશુજીવનમાંથી અભૂતપૂર્વ વિકાસ પામેલ માનવે સહસ્ત્ર-હરણફાળ ભરી છે; પણ અંતરમાં આ શૂન્યતા એનો અભિશાપ છે. ઢોલની, ઈશુની, નામર્દ શહેનશાહની, બીડીના ઠૂંઠાની ઉપમાઓ બક્ષીજી જ સર્જી શકે.

બાઅદબ, બામુલાએજા સલામ!

હવે મારો ઢોલ પીટીને શું? એમ કરો – મને જ પીટો! દિલથી પીટશો તો બહુ આત્મીયતા લાગશે!

બીજી એક આરઝૂ – એક પ્યાસ. 

આનો કોઈ ઉકેલ તમારી પાસે છે?

માણસ સામાજિક પ્રાણી છે. આથી એને ટોળામાં રહેવાનું ગમે છે. ટોળા વગર એ જીવી શકતો નથી. અને પછી એના આ હાલ! આ જ માનવ જીવનની કરુણતા છે. સતત પલટાતા રહેતા ત્રાજવાનાં બે પલ્લાં !

સહદેવ પાંડવ યાદ આવી ગયો! અતિજ્ઞાનનો અભિશાપ!

આ ગમે છે; પણ એ મને અનુકૂળ ના હોય તો શૂન્ય લાગે છે!

જેટ ઝડપથી બદલાતા માનવ જીવનમાં આ વિષમતા વધુ અને વધુ જટિલ બનતી જાય છે. કોરી નાખે તેવી એકલતા હવે સાર્વત્રિક બનતી જાય છે. સામાજિક મીડિયાએ તો પૂરો દાટ વાળી દીધો છે. એમ મનાય છે કે, આવનાર દસકાઓમાં તો આ સમસ્યા વધારે બની રહેવાની છે.

એકલા જ આવ્યા મનવા, એકલા જવાના.
સાથી વિના, સંગી વિના, એકલા જવાના.

ખેર! જેણે એકલા રહેવામાં મસ્તી કેળવી છે – તે મહાવીર.

e.mail : surpad2017@gmail.com

Loading

...78910...203040...

Search by

Opinion

  • अमरीका में भारत की जीत 
  • ઝૂંપડીની મહેલાતોઃ ‘સાંકડી શેરી’ની વિશાળ વાતો
  • નૂતન વર્ષે –
  • શ્રદ્ધાળુઓને હવે ધર્મ નહીં, સમાનતાનો સાક્ષાત્કાર !
  • પરિષદ : પરંપરા  અને પરિવર્તન

Diaspora

  • 55 Million Speakers, 84 Editors: The Challenge Facing Gujarati in the Age of AI  
  • ગુજરાતી સાહિત્ય અને અનુવાદ – દશા અને દિશા
  • આપણે કયા ગુજરાતની વાત કરી રહ્યા છીએ?
  • દશમી ભાષા-સાહિત્ય પરિષદ :
  • યુ.કે.માં ડ્રાઇવિંગની પરીક્ષા

Gandhiana

  • वे हर स्तर पर मनुष्य को आजाद देखना चाहते थे 
  • નિરાધાર, દીન, હીન, સર્વને સમાવતો ગાંધી-સમાજવાદ 
  • બધી શાળાઓએ અપનાવવા જેવું પુસ્તક
  • યાંત્રિક યુગમાં માનવ ક્યાં ખોવાયો?
  • ગાંધીજીને પૂજવા સહેલા, સમજવા મુશ્કેલ અને અનુસરવા અસંભવ – શા કારણે?

Poetry

  • હવે સૂઇ જા
  • ખાલી, કહેવાની વાત છે
  • ને ,પાળ તૂટી! !
  • હળવે હળવે હળવે
  • બગલ ખંજવાળો

Samantar Gujarat

  • ઇન્ટર્નશિપ બાબતે ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઓ જરા પણ ગંભીર નથી…
  • હર્ષ સંઘવી, કાયદાનો અમલ કરાવીને સંસ્કારી નેતા બનો : થરાદના નાગરિકો
  • ખાખરેચી સત્યાગ્રહ : 1-8
  • મુસ્લિમો કે આદિવાસીઓના અલગ ચોકા બંધ કરો : સૌને માટે એક જ UCC જરૂરી
  • ભદ્રકાળી માતા કી જય!

English Bazaar Patrika

  • State-Sponsored Communal Profiling : The Gujarat Government Must Be Held Accountable
  • My mother cries on the phone’: TV’s war spectacle leaves Indians in Israel calming frightened families
  • “Why is this happening to me now?” 
  • Letters by Manubhai Pancholi (‘Darshak’)
  • Vimala Thakar : My memories of her grace and glory

Profile

  • તપસ્વી સારસ્વત ધીરુભાઈ ઠાકર
  • સરસ્વતીના શ્વેતપદ્મની એક પાંખડી: રામભાઈ બક્ષી 
  • વંચિતોની વાચા : પત્રકાર ઇન્દુકુમાર જાની
  • અમારાં કાલિન્દીતાઈ
  • સ્વતંત્ર ભારતના સેનાની કોકિલાબહેન વ્યાસ

Archives

“Imitation is the sincerest form of flattery that mediocrity can pay to greatness.” – Oscar Wilde

Opinion Team would be indeed flattered and happy to know that you intend to use our content including images, audio and video assets.

Please feel free to use them, but kindly give credit to the Opinion Site or the original author as mentioned on the site.

  • Disclaimer
  • Contact Us
Copyright © Opinion Magazine. All Rights Reserved