અફઘાનિસ્તાન, મધ્ય પૂર્વ, આફ્રિકામાં અને બીજે પણ સ્ત્રીઓ પર થઈ રહેલા ભયાનક અત્યાચારો વિષે દુનિયા જાણે તો છે, પણ – એક અફઘાન લેખિકાએ એના એક પુસ્તકમાં વીંધી નાખે એવો પ્રશ્ન પૂછ્યો છે, ‘વ્હેર આર યુ, વર્લ્ડ, વ્હેર આર યુ?’ વિમેન્સ ઈક્વાલિટી ડે નિમિત્તે વાત કરીએ કેટલાંક હચમચાવી મૂકે તેવાં પુસ્તકોની …

યહૂદી નરસંહાર એ નાની, એકલદોકલ માણસથી છાને ખૂણે અમલમાં મૂકી શકાય એવી ઘટના નહોતી. એની પાછળ વ્યવસ્થિત પ્લાનિંગ હતું. દુનિયાના ઘણા દેશોને ખબર પણ હતી કે આવું કઇંક થવાનું છે, પણ કોઈ વચ્ચે આવ્યું નહીં, રોકવાની ખાસ કોશિશ થઈ નહીં, સૌએ મૂક સાક્ષી બની તમાશો જોયો અને 60 લાખ નિર્દોષ માણસો રહેંસાઈ ગયા. ભારતના ભાગલા, હિરોશિમા પર ફેંકાયેલો અણુબોમ્બ આવી અનેક ઘટનાઓનો ઇતિહાસ કઇંક આવો જ છે. અફઘાનિસ્તાન, મધ્ય પૂર્વ, આફ્રિકામાં અને બીજે પણ સ્ત્રીઓ પર થઈ રહેલા ભયાનક અત્યાચારો સંદર્ભે આપણા બધાનું વલણ કઇંક આવું જ છે. એક અફઘાન લેખિકાએ એના એક પુસ્તકમાં વીંધી નાખે એવો પ્રશ્ન પૂછ્યો છે, ‘વ્હેર આર યુ, વર્લ્ડ, વ્હેર આર યુ?’ 

૨૬ ઓગસ્ટે વિમેન્સ ઈક્વાલિટી ડે એટલે કે સ્ત્રી સમાનતા દિન, અમેરિકામાં મહિલાઓને મતદાન કરવાનો અધિકાર મળ્યો તેની સ્મૃતિમાં ઉજવાય છે – સ્ત્રીઓને સમાજમાં માનભર્યું સ્થાન, સમાન તકો અને લિંગ સમાનતા અંગે જાગૃતિ લાવવાના આ અવસર નિમિત્તે વાત કરીએ થોડાં પુસ્તકોની, જે આપણને એક નવા તો નહીં, પણ આપણે જેને જોવા છતાં ન જોયું કરીએ છીએ એવા એક જુદા વિશ્વ તરફ. 

ખાલીદ હુસૈનીની નવલકથા ‘થાઉઝન્ડ સ્પ્લેન્ડિડ સન્સ’ ત્રીસ વર્ષની લડાઈ અને અફઘાનિસ્તાનમાં એ દરમિયાન આવેલાં મોટાં પરિવર્તનો વચ્ચે જીવતી બે અફઘાન સ્ત્રીઓ મરિયમ અને લયલાની વાત છે. મરિયમની કુંવારી મા આત્મહત્યા કરે છે, પિતા અપનાવતો તો નથી, પણ તેનાથી ઘણા મોટા રશીદ સાથે પરણાવી દે છે. રશીદ તેને ખૂબ ત્રાસ આપે છે. લયલા લડાઈમાં ઘર-પરિવાર-પ્રેમી તારીક બધું ગુમાવી લાચાર થઈ રશીદ સાથે નિકાહ કરી લે છે. તાલિબાન કાયદાથી વધારે હિંસક બનેલા રશીદ સામે ટકવામાં બંને એકમેકને મદદ કરે છે. તારીક પાછો આવ્યો છે એ ખબર પડતાં રશીદ લયલા પર તૂટી પડે છે. તેને બચાવવાની કોશિશમાં મરિયમ રશીદને મારી નાખે છે, ફાંસીની સજા વહોરી લે છે અને લયલા અને તારીકને ભાગી જવાનો મોકો આપે છે. તાલિબાન શાસનનું પતન થતાં તારીક અને લયલા દેશના નવનિર્માણ માટે પાછાં ફરે છે. નવલકથાના શીર્ષકમાં ઈરાની કવિ સૈબ તબ્રિજીના શબ્દો છે – ‘કાબુલની સ્ત્રીઓ … દીવાલો પાછળ ઢંકાયેલા હજારો ભવ્ય સૂર્યો.’ 

આંતરરાષ્ટ્રીય બેસ્ટ સેલર ‘ડેઝર્ટ ફ્લાવર’ પ્રખ્યાત સુપરમોડેલ, લેખક અને માનવ અધિકાર કર્મશીલ વારિસ ડીરીની કેથલીન મિલર સાથે લખાયેલી આત્મકથા છે. વારીસનો અર્થ થાય રણનું ફૂલ. સોમાલિયાના રણમાં ભટકતા એક પરિવારમાં જન્મેલી વારીસ દસ વર્ષની થતાં પહેલાં ભૂખમરો, બળાત્કાર અને ફિમેલ જેનિટલ મ્યુટિલેશન – નાની છોકરીઓનાં જનનાંગને, જીવતી ચામડી અણઘડ રીતે કાપી-સીવી દેવાની પ્રથા – નો ભોગ બની. એક મોજણી મુજબ આ પ્રથાનો ભોગ બનેલી સવા બે કરોડ જેટલી સ્ત્રીઓ આજે હયાત છે. 13 વર્ષની ઉંમરે 60 વર્ષના માણસ સાથે લગ્ન નક્કી થતાં વારીસ ઘર છોડી રણમાં સેંકડો માઈલ ચાલી મહામુશ્કેલીએ લંડન પહોંચી. નોકરાણી, સફાઇ કામદાર, વેઇટ્રેસ જેવાં કામો કરતી વારીસને એક ફોટોગ્રાફરે આકસ્મિક રીતે શોધી. જોતજોતામાં તે સુપર મોડેલ બની, પ્રખ્યાત બ્રાન્ડ્સ માટે કામ કર્યું, થોડો અભિનય પણ કર્યો. 1997માં તે એફ.જી.એમ. વિરુદ્ધ જાગૃતિ લાવવા માટે યુનાઈટેડ નેશન્સનની વિશેષ રાજદૂત બની અને ડેઝર્ટ ફ્લાવર ફાઉન્ડેશનની સ્થાપના કરી. 

જીન સેસનની ‘લવ ઇન અ ટોર્ન લેન્ડ’ પણ સત્યઘટનાત્મક આંતરરાષ્ટ્રીય બેસ્ટસેલર છે. તેમાં ઇરાકમાં સદ્દામ હુસેન દ્વારા કુર્દિશ લોકોdesert પર થયેલા અત્યાચાર અને અનફાલ અભિયાન દરમિયાન પાંગરેલા પ્રેમની સંઘર્ષગાથા છે. આરબ પિતા અને કુર્દિશ માની દીકરી જોન્ના અને સ્વાતંત્ર્યસેનાની પેશ્મેર્ગા પ્રેમ કરી પરણ્યાં. આખી વાત અત્યંત ખતરનાક પરિસ્થિતિઓ, ઊડતાં પક્ષીઓ ટપોટપ આકાશમાંથી પડે – લોકો કામચલાઉ અંધ થઈ જાય એવા રાસાયણિક બોમ્બમારા ને વિકટ પહાડો પર ટકવા મથતા પ્રેમીઓની છે. કુર્દિશ પરંપરાઓ, જીવનશૈલી અને એ પ્રદેશની સુંદરતા પણ સાથે વણાતી આવે છે. 

ડૉ. ક્વાન્તા અહેમદનું પુસ્તક ‘ઇન ધ લેન્ડ ઓફ ઇનવિઝિબલ વિમેન’ એક પાકિસ્તાની મૂળનાં બ્રિટિશ-મુસ્લિમ મહિલા ડૉક્ટરની સાઉદી અરેબિયાની સફર અને ત્યાંના વાસ્તવિક અનુભવોની સત્યકથા છે. અમેરિકાના વિઝા ન મળવાને કારણે સાઉદી અરેબિયાના રિયાધ શહેરમાં કરેલી નોકરી દરમ્યાન વિદેશીઓ પર અવિશ્વાસ અને નારીદ્વેષના વાતાવરણમાં એક મહિલા ડૉક્ટર તરીકેના પોતાના અનુભવના વર્ણન સાથે તેણે ત્યાંની ‘અદૃશ્ય’ મહિલાઓની કઠોર વાસ્તવિકતા અને એની વચ્ચે પણ પાંગરતા આનંદ અને હિંમતને બિરદાવ્યાં છે. 

‘કાબુલીવાલાર બંગાલી બહુ’ એ સુશ્મિતા બેનર્જીનું સંસ્મરણ પુસ્તક છે. બંગાળી બ્રાહ્મણ પરિવારની સુશ્મિતા અફઘાન ઉદ્યોગપતિ જાંબાઝ ખાન સાથે લગ્ન કરી અફઘાનિસ્તાન ગઈ. ત્યાં જઈને જાણ્યું કે જાંબાઝને પહેલેથી જ એક પત્ની હતી. આઘાતને પચાવી તે જાંબાઝના બહોળા કુટુંબ સાથે રહી, પણ જાંબાઝ તેને ત્યાં જ મૂકીને કોલકાતા ચાલ્યો ગયો. ભાગવાના બે નિષ્ફળ પ્રયાસો પછી દેહાંતદંડનો ફતવો બહાર પડ્યો. ગામના વડાની મદદથી છેવટે એ કાબુલ થઈને મહામહેનતે ભારત આવી. દસેક વર્ષ પછી અફઘાનિસ્તાન જઈ સ્થાનિક મહિલાઓના જીવન અને આરોગ્ય માટે કામ કરતાં સુશ્મિતા પર તાલિબાન આતંકવાદીઓએ જાસૂસીનો આરોપ મૂક્યો અને હત્યા કરી. બોલીવુડ ફિલ્મ ‘એસ્કેપ ફ્રોમ તાલિબાન’ આ કથની પરથી બની હતી. 

અફઘાન-અમેરિકન લેખિકા નાદિયા હાશ્મીની નવલકથા ‘અ હાઉસ વિધાઉટ વિન્ડોઝ’ની નાયિકા ઝેબા ક્રોધી પતિ અને ચાર બાળકો સાથે ગામડામાં રહે છે. એક દિવસ પતિ ઘરના આંગણામાં અત્યંત ક્રૂર રીતે મૃત્યુ પામેલો મળી આવે છે, ઝેબાનાં કપડાં તેના લોહીથી ખરડાયેલાં છે. પોલીસ તેને કાબુલની હાઉસ વિધાઉટ વિન્ડોઝ તરીકે ઓળખાતી મહિલા જેલમાં પૂરી દે છે. જેલ એના નામ પ્રમાણે અંધારી, બંધિયાર અને ત્રાસદાયક છે, પણ પુરુષપ્રધાન સમાજથી કચડાયેલી સ્ત્રીઓ માટે તે સલામત અને મોકળાશ આપતી જગ્યા છે. અનેક સ્ત્રીઓ ઓનર કિલિંગ, ઘરેલુ હિંસા, જાતીય આક્રમણથી બચવા પણ જેલમાં આવી છે. આ સ્ત્રીઓ જેલમાં એકબીજાનો સહારો બને છે. માનવઅધિકારમાં માનતો એક અફઘાન-અમેરિકન વકીલ યુસૂફ હેરાનગતિ વહોરીને પણ ઝેબાને ન્યાય અપાવવા મથે છે. ઝેબાની માતા ગુલનાઝને ગામલોકો જાદુગરણી ગણે છે. તે પણ પોતાની રીતે ઝેબાને બચાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. 

અને ‘આઈ.એમ. નુજૂદ, એજ 10 એન્ડ ડિવોર્સ્ડ’ – યેમેનની નુજૂદ અલી નામની બાળકીનું હચમચાવી મૂકતું આત્મકથન છે. નુજૂદ માત્ર દસ વર્ષની હતી, ત્યારે તેના પિતાએ તેનાથી ત્રણ ગણી મોટી ઉંમરના પુરુષ સાથે તેનાં લગ્ન કરાવી દીધાં. ભારે માનસિક અને શારીરિક અત્યાચારથી ત્રાસી તે સીધી યેમેનની કોર્ટમાં પહોંચી ગઈ અને ન્યાયાધીશ સમક્ષ તલાકની માગણી કરી. સ્થાનિક વકીલો અને પત્રકારોની મદદથી તેણે છૂટાછેડા મેળવવામાં સફળતા મેળવી. આ ઘટનાએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે બાળલગ્નો સામે મોટો અવાજ ઉઠાવ્યો. પુસ્તક અહીં અટકે છે. અરુણોદય પ્રકાશન અને મીનલબહેન દવેએ આ પુસ્તક ગુજરાતીમાં ઉપલબ્ધ કરાવ્યું છે.

નુજૂદ બાળલગ્નો સામેના સંઘર્ષનું આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતીક બની, પણ પિતા સુધર્યા નહીં. ફ્રેંચ પબ્લિશરે ખરીદી આપેલા ઘરમાંથી પિતાએ તેને કાઢી મૂકી અને ભણવા માટે આવેલા ફંડમાંથી ત્રીજી પત્ની ખરીદી. આ તો હતી છેલ્લા પાંચ દાયકામાં લખાયેલી સ્થાપિત અન્યાયી પરંપરાઓ સામે સ્ત્રીના અસ્તિત્વના સંઘર્ષની કેટલીક કથાઓ – સ્ત્રીસશક્તીકરણના યુગમાં દુનિયાના કોઈ ખૂણે આવી અનેક સ્ત્રીઓ ઝઝૂમી રહી છે. એની આપણને ખબર તો છે, પણ આપણે ભૂલી ગયા છીએ કે અન્યાય કરવો, સહેવો અને એને ચૂપચાપ જોયા કરવો આ ત્રણે પાપ છે.

 e.mail : sonalparikh1000@gmail.com

પ્રગટ : ‘રિફ્લેક્શન’ નામે લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, “જન્મભૂમિ પ્રવાસી”, 23 ઑગસ્ટ 2026

ચંદુ મહેરિયા

ન માત્ર વીસમી સદીના, આગામી ઘણી સદીઓના મહાન વૈજ્ઞાનિકોની પંગતમાં આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન(૧૮૭૯- ૧૯૫૫)નો પાટલો પહેલી પંગતમાં માંડવો પડે એવું એમનું પ્રદાન છે. ગાંધીજીના જન્મ(૧૮૬૯)ના એક દાયકા પછી અને હિટલરના જન્મ(૧૮૮૯)ના એક દાયકા પહેલાં (૧૮૭૯માં) જન્મેલા આઈન્સટાઈન મહાનતમ વૈજ્ઞાનિક તરીકે તો જાણીતા છે જ પરંતુ તેમની સામાજિક-રાજકીય નિસબતને લીધે પણ તેઓ એટલા જ જાણીતા હોવા જોઈતા હતા. જો કે તેમના જીવનનું આ પાસું તેમની વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓ પછવાડે ઢંકાયેલું જ રહ્યું છે. આઈન્સ્ટાઈને ત્રણસો ઉપરાંત વિજ્ઞાનને લગતા લેખો લખ્યા છે. તો દોઢસો લેખો વિજ્ઞાનેતર વિષયો પર લખ્યા છે. તેમાં “સમાજવાદ જ શા માટે?” જેવા લેખો પણ છે. અને આ જ બાબત તેમની જાહેર નિસબતનો પુરાવો છે. 

જર્મનીના ધર્મનિરપેક્ષ અને ઉદારમતવાદી યહૂદી પરિવારમાં આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનનો જન્મ થયો હતો. તેઓ બાળપણથી જ ભારે જિજ્ઞાસુ અને વિજ્ઞાન તરફ ઢળેલા હતા. પ્રકૃતિના રહસ્યો જાણવાની તેમને અદમ્ય ઇચ્છા હતી. જર્મન સરકારના નિયમ મુજબની ફરજિયાત મિલિટરી સર્વિસ કરવી તેમના સ્વભાવને અનુકૂળ નહોતી એટલે સોળ વરસની વયે પરિવારની પરવાનગી લઈને કાયમી ધોરણે જર્મનીની નાગરિકતા ત્યજી ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે તેઓ સ્વિત્ઝરલેન્ડ જતા રહ્યા. મુક્ત વાતાવરણ ધરાવતા જુરિચમાં તેઓ ભણવા લાગ્યા. આ દરમિયાન તેમના વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો પણ ચાલતા હતા. 

આઈન્સ્ટાઈન ૧૭ વરસે ગ્રેજ્યુએટ થયા હતા, ૨૧ વરસે પીએચ. ડીની ડિગ્રી મેળવી અને ૪૨ વરસે ભૌતિકશાસ્ત્રના નોબેલથી સન્માનિત થયા હતા. અવસાનના સાત દસકા પછી પણ તેમની વૈજ્ઞાનિક ઉપલબ્ધિઓ વિષે વિચારતાં સમજાય છે કે તેમણે ફિઝિક્સના અધ્યયનમાં યુગાંતકારી પરિવર્તન આણ્યું હતું. દુનિયાને જોવા-સમજવાની લોકોની દૃષ્ટિ બદલી હતી. સાપેક્ષવાદ (Theory of relativity), સામૂહિક ઉર્જાની સમાનતા, પદાર્થ અને ઉર્જા વચ્ચેનો સંબંધ, લંબાઈ, પહોળાઈ અને ઊંચાઈ ઉપરાંત સમયના ચોથા પરિમાણની શોધ તેમની મહત્ત્વની શોધો છે. એમના શોધેલ E = mc2 સમીકરણના આધારે અમેરિકાએ અણુબોમ્બ બનાવ્યો હતો. 

ડોકટરેટની ડિગ્રી છતાં આઈન્સ્ટાઈનને પ્રોફેસરની નોકરી મળી નહોતી અને તેઓ બર્નમાં આવેલ સ્વિસ પેટેન્ટ ઓફિસમાં સામાન્ય નોકરી કરવા લાગ્યા. આખરે શ્રેષ્ઠ યુનિવર્સિટીઓ વચ્ચેની હરીફાઈમાં તેમને વતન જર્મનીની બર્લિન યુનિવર્સિટીએ પ્રાધ્યાપકની નોકરીની ઓફર કરી, જે તેમણે સ્વીકારી. ૧૯૧૪માં તે પ્રોફેસરી કરવા જર્મની ગયા ત્યારે જ  પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું હતું. જર્મની તેમાં મોખરે હતું. આઈન્સ્ટાઈન શાંતિવાદી અને યુદ્ધવિરોધી હતા.પરંતુ તેઓ એટલા તો પ્રસિદ્દ હતા કે તેમની પ્રતિભા અને પ્રસિદ્ધિના ડરે સરકારે તેમનો વિરોધ ચલાવી લીધો. તેઓ મુખર પરિવર્તનકામી તો હતા જ સ્પષ્ટ રાજકીય વિચારો પણ ધરાવતા હતા. 

જર્મનીમાં હિટલર અને નાઝીવાદના ઉદયના ગાળામાં આઈન્સ્ટાઈન ત્યાં હતા. તેમણે યહૂદીઓને બચાવવા માટે કાર્યરત સંગઠનોનું સમર્થન કર્યું હતું. કોલેજ શિક્ષણની વધતી  ફી સામે તેમણે ગરીબ બાળકોને કોલેજ પછી મફત ભણાવવાનું કામ કર્યું હતું. રાજકીય સવાલો તેઓ વિજ્ઞાનના સંમેલનોમાં પણ ઉઠાવતા હતા. ૧૯૩૩માં નાઝીઓએ સત્તા કબજે કર્યા પછી આઈન્સ્ટાઈન માટે ત્યાં રહેવું જોખમી બન્યું હતું. તેઓ વિદેશોમાં વ્યાખ્યાન આપવા ગયા હતા એ દરમિયાન તેમનાં પુસ્તકો સળગાવવામાં આવ્યાં. તેમના જીવને જોખમ હોઈ તેમણે અંગરક્ષકો સાથે રાખીને  વિદેશોની યુનિવર્સિટીઓમાં વ્યાખ્યાનો આપ્યા હતા. સ્થિતિ સ્ફોટક હોઈ તેમણે બર્લિન પરત જવાને બદલે અમેરિકામાં રોકાઈ જવાનું ઈષ્ટ માન્યું. અમેરિકાના ન્યૂજર્સીના પ્રિંસટન નગરમાં તે રહ્યા. ૧૯૪૦માં તેમને અમેરિકાની નાગરિકતા મળી હતી. એટલે જીવનના અંત સુધી તે ત્યાં જ રહ્યા હતા. 

અમેરિકાવાસ દરમિયાન પણ તેમની જાહેર નિસબત ઓછી ન થઈ. અમેરિકાએ અણુબોમ્બ બનાવ્યો હતો. તેનો વિશ્વયુદ્ધમાં ઉપયોગ અને યુદ્ધ માત્રનો તેમનો વિરોધ હતો. પરમાણુ વૈજ્ઞાનિકોની આપાતકાલીન સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે પરમાણુશસ્ત્રોનો માનવીના વિનાશ માટે વપરાશના તે પ્રખર વિરોધી હતા. તેમનો વિરોધ સરકારને ખૂંચતો હતો. અમેરિકાએ વિશ્વ યુદ્ધમાં તો એક અમેરિકા અને સમાનતાના ગાણા ગાયા હતા પરંતુ દેશમાં રંગભેદ અને ભેદભાવ વ્યાપક હતાં. રોજગારના ક્ષેત્રમાં ભેદભાવ વધુ હતો. એટલે શ્યામવર્ણી અમેરિકનો બેરોજગાર હતા. ઘર, રોજગાર અને શિક્ષણમાં કાળાઓને અન્યાય અને ભેદભાવ સહેવો પડતો હતો. ૧૯૩૭માં પ્રિંસટનમાં અશ્વેત ગાયિકા અને સંગીતકાર મેરિયન એન્ડરસને તેમના અવાજ અને સંગીતથી કાળા-ગોરાઓની ખૂબ તાળીઓ બટોરી પણ રહેવા માટે હોટલ ન મળી. એટલે આઈન્સ્ટાઈને તેમને પોતાના ઘરે ઉતારો આપ્યો હતો. વિચાર અને આચાર બેઉમાં આઈન્સટાઈન સમાન હતા. 

કાળાઓના સમર્થનમાં અને અમેરિકી ગોરાઓની માનસિકતા સંદર્ભે આઈન્સ્ટાઈને એક  જાહેર સભામાં કહ્યું હતું કે, “અમેરિકનોની સામાજિક દૃષ્ટિ, માનવીય ગરિમા અને સમાનતા અંગેની તેમની સમજ માત્ર ગોરી ચામડી ધરાવતા લોકો માટે જ મર્યાદિત છે. મને મારા અમેરિકી હોવા પર પારાવાર પીડા થાય છે. કાળાઓ પ્રત્યેનું ગોરા અમેરિકનોનું વલણ મને પણ સહઅપરાધી બનાવે છે. આ મનોગ્રંથિથી હું ત્યારે જ મુક્ત થઈ શકીશ જ્યારે હું તેના વિરોધમાં મારો અવાજ બુલંદ કરીશ.”. 

અમેરિકામાં ઘટતી ઘટનાઓના સમાજવાદી અને માર્કસવાદી પરિપ્રેક્ષ્યથી વિશ્લેષણ માટે ૧૯૪૯માં શરૂ થયેલા ‘મંથલી રિવ્યૂ’ સામયિકને આઈન્સ્ટાઈનનો ટેકો હતો. એટલું જ નહીં તેમણે તેના પ્રથમ અંકમાં જ ‘સમાજવાદ જ શા માટે?’ મથાળે લેખ લખ્યો હતો. આ લેખમાં આઈન્સ્ટાઈને જે વ્યક્તિ આર્થિક-સામાજિક વિષયો પર નિષ્ણાત નથી તેણે સમાજવાદ વિષે લખવું ઉચિત છે? તેઓ પ્રશ્ન કરી સમાજવાદની આવશ્યકતા સમજાવી હતી. આ લેખમાં તેમણે મૂડીવાદનો વિરોધ કર્યો હતો. અને સમાજવાદની સ્થાપના કેટલીક અત્યંત કઠિન સામાજિક-રાજકીય સમસ્યાઓના સમાધાનની માંગ કરે છે તેમ પ્રતિપાદિત કર્યું હતું. મૂડીવાદી અર્થવ્યવસ્થા તેમના મતે માનવીય સંકટો અને આર્થિક અરાજકતાનું મૂળ હતું. માત્ર સમાજવાદ જ એવી અર્થવ્યવસ્થા છે જે વ્યક્તિની સામાજિક જરૂરિયાતો પૂરી કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે તેમ તેમનું દૃઢપણે માનવું હતું. 

આઈન્સ્ટાઈનના શિક્ષણ વિશેના વિચારો પણ તેમના અનુભવો અને નિસબતમાંથી જન્મ્યા હતા. જર્મનીમાં તેમના આરંભિક શિક્ષણ અંગે આઈન્સ્ટાઈનને લાગતું હતું કે જર્મન શિસ્તવાળી શાળામાં જ્યાં તે ભણતા હતા ત્યાં તેમને શિક્ષકો લશ્કરના લેફટેનન્ટ જેવા લાગતા હતા. શાળાકીય શિક્ષણ અંગે તેમના વિચારો હતા કે શાળાઓમાં ગોખણપટ્ટીને કારણે વિધ્યાર્થીઓમાં રહેલા રચનાત્મક વિચારો અને શિખવાની પ્રક્રિયા બંને ખોવાઈ ગયા છે.

જીવનના આખરી વરસોમાં આઈન્સ્ટાઈનનું કીર્તિદા કાર્ય તે બર્ટાન્ડ રસેલ સાથેનું તેમનું સંયુક્ત ઘોષણાપત્ર હતું. જેમાં તેમણે વૈજ્ઞાનિક ચેતના સાથે સામાજિક ન્યાય અને માનવીય કરુણા પણ એટલી જ જરૂરી હોવાની જિકર કરી હતી. આઈન્સ્ટાઈનની સામાજિક-રાજકીય નિસબત તેમના ઊંડા ચિંતનનો પરિપાક હોવાનું નિ:શંક લાગે છે. 

E.mail :  maheriyachandu@gmail.com 

હિંદીના ભાષાના દિગ્ગજ પત્રકાર પ્રભાષ જોશીનું પુસ્તક છે : ‘હિંદુ હોને કા ધર્મ’. આ પુસ્તક દેશમાં જ્યારે હિંદુ રાજનીતિનો ઉદય થઈ રહ્યો હતો તે સમયનું જાણે એક દસ્તાવેજિકરણ હોય તે રીતે તેમાં ઘટના અને ઉલ્લેખ આવે છે. આ પુસ્તક સાડા છસ્સો પાનાનું છે અને આ પુસ્તકની ‘ભૂમિકા’ વિશેષ કરીને વાંચવા જેવી છે. મૂળે તો પ્રભાષ જોશીએ આ પુસ્તક બાબરી મસ્જિદના ધ્વંસ પછી હિંદુ ધર્મનો ખરો ખ્યાલ શું હતો તે દર્શાવવા અખબારોમાં લખેલા અનેક લેખોમાંથી પસંદ કરેલા લેખોનો સંગ્રહ છે. 

‘હિંદુ હોને કા ધર્મ’માં તત્કાલિન ખૂબ સૂક્ષ્મ વિગતો નોંધાઈ છે. એક અરસા બાદ કોઈ પણ ઘટના ધૂંધળી થઈ જાય છે અને તેને સ્પષ્ટતાથી જોઈ શકાતી નથી. પ્રભાષ જોશીનું આ પુસ્તક નેવુંના દાયકામાં ઊભરી રહેલા હિંદુત્વની રાજનીતિનો મૂળ સુધી પહોંચે છે. તેઓ ભૂમિકામાં જ એમ લખે છે કે, ‘સૌથી અગત્યનું એ છે કે પોતાના ધર્મ અને સમાજમાં હિંદુત્વથી જે કોમી સંકુચિતતા જન્મે તે માટે સંગઠિત અને સતત પ્રયાસ થઈ રહ્યા છે તેનાથી લોકોની આંખ ઉઘડે. અને તેનાથી પણ જરૂરી બાબત એ છે કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય સામે આપણે બે સદીના સંઘર્ષથી જે ભારતીય ચેતના અને રાષ્ટ્ર જન્મ્યું છે – તેનો મૂળ આધાર બદલવાનો જે પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે તેનાથી લોકોને ચેતવી શકાય. જે લોકો ભારતને હિંદુઓનું દર્શાવીને તેને હિંદુ રાષ્ટ્રમાં પરિવર્તિત કરવા ઇચ્છે છે તે કોઈ રામજન્મભૂમિ આંદોલનમાંથી જ નથી નીકળ્યા. તેમના પૂર્વજો ઓગણીસમી સદીના આખરી દાયકામાં પણ હતા અને વીસમી સદીના પ્રથમ પાંચ દાયકામાં પણ હતા, જ્યારે દેશે અંગ્રેજો પાસેથી રાજકીય આઝાદી મેળવી હતી. આઝાદી પછીના પાંચ દાયકામાં પણ તેઓ સક્રીય રહ્યા, જ્યારે આપણા દેશે લોકશાહી અને સામાજિક-આર્થિક આઝાદી મેળવવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી હતી. આઝાદીમાં તેમનું કેટલું યોગદાન છે અને તેમણે કેટલી શહીદી વહોરી છે તેનાથી દેશમાં કોઈ અજાણ નથી. ‘વંદે માતરમ્’ અને ‘ભારત માતા કી જય’ બોલીને જે લોકો અંગ્રેજોની જેલમાં ગયા, તેમની વરસાવેલી લાઠીઓ ખાધી, તેમની ગોળીઓથી શહીદ થયા અને ફાંસીનો તખ્ત સ્વીકાર્યો – એ રીતે આ દેશ લોકતાંત્રિક, ધર્મનિરપેક્ષ બન્યો છે. આપણા આગેવાનોએ એવું બંધારણ બનાવીને આપણને આપ્યું જેમાં કોઈ ધર્મ, જ્ઞાતિ, જાતિ કે રંગનો કોઈ ભેદ નથી. ઉપરાંત, સૌની સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય ન્યાય અને વિચાર, અભિવ્યક્તિ, આસ્થા, ધર્મ અને આસ્થાની આઝાદી આપવાનો અને આપણામાં તકોની સમાનતા, વ્યક્તિની ગરિમાના આધારે ભાઈચારો જન્મે તેનો સંકલ્પ સમાવિષ્ટ છે.’ 

આ ખ્યાલ તો આપણા બંધારણનો છે અને તે પ્રભાષ જોશીએ ભૂમિકામાં શરૂઆતમાં લખ્યો છે. પછીથી તેઓ દેશમાં બનેલી ઘટના તરફ આગળ વધતા લખે છે કે, ‘હિંદુત્વની રાજકીય, સામાજિક અને ધાર્મિક વ્યાખ્યામાં એટલાં ખૂણા, પડ અને અર્થ નિકળીને નથી આવતાં, જેટલાં બનેલી ઘટનાઓથી ખુલે છે. દસ વર્ષની આ ઘટનાઓમાં એક વિચારધારા અને ખ્યાલના સંદર્ભે હિંદુત્વના એટલાં પડ ખુલ્યા છે જે વીર સાવરકર અને ગુરુ ગોલવલકરના સૈદ્ધાંતિક વિવેચનામાં ક્યાં ય દેખાતા નથી. એ પ્રમાણે ‘રાષ્ટ્રિય સ્વયંસેવક સંઘ’નો મૂળ ખ્યાલ એવો હતો કે સત્તાથી પાયાનું પરિવર્તન થઈ શકે છે – એવું અમે માનતા નથી. તે ‘રાષ્ટ્રિય સ્વયંસેવક સંઘ’ અગાઉ જનસંઘ અને તે પછીથી ભા.જ.પે. સત્તા અર્થે કેવા પ્રકારના સમાધાન કર્યા તે આપણે જાણીએ છીએ. કોણ એવું માનશે કે આ પક્ષ અન્ય પક્ષ જેવો છે. ‘આર.એસ.એસ.’થી સહાનુભૂતિ રાખનારા તટસ્થ લોકો સુધ્ધા એવું માને છે કે ભા.જ.પ. સંઘનું લોકતાંત્રિક હથિયાર છે. અને સૌ કોઈ જોઈ ચૂક્યા છે કે જ્યારે જનસંઘ અને ભા.જ.પ. શાસનમાં આવ્યું છે ત્યારે સંઘનો વ્યાપ ઝડપથી થયો છે. જો શાસનમાં રહેવાથી ‘આર.એસ.એસ.’ જો આટલું નિ:સ્પૃહી હોત તો ભા.જ.પ.નું સત્તા પ્રત્યે આટલું આકર્ષણ અને સંઘ સત્તાના ઉપયોગ અર્થે આટલું આતુર સંગઠન હોત?’

प्रभाष जोशी

હવે તેઓ લખે છે કે : ‘જેમ કે લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ સંસદમાં આપેલા નિવેદનના મીડિયાએ સૌથી મોટાં સમાચાર બનાવ્યા કે – ભારત ક્યારે ય હિંદુ રાષ્ટ્ર ન બની શકે. અડવાણી ગૃહ મંત્રી ને નાયબ વડા પ્રધાનથી પણ વધારે હિંદુત્વના પહરી માનવામાં આવતા હતા. એટલે તેમના નિવેદન બાદ શિવસેના પ્રમુખ બાળાસાહેબ ઠાકરે અને વિશ્વ હિંદુ પરિષદના આગેવાનોએ કડક ટીપ્પણીઓ કરી હતી. તે પછી લાલકૃષ્ણ અડવાણી તરફથી ખુલાસો થયો કે – તેમનો કહેવાનો અર્થ એ હતો કે ભારત ક્યારે ય હિંદુ રાજ્ય ન થઈ શકે. હિંદુ રાષ્ટ્ર તો છે જ, કારણ કે તે હિંદુઓનો દેશ છે. હિંદુ રાજ્ય એટલે હિંદુ ધાર્મિક રાજ્ય. અડવાણીનું જે કહ્યું છે તેનો અર્થ એ કે પાકિસ્તાનની જેમ તે ક્યારે ય ધાર્મિક રાષ્ટ્ર નહીં બને. ભૂલ મીડિયાની હતી – જેને ન સમજાયું કે રાજ્ય અને રાષ્ટ્રમાં શું અંતર છે. રાજ્ય એક રાજકીય સંસ્થા છે અને રાષ્ટ્ર એક સાંસ્કૃતિક સંસ્થા. હિંદુત્વ ભારત દેશને સાંસ્કૃતિક અર્થમાં હિંદુ રાષ્ટ્ર માને છે. અને જે હિંદુત્વને ભા.જ.પ. અને સંઘ પરિવાર પોતાનો મૂળ સિદ્ધાંત માને છે તે વિવેકાનંદ, દયાનંદ સરસ્વતી અને રામકૃષ્ણ પરમહંસનું હિંદુત્વ છે. તમને યાદ હશે કે થોડા મહિના અગાઉ વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીએ પણ કહ્યું હતું કે તેમનું હિંદુત્વ સ્વામી વિવેકાનંદના ખ્યાલનું છે. સરસંઘચાલક સુદર્શન પણ હિંદુત્વની વાત કરે છે ત્યારે વિવેકાનંદનું જ નામ લે છે. વીર સાવરકરનું નામ તો કોઈ લેતું પણ નથી.’ તે પછી પ્રભાષ જોશી સાવરકરનું કાર્ય દર્શાવે છે અને તેમ છતાં તેમને સંઘ પરિવારે ભૂલાવી દિધા તે વાત પણ રજૂ કરે છે. પ્રભાષ જોશીએ તે સમયે સાવરકરને ભૂલાવી દેવાની વાત લખી તે આજે આશ્ચર્ય લાગે છે. 

આગળ તેઓ હિંદુત્વ શબ્દના મૂળમાં જઈ જે કંઈ લખે છે તેમાં તેમનું અવલોકન છે કે, ‘જેને વિદ્વાન લોકો હિંદુ રાષ્ટ્રવાદ કહે છે તેના બીજ રોપવામાં દયાનંદ સરસ્વતી અને સ્વામી વિવેકાનંદનું મોટું યોગદાન છે. રામકૃષ્ણ પરમહંસ અને સ્વામી શ્રદ્ધાનંદના વિચારોએ પણ તેમાં ખાતરનું કામ કર્યું છે. પરંતુ હિંદુત્વનો ખ્યાલ તો સાવરકરનો જ હતો. તેમનું પુસ્તક ‘હિંદુત્વ – હિંદુ કોણ છે?’ હિંદુત્વનું બીજ રોપનારું પુસ્તક છે. દયાનંદ સરસ્વતી, રામકૃષ્ણ પરમહંસ, સ્વામી વિવેકાનંદના સાહિત્યમાં ક્યાં ય હિંદુત્વ શબ્દ મળશે નહીં. આ તમામ વિચારકોની પ્રથમ ચિંતા હિંદુ ધર્મની હતી. વીર સાવરકર માટે ધર્મ અગત્યનો નહોતો, ન તો તેઓ ધાર્મિક વ્યક્તિ હતા. પત્નીના અવસાન બાદ પણ તેમણે તે પછીની ઉત્તરક્રિયા કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો. તેમણે પોતાના સાથીઓને કહ્યું હતું કે કોઈ કર્મકાંડ ન કરવામાં આવે.’

હાલમાં ‘આર.એસ.એસ.’ના સરસંઘચાલક મોહન ભાગવત અમેરિકાના પ્રવાસે છે અને ત્યાંથી તેમનું નિવેદન એમ આવ્યું કે જે હિંદુ અન્ય ધર્મીઓને બહાર હડસેલી દે તે હિંદુ નથી. હિંદુ ધર્મ ઉદાર છે અને સર્વસમાવેશક છે -તેમાં કોઈ પ્રશ્ન નથી, પણ હાલની પરિસ્થિતિમાં આવું નિવેદન આપવું પડે છે. સમય સમયે બદલાતા આવા નિવેદનોનો ઉલ્લેખ અહીં પુસ્તકમાં મળે છે. પ્રભાષ જોશી લખે છે કે, ‘1940થી 1973 સુધી રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સરસંઘચાલક રહેનારા માધવ સદાશિવ ગોલવલકરે 1939માં પ્રકાશિત પોતાના પુસ્તકમાં ‘હમ યા હમારી રાષ્ટ્રીયતા કી પરિભાષા’માં કહ્યું છે કે  – હિંદુસ્તાનમાં જે પણ વિદેશી મૂળના લોકો છે તેમણે હિંદુ સંસ્કૃતિ અને ભાષા સ્વીકારી લેવી જોઈએ. હિંદુ ધર્મનો આદર અને સન્માન કરવાનું શીખી લેવું જોઈએ. હિંદુ મૂળના અને સંસ્કૃતિનું ગૌરવ સિવાય કોઈ પણ વિચાર રાખવો ન જોઈએ. અથવા તો હિંદુ રાષ્ટ્રના આધિન રહીને દેશમાં રહેવું જોઈએ. કોઈ દાવો ન કરવો જોઈએ. પોતાને કોઈ વિશેષાધિકારના યોગ્ય સમજવા ન જોઈએ. વિશેષ વ્યવહાર મેળવવાની આંકાક્ષાની વાત તો દૂર રહી નાગરિક અધિકારોની આશા પણ ન રાખવી જોઈએ.’ એ જ પ્રમાણે 1993માં સરસંઘચાલક રહેનારા સુદર્શન પણ મુસલમાનો પાસે હિંદુ સંસ્કૃતિ કબૂલ કરાવવાનું નિવેદન કર્યું હતું.

પ્રભાષ જોશીના આ પુસ્તકમાં એવું ઘણું છે જે હાલમાં દેખાતાં સાંપ્રદાયિક માહોલમાં વાંચવું જોઈએ. વિશેષ કરીને તેમણે ભા.જ.પ. અને ‘આર.એસ.એસ.’ની હિંદુત્વના ખ્યાલ પર આખું પુસ્તક લખ્યું છે. હાલની રાજનીતિ સમજવા માટે આ પુસ્તક ઉપયોગી છે. પુસ્તક દળદાર છે – તેની વાત અહીં લંબાવી શકાય, પણ પુસ્તકની અન્ય વિગતો ક્યારેક ફરી મૂકીશું.

e.mail : kirankapure@gmail.com