ઓગણીસમી સદીના ગુજરાતના સમાજજીવનમાં અનેક સામાજિક કુધારા અને બદીઓ પ્રવર્તતા હતા. તેની સામે બાથ ભીડવી એ કંઈ ખાવાના ખેલ નહોતા. એ જમાનાની સામાજિક સુધારણાની ચળવળોના લેખાંજોખાં માંડતાં સમજાય છે કે કરસનદાસ મૂળજી (૧૮૩૨-૧૮૭૧) સૌ સમાજ સુધારકોમાં અનોખા હતા. તેમના સમકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યકાર નવલરામ પંડ્યા(૧૮૩૬-૧૮૮૮)એ તેથી જ તો તેમને સમાજ સુધારણાના આંદોલનના પહેલા વર્ગના યોદ્ધા ગણાવ્યા હતા. ન માત્ર યોદ્ધા, વીર અને વિજેતા યોદ્ધા. 

કરસનદાસ મૂળજીનું આયુષ્ય માંડ ૩૯ વરસનું પણ જીવનકાર્ય એટલું તો દીર્ઘ કે કવિ-વિવેચક ડાહ્યાભાઈ દેરાસરીએ ૧૯૧૧માં પ્રગટ ‘સાઠીના સાહિત્યનું દિગ્દર્શન’ માં,  ‘આ વીર પુરુષના નામથી કોઈ પણ ગુજરાતી અજાણ્યો નહીં હોય’ તેમ લખ્યું છે તે ઘણે અંશે સાચું છે. સૌરાષ્ટ્રના મહુવા બંદર પાસેનું વડાળ એ કરસનદાસનું વતન. પણ એમનું જન્મસ્થાન મહાનગર મુંબઈ. સાત વરસની ઉંમરે તેમના માતાનું અવસાન થતાં તેઓ મોસાળમાં ઉછર્યા હતા. વિદ્યાર્થી અવસ્થાથી જ તેઓ સુધારા તરફ ખેંચાયા હતા. 

સુધારક અને સાહિત્યકાર મહીપતરામે  ૧૮૭૮માં લખેલું કરસનદાસ મૂળજીનું જીવનચરિત્ર ગુજરાતી ચરિત્ર સાહિત્યનું પહેલું અને ગુણદૃષ્ટિએ પણ નોંધપાત્ર પુસ્તક ગણાય છે. જો કે આ ચરિત્ર કરસનદાસના જાહેરકાર્યોથી ભરેલું છે અને સુધારાની પાઘડી હેઠે મૂકેલા કરસનદાસ જોવાનો અવસર મળતો નથી, એ મતલબની ટીકા નવલરામે કરી હતી. પરંતુ કરસનદાસનું અંગત અને જાહેરજીવન એકાકાર હતું અને તે આજીવન સુધારક જ રહ્યા હતા. 

જે જમાનામાં તે જીવ્યા અને કામ કર્યું તેમાં સ્ત્રીઓનું શોષણ, અત્યાચાર, અને અવદશા, ધાર્મિક પાખંડો, રૂઢિદાસ્ય, અંધશ્રદ્ધા, વહેમ, પરદેશગમન સામે પ્રતિબંધ, જ્ઞાતિપ્રથા, નિરક્ષરતા, બાળલગ્નો, દહેજ અને બીજા અનેક અનિષ્ટોમાં સમાજ ખૂંપેલો હતો. નીડરતાથી કરસનદાસે તેના પર કલમ ચાલાવી હતી. દાદાભાઈ નવરોજજીના રાસ્ત ગોફતાર(સ્ત્યવક્તા)માં કરસનદાસ આરંભથી જ એટલે કે ૧૮૫૧થી જ લખતા હતા. મુંબઈની એલ્ફિસ્ટન ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં એ ૧૮૫૩માં એકવીસ વરસે જોડાયા પણ ધારદાર કલમથી સામાજિક સુધારાઓ માટે લખવાનું તેના એક બે વરસ પહેલાં શરૂ કર્યું હતું. માત્ર લેખનથી ન અટકતાં સક્રિયતા પણ દાખવી હતી. વિધવા પુનર્લગ્ન વિશે લખીને તેમણે મોસાળમાં પોતાના આશ્રિત નાનીની ખફગી વહોરી હતી અને તેને કારણે ઘર છોડવાનો વારો આવ્યો હતો. યુવા વયથી વિધવા પુનર્લગ્નના સમર્થક કરસનદાસે જીવનના અંતિમ વરસે ૧૮૭૧માં ગુજરાતની કથિત ઉપલી વર્ણનું પહેલું વિધવા પુનર્લગ્ન કરાવ્યું હતું. 

એ સમયના ભાગ્યે જ એવા કોઈ દૂષણો હતાં જેના વિશે કરસનદાસે બહાદૂરીપૂર્વક લખ્યું ન હોય. ૧૮૫૫માં તેમણે ‘સત્યપ્રકાશ’ સામયિકનો આરંભ કર્યો હતો. તેમની લેખન અને પત્રકારત્વની યાત્રા પણ કાયમ ચાલતી રહી હતી. દરિયો ઓળંગીને પરદેશ જનારાને નાતબહાર મૂકવાનો જે ચાલ હતો તેનો ભોગ કરસનદાસ પણ બન્યા હતા. કરસનદાસ બે વખત ઈંગ્લેન્ડ ગયા હતા એટલે નાતે તેમને પરદેશગમન પર પ્રતિબંધના ભંગ બદલ જ્ઞાતિબહાર મૂક્યા .પરંતુ કરસનદાસ તે નિર્ણય સામે ઝૂક્યા નહીં. લોકમાન્ય ટિળક અને મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે જેવા મોટા ગજાના સુધારકોએ જ્ઞાતિની માફી માંગી ફરી નાતમાં જોડાઈ ગયા હતા. ત્યારે કરસનદાસ  આજીવન અડગ રહ્યા હતા.

સુધારક, પત્રકાર કરસનદાસ લેખક અને અનુવાદક પણ હતા .તેમણે પંદરેક પુસ્તકો લખ્યા છે કે અનુવાદ કર્યા છે. ૧૮૬૬માં પ્રકાશિત ‘ઇંગ્લેડમાં પ્રવાસ’ તેમનું સાડા ચારસો પાનાંનું સચિત્ર પુસ્તક છે. વિજ્યરાય વૈદ્યે તેને નર્મદ યુગની બહુ થોડી સ્વતંત્ર અને સુંદર કૃતિઓમાંની એક ગણી નવાજ્યું હતું. સ્ત્રીઓ માટેનું પહેલું સ્ત્રી સામયિક ‘સ્ત્રીબોધ’ અને વિજ્ઞાન વિષેનું સામયિક ‘વિજ્ઞાન વિલાસ’ પણ સુધારક કરસનદાસની આગવી સૂઝનું પરિણામ અને યોગદાન છે. સ્ત્રી સમાનતા અને સ્ત્રીનું એક માણસ તરીકે આગવું મૂલ્ય કરતા કરસનદાસનાં લખાણો ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યમાં પણ મહત્ત્વના રહેશે. કરસનદાસ લોકબોલી અને લોકભોગ્ય ભાષામાં લખતા હતા તેથી લોકો સુધી તેમનું લેખન પહોંચ્યું હતું. તેમના લેખનમાં સુરતીપણું પણ જોવા મળે છે. 

કરસનદાસના જીવનમાંથી મહારાજ લાયબલ કેસ બાદ કરી ન શકાય. તેમના સુધારક જીવનનો તે અભિન્ન હિસ્સો છે. વૈષ્ણવ મહારાજોની લીલાઓ અને ધાર્મિક પાખંડોનો પર્દાફાશ કરવા બદલ તેમના પર બદનક્ષીનો કેસ મંડાયો હતો. કાનૂની ભાષામાં તે લાયબલ કેસ કહેવાય છે. તેમાં કરસનદાસની જીત થઈ હતી. આ કેસમાં મહારાજોએ કરસનદાસને ૧૦,૦૦૦ની ઓફર કરી સમાધાન કરવા જણાવ્યું હતું, પરંતુ કરસનદાસે તે ઓફર ઠુકરાવી હતી અને આખરે અદાલત દ્વારા તેમણે જીત મેળવી હતી. આ કેસનો ચુકાદો આપતાં અંગ્રેજ ન્યાયાધીશે કહ્યું હતું કે અઠ્ઠાવીસ વરસની ઉંમરે કરસનદાસે લગભગ એકલે હાથે જે લડત આપી છે તે મિથ્યા નહીં જાય અને સંસારસુધારાનું આંદોલન વેગ પકડશે. આજે પણ ધાર્મિક પાખંડો અને ધર્મગુરુઓ દ્વારા થતાં સ્ત્રી શોષણ જોવા મળે છે ત્યારે મહારાજ લાયબલ કેસ કાયમ પ્રસ્તુત રહેવાનો છે. ૧૮૬૩માં નવલરામે મહારાજ લાયબલ કેસ અંગે અઢીસો પાનાંની દીર્ઘ પદ્ય રચના લખી હતી. ૨૦૧૬માં પત્રકાર, લેખક અને સાથી કોલમિસ્ટ સૌરભ શાહ લિખિત મહારાજ નવલકથા પ્રકાશિત થઈ હતી. અને તે નામે ફિલ્મ પણ બની છે એટલે લોકોના માનસપટ પર આ કેસ દોઢ સૈકાથી અંકાયેલો રહ્યો છે.

શિક્ષક, લોકશિક્ષક, સુધારક, લેખક અને પત્રકાર કરસનદાસ નવજાગરણના યુગપ્રવર્તક અને સમાજસુધારાના ક્ષેત્રમાં નીડર અને અડીખમ સેનાની હતા. સંસ્થા, સામયિકો, સભાઓ અને સીધાં પગલાંથી તેમણે સમાજસુધારણના ક્ષેત્રે જે કામ કર્યું હતું તે આજે સમાજસુધારણાનાં આંદોલનો લગભગ બંધ થઈ ગયાં છે ત્યારે ખૂબ ખૂબ પ્રસ્તુત છે. જ્ઞાતિ અને ધર્મ જેવી સમાજની બહુ બળૂકી સંસ્થાઓ સામે કરસનદાસે જેહાદ જગવી હતી અને સમાજ સુધારણાનો ઝંડો ફરકાવ્યો હતો. તે આજે એકદમ કાલ્પનિક લાગે તેવો છે. નવલરામના શબ્દોમાં સંસારસુધારાના આ પ્રથમ પંક્તિના યોદ્ધાનાં કાર્યો, હિંમત અને સત્યનો આગ્રહ નકલ કરવા જેવો છે. કરસનદાસ કદી વિસ્મૃતિની ગર્તામાં ન રહે અને સમાજ સુધારાની ચળવળો વેગ પકડે તેવી પાત્રતા આપણે કેળવી જાણીએ તે કરસનદાસના યુગકાર્યનું યોગ્ય સ્મરણ હશે.

E.mail : maheriyachandu@gmail.com

કરમ કઠણાઈ એ છે કે આપણે જન્મ્યાં તો જન્મ્યાં અને તેઓ ચૂંટાયાં તો ચૂંટાયાં; પણ નથી તો આપણે નાગરિક બન્યા કે નથી તો તેઓ બંધારણ ભણ્યા : શું કહેવું, દોસ્તો, સફરના સાથીઓ, દેશની ખાજો દયા ?

વાતની શરૂઆત ગુજરાતમાં એક કાળે સત્તામાન્ય લેખે ઉંચકાયેલા સર્વજનપ્રિય સાક્ષરને સંભારીને કરવા ધારું છું. મારો નિર્દેશ અહીં ભગવતીકુમાર શર્મા પરત્વે છે : એક વિગતવસ્તુને ધોરણે એમને સત્તામાન્ય કહ્યા; કેમ કે 2016માં રાજ્ય સરકારે (અકાદમીએ) સહસા  સાહિત્યરત્ન ઉપક્રમ હાથ ધર્યો  અને  ડૉ. ગુણવંત શાહને તે વર્ષે તેમ ભગવતીકુમારને વળતે વરસે સાહિત્યરત્ન જાહેર કર્યા એ પછી આ પ્રક્રિયા એકદમ જ અટકી ગઈ : કાં તો  રત્ન રહ્યાં  નહીં કે પછી રત્નપારખુ રહ્યા નહીં. છોડો એ બધી ગૂઢ વાતો, નાગરિક હજુ તો રૈયત જ છે એટલે આ બધી અસ્ફુટરમણીય વાતો બચાડાને ઝટ નયે પકડાય. પણ સત્તામાન્ય સાહિત્યરત્ન ભગવતીકુમારને અહીં સંડોવવાનું કારણ એટલું જ કે એમણે ટંકારીયાના એક સંમાન્ય શાયરને એમના જ તખલ્લુસનો ઉપયોગ કરીને “હર દિલ અઝીઝ” કહ્યા હતા. કમનસીબે સન 2026માં રાજને અને એના બડકમદારોને મન આપણા શાયર અઝીઝ રહ્યા નથી.(આ યાવની પ્રયોગ સમજવામાં કોઈને મુશ્કેલી હોય તો વેળાસર ખુલાસો કરી લઉં કે અઝીઝ એટલે પ્રિય.)

વાતમાં મોણ નાંખવાની બાલક્રીડા અટકાવી ફોડ પાડું તો ‘ગુજરાત’ના પૃષ્ઠસમૃદ્ધ દીપોત્સવી અંકમાં જે તે સંપાદકે પોતાની અધિકારમર્યાદા અને સાહિત્યવિવેક અનુસાર અઝીઝ ટંકારવીની રચના ‘પ્રેમમાં ના હોય એવી કોઈ શરત’ સ્વીકારી અને 21મી ઑક્ટોબરે આ વિશેષાંકનું વિધિવત પ્રકાશન પણ થઇ ગયું. સમારોહ પૂરતી માંડ પચાસેક નકલ વહેલી તૈયાર કરી હશે. પણ અનેક વાચકોએ તાત્કાલિક આ અંક અહીંથી તહીંથી ચીલ ઝડપે મેળવી વાંચી લીધો અને વિશ્વ હિંદુ પરિષદ આગળ આ રચના બાબત ધા નાખીયે દીધી. કોણ કહે છે કે આપણે ત્યાં વાચનની ટેવ નથી? ગમે તેમ પણ, વિ.હિ.પે. તત્કાળ રાજ્ય સરકારનું ધ્યાન પણ  ખેંચ્યું કે “આ રચનામાં પ્રભુ શ્રીરામ અને ભક્તશિરોમણિ મીરાંબાઇ વિશે અત્યંત આપત્તિજનક અને હીન કક્ષાની પંક્તિઓ લખવામાં આવી છે .”

શું કહ્યું છે રામ વિશે ? “રામ ના આવે હવે જલદી પરત / એટલે મૂકે છે પાદુકા ભરત.” આમાં આપત્તિજનક શું છે? પાદુકા પ્રસંગ એક મિસાલ રૂપ હતો, છે અને રહેશે. હવે મીરાંબાઈ વિશે. “શેખ, હવે મીરાંના મદરસે  લૈ  દરસ / થઇ શકે તો તારી અંદર થા તું રત.” અહીં શેખને એટલે કે ધર્મગુરુને અથવા વડીલને અગર તો પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિને કહ્યું છે કે તું મીરાંબાઈની પાઠશાળામાં દાખલ થા અને તારી ભીતર ઊતરતાં શીખ. માંહ્યલા સાથે વાત કર. આમાં ખોટું શું છે? આપત્તિ લેવી જ હોય તો વિ.હિં.પ. જેવી જ અધકચરી સમજથી કદાચ કોઈ મુસ્લિમ લઈ શકે કે તમે શેખને મીરાંની નિશાળે મૂકનાર કોણ.

આ લખું છું ત્યારે ત્રણેક દાયકા પરનો એક વિવાદ સાંભરે છે. મોહમ્મદ અલવીએ દુનિયાના બેસુમાર સવાલો સંદર્ભે કોઈ નવો નબી મોકલી આપવાની આરતભરી ધા નાખી હતી. કેમ કે મોહમ્મદસાહેબ છેલ્લા પયગંબર છે એટલે નવા નબીની વાતમાં કોઈ ધર્મગુરુને તૌહીન દેખાઈ  હતી. વસ્તુતઃ : અલવીની ભૂમિકા કોઈ ધરમમજહબના વિરોધની નહીં પણ ઈશ્વર સાથે કવિસહજ લવર્સ ક્વોરલની હતી. આ મુદ્દે ત્યારના મજહબી વલણની ટીકા પણ કરવાનું બન્યું હતું, હાલની ઘટના અને આ પૂર્વઘટના વચ્ચે અલબત્ત એક અંતર છે. આ કિસ્સામાં કેવળ કથિત ધર્મછેડેથી જ નહીં પણ જેની કને બંધારણવિવેક અપેક્ષિત છે તે સરકાર છેડેથી ય આવું બન્યું છે.

હજુ એક દાખલો આમ લાગણી ઘવાવા વિશે સાંભરે છે. “ભવની ભવાઈ” ફિલ્મ આવી ત્યારે એક સરલદિલ  દલિત મિત્રે આત્મવિલોપન કરવાની રટ લીધી હતી ;કેમ કે એમાં દલિતોની પુંઠે  સાવરણો બાંધવાની અને ગળે થૂંકપાત્ર જેવું બાંધવાની વાત આવતી હતી. અમે મિત્રોએ એ ભોળા પણ જલતા જીગરને સમજાવવાની કોશિશ ખાસ્સી કરી હતી કે આ તો ત્યારની સામંતશાહી વ્યવસ્થા અને સવર્ણ  માનસ સામેના વિરોધની ફિલ્મ છે અને તમને નહીં ગમતા ઉલ્લેખો એમાં હિમાયતની રીતે નહીં પણ વિરોધ કરવાની ભુમિકાએથી કરવામાં આવ્યા છે.

આટલી નુક્તેચીની માત્ર એટલું સમજવા સારુ કે આપણે નાગરિક થવાની મજલમાં તો સરકારે બંધારણવિવેક બાબત કેટલું અંતર કાપવું રહે છે.

28 ઑક્ટોબર 2026 

e.mail : prakash.nireekshak@gmail.com

ગુજરાતના શિક્ષણ વિભાગમાં અફીણીઓ ભરેલા છે. ત્યાં પરિપત્રોની ફેકટરીઓ ચાલે છે. કોઈ નવરો ભૂત રોજને હિસાબે પરિપત્રો બહાર પાડ્યા જ કરે છે ને તેનો બધો બોજ સ્કૂલોને માથે નાખી દેવામાં આવે છે. ગુજરાત સરકારે માસ્તરોને કારકૂનની બઢતી આપી હોય તેમ તેમનો દિવસ પરિપત્રોના જવાબો અને ડેટાઓમાં જ પૂરો થઈ જાય છે. સરકારમાં ક્યાંક સારા ને પ્રમાણિક માણસો પણ હશે, પણ શિક્ષણ વિભાગ તળિયાઝાટક ફેરફાર માંગે છે. રહી રહીને શિક્ષણ વિભાગને પરિપત્રોના એટેક આવે છે. માસ્તરો એક પરિપત્રનો જવાબ તૈયાર કરે ત્યાં તો બીજાનો જવાબ રાહ જોતો જ હોય છે. ખરેખર તો શિક્ષણ વિભાગનું નામ બદલીને ‘પરિપત્ર વિભાગ’ કરી દેવા જેવું છે. એમાં મોંકાણ એ થાય છે કે પરિપત્રોના વેપલામાં કોઈ સ્કૂલ સરખી રીતે સંચાલન જ કરી શકતી નથી. દુ:ખદ વાત એ છે કે આ બધું જેને માટે થાય છે તે બાળકો તો પ્રાયોરિટીમાં છેલ્લે પણ નથી. વર્ગ શિક્ષણ, શિક્ષકોની ઈતર પ્રવૃત્તિઓને લીધે લગભગ થતું જ નથી. શિક્ષક પરિપત્રમાં અને વિદ્યાર્થી, વગર ભણ્યે પરીક્ષામાં વ્યસ્ત હોય છે. આમ જોવા જઈએ તો શિક્ષકો, આચાર્યો ને યુનિયનોનાં બે ભાગ પડી ગયા છે. એક ભાગ સરકારની આરતી ઉતારે છે ને બીજો ટીકા જ કર્યા કરે છે. કોઈ તટસ્થતાથી, સચ્ચાઈથી પ્રશ્નોને જોતું જ નથી.

તાજેતરમાં ‘જંતરમંતર’ કરતો હોય તેમ એક પરિપત્ર 21 ઓક્ટોબરે બહાર પડ્યો છે, જેમાં બાળકોની સુરક્ષા, ગોપનીયતા, શૈક્ષણિક વાતાવરણની જાળવણી અને આચાર્યો સામે થતી ખોટી ફરિયાદોની વાત છે. બાળકોની ગોપનીયતા એટલે શું એની સ્પષ્ટતા નથી, પણ તે શબ્દ વારંવાર એમ જ ખપમાં લેવાયો છે. ગોપનીયતા જાતીય સંદર્ભે હોઈ શકે, પણ એમાં તો ત્રાહિત વ્યક્તિ જવાબદાર હોય, તો એમાં બાળકોની ગોપનીયતાનો અર્થ કેટલોક સરે? સરકારને ભય છે કે ક્યાંક, કોઈ, સ્કૂલોમાં અનધિકાર પ્રવેશને મુદ્દે તોફાની પરિબળો ઘૂસી ગયાં હોય ને તોડફોડ કરી હોય તો ગુજરાતમાં એવું ન થાય એટલે આવો પરિપત્ર બહાર પડાયો છે. સરકારને એકાએક બહારની વ્યક્તિના પ્રવેશ સામે વાંધો પડ્યો છે, એટલે પરિપત્ર એવો બહાર પાડ્યો છે કે બહારની કોઈ પણ વ્યક્તિ સ્કૂલમાં પ્રવેશી શકે જ નહીં. આ પ્રતિબંધ વીડિયોગ્રાફી, ફોટોગ્રાફી, ઇન્ટરવ્યૂ વગેરે ને પણ લાગુ પડે છે ને તેની પરવાનગી પણ લેવી અનિવાર્ય છે. એમાંથી અધિકારીઓ, રાજકારણીઓ જેવા થોડાકને અપવાદમાં મૂક્યા છે.

આ અપવાદમાં વાલીઓ નથી. વાલીઓ કે અન્ય વ્યક્તિઓએ શાળા પ્રવેશ માટે આચાર્યની લેખિત પરવાનગી લેવી પડશે ને એમાં ચૂક થશે તો પોક્સો હેઠળ કામ ચલાવવામાં આવશે. કોઈ વ્યક્તિ મંજૂરી વિના શાળામાં પ્રવેશે ને શાળા ન છોડવા કટિબદ્ધ હોય તો આચાર્યે તાત્કાલિક સ્થાનિક પોલીસ તથા જિલ્લા શૈક્ષણિક અધિકારીઓને જાણ કરવી અને લાગુ પડતા કાયદા હેઠળ જરૂરી કાર્યવાહી કરવી એવો નિર્દેશ છે.

આચાર્યને એ અધિકાર છે કે તે કોઈ પણ મુલાકાતીને શાળા પરિસરમાં પ્રવેશ આપવાનો ઇન્કાર કરી શકે અથવા તો પરિસર છોડવાનો આદેશ આપી શકે. કેસનાં તથ્યો અને પરિસ્થિતિ અનુસાર ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 202૩, બાળકોને જાતીય ગુનાઓથી રક્ષણ અધિનિયમ, 2012 / (POCSO), કિશોર ન્યાય (બાળકોની સંભાળ અને સંરક્ષણ) અધિનિયમ 2015, ઇન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી એકટ, 2023 તથા અન્ય પ્રવર્તમાન કાયદાઓ હેઠળ કાર્યવાહી કરી શકાશે.

પરિપત્રમાં લખાયું છે કે ‘રાજ્ય સરકાર ‘In LOCO PARENTIS’(વાલી સમાન જવાબદારી)નાં સિદ્ધાંત હેઠળ રાજ્ય/સરકારી શાળાઓમાં અભ્યાસ કરતાં તમામ બાળકોની સુરક્ષા, ગરિમા, ગોપનીયતા અને કલ્યાણની વિશેષ જવાબદારી અદા કરે છે. તેમ જ માનનીય સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે કે.એસ. પુત્તુસ્વામી (નિવૃત્ત) વિરુદ્ધ ભારત સંઘના ચુકાદામાં ગોપનીયતાના અધિકારને બંધારણની કલમ-21 હેઠળના મૂળભૂત અધિકારી તરીકે માન્યતા આપી છે. તદુપરાંત રાષ્ટ્રીય બાળ અધિકાર સંરક્ષણ આયોગ(એન.સી.પી.સી.આર.)ની શાળા સુરક્ષા નીતિ તથા માર્ગદર્શિકાઓમાં ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

પ્રવેશબંધીનાં પરિપત્ર મુજબ શાળામાં પ્રવેશનાર દરેક વ્યક્તિએ રજિસ્ટરમાં પોતાની સંપૂર્ણ વિગતો અને આવવાનું કારણ જણાવવું પડશે. મોટે ભાગે તો શાળામાં પ્રવેશ વાલીઓનો જ થતો હોય છે ને તે બાળકનાં શિક્ષણ સંદર્ભે હોય છે. જે વાલીઓ સંતાનની ફી કે અન્ય ઉઘરાણીઓ પૂરી કરતા હોય એમને પ્રવેશબંધીનો ફંદો ગળે ઉતરતો નથી. એ વાલી છે, અપરાધી નથી કે રજિસ્ટરમાં દર વખતે નોંધ કરવી પડે. બાળકોની સુરક્ષાને મુદ્દે પરિપત્ર બહાર પડે એનો વાંધો નથી. વાંધો નિર્દોષોને અપરાધીની જેમ ટ્રીટ કરવાનો છે. આમ તો પ્રવેશોત્સવ ઉજવાતો હોય છે ને એની સમાંતરે પ્રવેશબંધી ચિંતા ઉપજાવનારી છે. એ તો સમજ્યા, બાળકોની એમના જ ઉત્સવમાં રાજકીય મહેમાનોને સાચવવામાં થતી અવહેલના અંગે સરકારે કંઇ કહેવાનું નથી? રાજકીય સભાઓમાં ભીડ બતાવવા બાળકોનો ઉપયોગ થાય છે, તેની સુરક્ષા અંગે સરકારે કેટલી વ્યવસ્થા કરી છે તે નથી ખબર.

‘શાળા પરિસરમાં બિનઅધિકૃત વ્યક્તિઓની અવરજવર પર પ્રતિબંધ લગાવવા બાબત’ નામક આ પરિપત્ર વિદ્યાર્થીઓની સેફટી અને પ્રાઈવસી માટે બહાર પડ્યો છે. એમાં સેફટીની વાત તો સમજ્યા, પણ બાળકોની પ્રાઈવસી એટલે શું? સ્કૂલમાં તેની પ્રાઈવસી કેમ અને કેવી હોય? પ્રાઈવસી શબ્દ ગેરસમજ કરનારો છે, છતાં પરિપત્રમાં એમ કહેવાયું છે કે શાળા સત્તાધિકારીઓએ સુનિશ્ચિત કરવું કે વિદ્યાર્થીઓનો ફોટો, વીડિયો અને અથવા વ્યક્તિગત માહિતીનો સંગ્રહ, પ્રકાશન અથવા પ્રસાર ન થાય. આ પરિપત્રમાં રાજ્યમાં આવેલી શાળાઓમાં ‘પ્રવેશ, પ્રવેશ મેળવ્યા બાદની પ્રવૃત્તિઓ’ અંગે વિગતે સૂચનાઓ અપાઈ છે.

પરિપત્ર જાહેર થતા જ સંગઠનો, વિપક્ષ અને શિક્ષણવિદો તરફથી જુદી જુદી પ્રતિક્રિયાઓ આવી રહી છે. કોઈ પણ બાહ્ય વ્યક્તિએ પ્રયોગશાળા, પુસ્તકાલય, છાત્રાલય, રમતનું મેદાન, શૌચાલય અથવા વિદ્યાર્થીઓની કોઈ પણ પ્રવૃત્તિ ચાલતી હોય તેવા વિસ્તારમાં આચાર્ય/ સંસ્થાના વડાની લેખિત પૂર્વ મંજૂરીથી જ પ્રવેશ કરવાનો રહેશે.

સાચું તો એ છે કે આખો પરિપત્ર ધમકીની ભાષામાં થયો છે. પરિપત્રની ભાષા, પોક્સો હેઠળ કાર્યવાહીની ધમકી વગેરે સહજ નથી. બાળકોની જાતીય સતામણી સંદર્ભે પોક્સો હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે, તો સવાલ એ થાય કે શાળામાં અનાધિકૃત પ્રવેશ પોક્સો લાગુ થાય એટલો ગંભીર ગુનો છે? શિક્ષણ વિભાગનું ટાર્ગેટ શું અને કોણ છે તે નથી સમજાતું, પણ ક્યાંક કંઇ થયું હોય ને પોતાની સલામતીની આડમાં સરકારે આ પરિપત્ર કર્યો હોય એમ બને. વારુ, આ પ્રવેશબંધી સ્કૂલો અપ ટુ ડેટ હોય ને લાગુ થાય તો ધૂળ નાખી, પણ સ્થિતિ ખાળે ડૂચા ને દરવાજા મોકળા-જેવી હોય તો આવા પરિપત્રોનો કોઈ અર્થ નથી.

એટલું સારું છે કે સરકારના આંકડાઓ મુજબ એક પણ સરકારી સ્કૂલ ઝાડ નીચે ચાલતી નથી, પણ 2024ના મીડિયા મુજબ શાળાઓ ક્યાંક કન્ટેનર તો ક્યાંક પતરાના શેડ નીચે ચાલે છે. 2026 સુધીમાં 2,936 સ્કૂલો એક જ શિક્ષકથી ચાલે છે. દેશમાં દશેક વર્ષમાં 98 હજાર સ્કૂલો બંધ થઈ છે. દેશમાં રોજની 25 સ્કૂલો બંધ થાય છે ને તેનાં કારણોમાં એક કારણ વિદ્યાર્થીઓ મળતા નથી એ છે. એ પણ કમાલ જ છે ને કે દેશની વસ્તી વધે છે, બાળકોનો જન્મદર પણ નીચો નથી, તો વિદ્યાર્થીઓ મળતા નથી એ વાત ગળે કેમ ઊતરે? એ ઉપરાંત શાળાઓની કમી, શિક્ષકોની કમી, પીવાના પાણીની કમી, રમત ગમતનું મેદાન ના હોય, ટોઇલેટ ના હોય એવી ઢગલો સ્કૂલો રાજ્યમાં છે. 327 જેટલી સ્કૂલોને એક જ ઓરડો છે. 20,899 ઓરડાઓનું સમારકામ ચાલે છે. આ સરખું કરવાને બદલે પરિપત્રોનું નાટક ચાલ્યા કરે એથી ફેર શું પડે? આવામાં કોઈ, સ્કૂલમાં પરવાનગી વગર પ્રવેશ કરે તો આ બધી પોલ ખુલ્લી પડી જાય એટલે સરકારે પ્રવેશબંધીનો પરિપત્ર કર્યો છે?

સ્કૂલોમાં કોઈ ઘૂસી ન જાય એટલે આચાર્યની મંજૂરી વગર કોઈ પણ ત્રાહિતને પ્રવેશ ન આપવાના કડક નિયમો એવી તોછડાઈથી સરકારે અમલમાં મૂક્યા છે કે આવનાર ત્રાહિત કોઈ આતંકવાદી હોવાનો વહેમ પડે. સવાલોનો સવાલ એ છે કે ગુજરાતની સ્કૂલોમાં એવા કેટલા લોકો ઘૂસી આવ્યા છે? એમણે સ્કૂલને શું નુકસાન કર્યું છે? એના આવવાથી બાળકોનાં સુરક્ષાના ગોપનીયતાના કેટલા પ્રશ્નો ઊભા થયા છે? અરે, ગુજરાતમાં આતંકવાદી હુમલાઓ પણ છેલ્લાં થોડાં વર્ષમાં ખાસ થયા નથી, તો એકાએક સરકાર કોનાથી ભયભીત થઈ છે કે આવો લશ્કરી હુકમ જેવો ફતવો બહાર પાડે છે?

એક રીતે તો આ પરિપત્ર નથી, ઢાંકપિછોડો છે. સ્કૂલની અંદરનું વાતાવરણ અનેક રીતે જોખમી છે. વર્ગમાં વિદ્યાર્થીઓની મારામારી, ભૂમિતિનું પરિકર ભોંકી દેવું, ચપ્પુ મારી દેવો, છોકરીઓની છેડતી, શિક્ષકો પર હુમલો જેવી અનેક ઘટનાઓ સ્કૂલનું વાતાવરણ કેવું છે તેની ચાડી ખાય છે. શિક્ષકો, આચાર્યો અને શિક્ષિકાઓ વચ્ચેના જાતીય સંબંધો, શિક્ષકોના, આચાર્યના વિદ્યાર્થિનીઓ સાથે જાતીય શોષણની, દુષ્કર્મની ઘટનાઓ, શિક્ષકોના શરાબ પીવાના બનાવો, સ્કૂલના મેદાનમાંથી મળી આવતી શરાબની બોટલો … જેવી ઘણી ઘટનાઓ સ્કૂલનું ચરિત્ર છતું કરે છે.

હવે કોઈ ચેનલ કે અખબારનો પ્રતિનિધિ સ્કૂલની કોઈ દુર્ઘટના કવર કરવા નીકળે ને તેને માટે પ્રવેશબંધી હોય અને તેણે આચાર્યની મંજૂરી જોઈતી હોય તો આચાર્ય તે આપશે ને પોતાની જાંઘ ખુલ્લી થવા દેશે? આચાર્ય મંજૂરી ન આપે ને મીડિયાકર્મી કોઈ શૈક્ષણિક અધિકારીની મંજૂરી માટે પ્રયત્ન કરશે, તો તે અધિકારી મંજૂરી આપશે? કોઈ શુભ હેતુ પણ હશે જ, પણ પરિપત્ર બહારના ત્રાહિતને રોકવા કરતાં, સ્કૂલની અંદરના પાપને છાવરવા થયો હોય એવું વધારે લાગે છે …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 26 ઑક્ટોબર 2026