વાંચવા લખવાની ઉંમર થાય છે,
પ્રેમની ત્યાંથી જ મોસમ વાય છે.
આદમી જ્યારે ને જ્યાં ભેટાય છે,
એ સ્વભાવે સૌ પ્રથમ પરખાય છે.
ભાગ્ય જ્યાં મેદાન મારી જાય છે,
‘લગ્નતિથિ’ દર વરસ ઉજવાય છે.
તું જ હોવી જોઈએ એ, દ્વાર પર,
ને ઉઘાડું તો, હવા હરખાય છે.
આપવિતી કોઈ મારી સાંભળે,
પોતાની એને કથા સમજાય છે.
પ્રેમના અશ્રુમાં શું જાદુ છે દોસ્ત!
લાગણી રૂદન વિના ભીંજાય છે.
કૂથલી કરવામાં તો સૌ કોઇ કાન દે,
ગીત ગાવું તો બધા વિખરાય છે.
અવિનાશ અમેરિકામાં પોતાના ફ્લેટની બાલ્કનીમાં ઊભો હતો. એ વિચારી રહ્યો હતો કે મને ઇન્ડિયાથી જે સમાચાર મળ્યા એ સાચા હશે. જો સાચા હોય તો પપ્પાએ મને જાણ કેમ નહીં કરી હોય. કદાચ પપ્પાએ એવું વિચાર્યું હશે કે મારે અમેરિકામાં સેટલ થવું છે એટલે જો આ સમાચાર મને મળે તો હું દ્વિધામાં પડી જાઉં કે શું કરું. અવિનાશે વિચાર્યું કે પપ્પાને ફોન કરીને જાણું તો ખરો આખરે વાત શું છે.
અવિનાશે પ્રમોદભાઈને ફોન લગાડ્યો અને પૂછ્યું, ‘પપ્પા, ત્યાં કેમ છે? તમે અને મમ્મી મજામાં છો ને?’
‘હા બેટા, અમે મજામાં છીએ. તું અમારી ચિંતા ન કરતો. તારી કારકિર્દીમાં ધ્યાન આપજે.’
પ્રમોદભાઈનાં પત્ની સુધાબહેને ધીમેથી કહ્યું, ‘અવિનાશને બધી વાત કરી દો. તેને ક્યાંકથી ખબર પડી લાગે છે એટલે તો અત્યારે ફોન કર્યો.’
‘ના નથી કહેવું. એ પાછો આપણી ચિંતા કરે અને દોડીને ભારત આવતો રહે.’
‘પપ્પા, મમ્મી કંઇ વાત કરવાનું તમને કહે છે. પપ્પા, જે હોય એ હકીકત મને કહો. મને થોડીક માહિતી મળી છે પણ મારે પૂરી વિગત તમારી પાસેથી જાણવી છે.’
‘અવિનાશ, તું કહેતો હતો એ વાત સાચી હતી. પણ મને મારા મિત્ર પર ભરોસો હતો. એ આવી દગાખોરી મારી સાથે કરશે એવું મેં સ્વપ્નમાં પણ નહોતું વિચાર્યું. હું તેના નામે પાવર ઓફ એટર્ની કરતો હતો ત્યારે પણ તું નારાજ હતો. ધીમે ધીમે બધો બિઝનેસ પાવર ઓફ એટર્નીનો ઉપયોગ કરીને તેના નામે કરી દીધો અને કંપનીનું નામ પણ બદલી નાખ્યું.’
‘હું તો બિઝનેસ વધારવા વ્યસ્ત હતો. તેણે કંપનીનું દેવું મારા નામે ચડાવી દીધું. થોડા સમય પહેલાં મને લેણદારોના ફોન આવવા લાગ્યાં ત્યારે આખી ય હકીકતની ખબર પડી. બેશર્મીની હદ તો ત્યારે થઈ તેને મારી સાથેના સંબંધો પણ કાપી નાખ્યા. મેં બધા જ લેણદારોને તેના પૈસા ચૂકવી દીધા છે.
પણ બેટા, તું ચિંતા ન કરતો મારું અને તારી મમ્મીનું ગુજરાન ચાલે એટલું તો મારી પાસે છે.’
‘પપ્પા, જે થયું તે તમારી પાસે ટેક્સટાઇલ કંપનીનો બહોળો અનુભવ છે અને તમારા પ્રયત્નથી તો કંપની આ સ્તરે પહોંચી હતી. તમારા પાર્ટનરે દગો કે વિશ્વાસઘાત ભલે કર્યો એ લાંબો સમય માર્કેટમાં ટકી નહીં શકે. તમે મારી ચિંતા ન કરતાં હું અહીંયા ધીમે ધીમે સેટ થઈ રહ્યો છું.’
અવિનાશે અમેરિકા રહેતા ઇન્ડિયન અને અમેરિકન મિત્રોને ફોન કરીને પોતાના ફ્લેટ પર બોલાવ્યા. બધાં મિત્રો દ્વિધામાં હતા કે અવિનાશને એવું તે શું અગત્યનું કામ આવી ગયું કે અમને બધાંને એક સાથે તેના ફ્લેટ પર ભેગા કર્યા.
એક અમેરિકન મિત્રએ કહ્યું, ‘અવિનાશ, શું વાત છે કે તે અમને શોર્ટ નોટિસથી બોલાવ્યા. તારી જે કોઈ દ્વિધા કે મુશ્કેલી હોય એ કહે.’
બધા મિત્રોએ એક સૂરે કહ્યું, ‘અવિનાશ, અમે તને પહેલાં આટલો ડિસ્ટર્બ ક્યારે ય નથી જોયો. જે હકીકત હોય એ કહે.’
અવિનાશે બધી વાત કર્યા પછી કહ્યું, ‘હું પપ્પાને તેના બિઝનેસની ભેટ ‘ફાધર્સ ડે’ના દિવસે આપવા માંગુ છું. હજી આપણી પાસે સમય છે. જેમ તમે મને અહીંયા સાથ અને સહકાર આપવા તૈયાર છો એમ ઇન્ડિયામાં પણ મારા મિત્રો સાથ અને સહકાર આપવા તૈયાર છે.’
‘તો અવિનાશ તને મૂંઝવણ ક્યાં છે?’
‘નવી પણ નાની ટેક્સટાઇલ કંપની શરૂ કરવા માટે બે કરોડ રૂપિયાની જરૂર પડે. મારું સેવિંગ અને આ ફ્લેટ વેચી દઉં તો દોઢ કરોડ રૂપિયા ભેગા થાય. બાકીના પચાસ લાખ મારે ભેગા કરવા પડે. એ બાબતે ચર્ચા કરવા માટે મેં તમને બોલાવ્યા છે. બીજી વાત હું હવે અમેરિકા પાછો આવવાનો નથી. આમે ય હવે ઇન્ડિયનનું અમેરિકામાં મને બહુ ફ્યુચર દેખાતું નથી. હું તમે આપેલા પૈસા એક વરસમાં પાછા આપી દઈશ.’
‘અવિનાશ, તું અમને પારકા માને છે. તારે જેટલા જોઈએ એટલાં પૈસાની તને મદદ કરવા અમે તૈયાર છીએ. તારો વિચાર ઉત્તમ છે. તું ‘ફાધર્સ ડે’એ તારા પપ્પાને સ્ટાર્ટ અપ કંપની ભેટ કરવા માંગે છો એથી ઉત્તમ ભેટ દીકરાની પપ્પા માટે બીજી હોય જ ન શકે. તારો અમેરિકા પાછા નહીં આવવાનો વિચાર પણ યોગ્ય છે. અહીંયા ઇન્ડિયનનું ભવિષ્ય ક્યારે ધૂંધળું થઈ જાય એ કહી ન શકાય. અને વતન એ વતન હોય છે એથી વિશેષ કંઇ નથી હોતું.’
•••
અવિનાશે ભારતના તેના સંપર્કો દ્વારા એક નાની એવી સ્ટાર્ટ અપ ટેક્સટાઇલ કંપની ઊભી કરી દીધી. વચ્ચે મમ્મીપપ્પાને ખબર ન પડે એ રીતે ભારત પણ આવી ગયો. બધું તૈયાર થઈ ગયું. કંપનીનું ઉદ્ઘાટન પણ 21 જૂન ‘ફાધર્સ ડે’ના દિવસે કરવાનું નક્કી કરી બધાંને આમંત્રણ પણ મોકલાઈ ગયાં અને બધાંને જણાવ્યું કે કંપનીનું નામ ઉદ્ઘાટન સમયે નક્કી કરીશું.
અવિનાશ મમ્મીપપ્પાને જાણ કર્યા વગર એક અઠવાડિયા અગાઉ ભારત આવી ગયો. મમ્મીપપ્પાએ આશ્ચર્ય પણ વ્યક્ત કર્યું ત્યારે અવિનાશે કહ્યું, ‘કે બસ તમારી યાદ આવી ગઈ એટલે આવી ગયો.’
21 જૂન ‘ફાધર્સ ડે’ને દિવસે સવારે અવિનાશે કહ્યું, ‘પપ્પા, આજે આપણે મારા મિત્રની નાની એવી સ્ટાર્ટ અપ ટેક્સટાઇલ કંપનીના ઉદ્ઘાટનમાં જવાનું છે. તેની ઇચ્છા તમારા હાથે કંપનીનું ઉદ્ઘાટન કરવાની છે. તમારા અનુભવનો પણ તેને લાભ લેવો છે.’
‘અરે! બેટા, હું તો હવે આ ક્ષેત્રથી અલિપ્ત થતો જાઉં છું. પણ તારા મિત્રની ઇચ્છા છે તો હું અને તારી મમ્મી જરૂર આવશું.’
કંપનીને સારી રીતે શણગારવામાં આવી હતી પણ ક્યાં ય કંપનીનું બોર્ડ દેખાતું નહોતું. પ્રમોદભાઈએ પૂછ્યું, ‘અવિનાશ, કંપનીના નામનું બોર્ડ ક્યાં ય કેમ નથી દેખાતું?’
‘પપ્પા, એ તમે કંપનીનું ઉદ્ઘાટન કરશો પછી ડિઝિટલ સ્ક્રીન પર ડીસપ્લે થશે. તમારે અને મમ્મીએ સ્ટેજ પરથી સ્વીચ દબાવીને કંપનીનું નામ ડીસપ્લે કરવાનું છે.’
આમંત્રિત મહેમાનો પોતાની જગ્યા પર ગોઠવાઈ ગયાં હતાં. ધીમું ધીમું મ્યુઝિક વાગી રહ્યું હતું. પ્રમોદભાઈ દ્વિધામાં હતા કે કંપની તો નાની સ્ટાર્ટ અપ કંપની છે પણ ફંકશન તો મોટા પાયે ગોઠવ્યું છે શું હશે હકીકત આની પાછળ.
નિર્ધારિત સમયે અવિનાશે પ્રમોદભાઈ અને સુધાબહેનને સ્ટેજ પર બોલાવીને કહ્યું, ‘આ રિમોટની સ્વીચ દબાવો’…. અને
… અને હોલમાં ગોઠવેલ ડિઝિટલ સ્ક્રીન પર એક નામ ડીસપ્લે થયું. “પ્રમોદભાઈ એન્ડ સન્સ” ટેક્સટાઇલ કંપની. નામ વાંચીને પ્રમોદભાઈ અને સુધાબહેન આશ્ચર્ય પામી ગયાં અને પૂછ્યું, ‘આ બધું શું છે, બેટા?’
‘પપ્પા આજે ‘ફાધર્સ ડે’ છે. તમારા દીકરા તરફથી પપ્પાને નાની એવી ભેટ. અને પપ્પા, બીજી ભેટ એ કે હવે હું અમેરિકા પાછો નથી જવાનો. તમને દગો કરનારને બતાવવા માંગુ છું કે પ્રમોદભાઈ એક નામ નથી ટેક્સટાઇલ કંપનીનું ઉજ્જવળ ભવિષ્ય છે.’
‘પપ્પા, અત્યારે જ તમારા નામથી મારા પર ઢગલો મેસેજ ઓર્ડર બુકીંગ માટેના આવી રહ્યાં છે. તમારા દગાખોર પાર્ટનર પણ અહીંયા હાજર છે અને ઓર્ડર બુકીંગ કેન્સલના મેસેજ વાંચી રહ્યાં છે.’
પ્રમોદભાઈ અવિનાશને ભેટી પડ્યાં અને કહ્યું, ‘બેટા, તારી ‘ફાધર્સ ડે’ની બંને ભેટ માટે કંઈ કહેવા માટે મારી પાસે શબ્દો નથી.’
હોલ તાળીઓના ગગડાટથી ક્યાં ય સુધી ગુંજતો રહ્યો.
कुमार प्रशांत
अंतरराष्ट्रीय राजनीति के जानकार भी मानते हैं और हमारे प्रधानमंत्री भी मानते हैं, तो मैं भी वही मान कर कह रहा हूं कि जब किसकी मान कर चलें यह पता न चलता हो तब डोनल्ड ट्रंप की मान कर चलना चाहिए. सो, डोनल्ड ट्रंप की मान कर मैं मान रहा हूं कि अमरीका-ईरान युद्ध समाप्त हो चुका है. ट्रंप ने सबको कह दिया है : अपने-अपने जहाज खोलो और तेल की धार बहने दो !
इस खबर से अच्छी दूसरी कोई ख़बर इस वर्ष आई नहीं. जो इस अच्छी ख़बर को सुनने के लिए जिंदा नहीं बचे उनकी संख्या कोई बता सकता है ? आसमान से बरसती मौत के बीच जा कर यह कौन गिन सकता है कितनी लाशें बिछी पड़ी हैं ! महाभारत के मैदान में तो, सूरज ढलने के साथ युद्ध की समाप्ति होती थी और फिर सब मैदान में मुर्दे समेटने व घायलों को चिकित्सा के लिए ले जाने उतरते थे. उनका शील था कि फिर सूर्योदय से पहले युद्ध नहीं होता था. अब हम सभ्य हो गए हैं तो हमारी दुनिया अपनी असभ्यता के प्रदर्शन का कोई वक्त नहीं मानती है. उसकी बनाई मौत कभी, कहीं भी, कहीं से भी बरस सकती है. इसलिए युद्ध के जो सारे अांकड़े हमें बताए जा रहे हैं वे उसी हद तक विश्वसनीय हैं जिस हद तक ट्रंप या मोदी या पुतीन या नेतन्याहू विश्वसनीय हैं. फिर भी एक अनुमान के मुताबिक इस युद्ध में 540 अमरीकी, 26 इस्राइली मारे गए, 7,700 सैनिक व नागरिक गंभीर रूप से घायल हुए.
अब बचता है ईरान जिसके आंकड़े कभी भी जाने नहीं जा सकते हैं, क्योंकि वहां मौतें नहीं हुईं, समूल विनाश हुआ. वहां के सुप्रीम लीडर खामनेई सहित शासन के सर्वोच्च 40 लोग मारे गए. बाकी सारा ईरान धूल-धूल कर दिया गया. तो फिर हम क्या करें ? उन सब मारे गए नागरिकों-सैनिकों से सर झुका कर माफी मांगें – और हमारा सर शर्म से झुका होना चाहिए. शर्म इस बात का कि इस 21वीं सदी में भी दुनिया में कुछ दादा बचे हैं ऐसे कि जो कमजोर व निरीह राष्ट्रों का दिनदहाड़े बलात्कार करते हैं और हम निरुपाय दर्शक भर रह जाते हैं. संयुक्त राष्ट्रसंघ समेत वे सारी अंतरराष्ट्रीय व्यवस्थाएं आज कितनी नपुंसक व बांझ साबित हो रही हैं जिन्हें अंतरराष्ट्रीय हस्तियों ने मानवमात्र की सौगंध खा कर बनाया था. आज अमरीका की स्वतंत्रता देवी अपने ही संविधान व संकल्प के फटे पन्ने ले कर बिसुर रही है.
ईरान जीत कर भी शांत है. वह किसी के सामने झुका नहीं है. अमरीका हार कर भी अकड़ व धौंस दिखा रहा है, जबकि वह भूलुंठित है. अपराध, हार व अपमान छुपाने के लिए ऐसी मुद्रा जरूरी होती है. ट्रंप का अमरीका ऐसा मान कर चला था कि युद्ध छेड़ना व जीतना उसका जन्मसिद्ध अधिकार है. ऐसे अहंकारियों के लिए यह समझना मुश्किल होता है कि समय के साथ दुनिया बदलती है. आज ट्रंप-काल में अमरीका जितना टुच्चा व खोखला हो गया है, उसे दुनिया पहचान रही है. अमरीकी नागरिक जितनी जल्दी उसे पहचान लें व बदल लें, उतना ही भला होगा. आज वह हारा भर है, कल उसे पानी देनेवाला भी कोई नहीं होगा.
समझौते के जो 14 बिंदु सामने आए हैं, वे अगर सच्चे हैं व अंतिम हैं तो वे अमरीका की चौतरफा पराजय की घोषणा करते हैं. एक अध्ययन बताता है कि 110 दिन के इस युद्ध में कोई 170 लाख करोड़ रुपयों का नुक़सान हुआ है. अमरीका की 10 लाख करोड़ रुपयों की मिसाइलें फुक गईं, अरबों रुपयों की कीमत के 2 फ़ाइटर जेट गिराए गए. खाड़ी देशों में बने अमरीका के 6 बड़े सैनिक अड्डे, जिन्हें वह ‘ईगल आई’ – गरुड़ की नज़र – कहता था तथा दावा करता था कि इससे वह सारी दुनिया की निगरानी करता है, तबाह हुए हैं. समझौते के मुताबिक अमरीका क्षतिपूर्ति के नाम से 28 लाख करोड़ रुपयों का हर्जाना ईरान को देगा और अमरीकी कंपनियों में लगे करीब 2.5 लाख करोड़ की ईरानी राशि को प्रतिबंध मुक्त करेगा. यह सब आत्मसमर्पण के बराबर है.
ईरान के सीमित संख्या के कमजोर, परंपरागत हथियारों ने कैसे अमरीका की अत्याधुनिक हत्यारी मशीनों को धूल कर दिया ? फौजी रणनीति के माहिर तरह-तरह के कयास लगा रहे हैं. मैं कह रहा हूं कि हथियारों के पीछे बैठा आदमी जब अपनी लड़ाई के औचित्य के बारे में नि:शंक होता है तो हथियार कई गुना ज्यादा मारक हो जाते हैं. लेकिन अपने युद्ध की नैतिक भूमिका जब उसे समझती नहीं है और वह अपराधी हत्यारे की भूमिका में ला खड़ा किया जाता है, तब न वह और न उसकी मशीनें काम कर पाती हैं. सच तो यह है कि युद्धमात्र बुरा होता है, मानवद्रोही होता है. लेकिन जब वह एक नैतिक डोर से बंधकर सामने आता है, तो नतीजा बदल देता है. अमरीकी सैनिकों-सेनापतियों को यही पता नहीं था कि आखिर हम लड़ क्यों रहे हैं ? ईरान का हर फौजी जानता था कि वह न्याय व अपने राष्ट्र के स्वाभिमान के लिए लड़ रहा है. मुझे अक्सर याद आता है उस यूक्रेनी लड़की का कथन : “ रूस आज लड़ाई बंद कर देता है तो इस क्षेत्र में आज ही शांति आ जाती है; हम यूक्रेनी आज लड़ाई बंद कर दें तो हमारा आज ही विनाश हो जाएगा.” अस्तित्व व विनाश के बीच का चुनाव ही यूक्रेन को ताक़त देता है, वही ईरान को इतना अजेय बना रहा है.
दूसरी पराजय हुई खाड़ी देशों की. तेल की कमाई से धन्नासेठ बने ये सारे देश अाज अपने ध्वस्त तेल-उद्योग के सामने सर धुन रहे हैं. युद्ध आज रुका है तो तल के इनके कुएं आज ही काम शुरू नहीं कर सकते. ऐसा भी नहीं है कि कल ही ट्रंप डॉलर ले कर हाज़िर हो जाएंगे. ख़ुद ही ख़ुद को अमरीका का उपनिवेश मान कर जी रहे ये देश अपनी दौलत व अमरीकी सरपरस्ती में जमीन से ऊपर ही चलते रहे थे. आज वे सब एकदम लुटे-पिटे, ईरान को ख़ुद से अंगुली भर ऊंचा पा रहे हैं. वे आज अपना यह विश्वास हारे बैठे हैं कि अमरीकी छाया तले वे सब सुरक्षित हैं. उनकी धरती पर अमरीकी सैन्य अड्डों का जो भग्नावशेष बचा है, उसे समुद्र में तिरोहित करें कि नये सिरे से संवारे, यह न अमरीका को सूझ रहा है, न इन मुल्कों को. खाड़ी देशों की यह सम्मिलित पराजय अब वहां नया राजनीतिक समीकरण बनाएगी जिसके केंद्र में ईरान होगा.
तीसरी पराजय मिली है इस्राइल को. हमेशा किसी चतुर लोमड़ी-सा सबके उच्छिष्ट में मुंह मारते फिरना इस्राइल की अंतरराष्ट्रीय भूमिका रही है. आज उसका मुंह भी खाली है, हाथ भी. पराजित व अपमानित ट्रंप ने अपने छूंछे क्रोध में उसे ऐसी फटकार लगाई है कि इस्राइल उसे कभी भूल नहीं सकेगा. ट्रंप ने सीधे ही कहा है कि युद्ध समाप्ति की मेरी घोषणा के बाद तेरी जुर्रत कैसे हुई कि तूने मिसाइल चलाई ? याद रख, फैसला अमरीका करता है, बाकी सब उसे मानते भर हैं. अपनी औकात में रह. अमरीका न हो तेरे साथ तो ऐसे युद्ध में तू दो घंटे भी ठहर नहीं सकता है. ऐसी अंतरराष्ट्रीय फटकार के बाद नेतन्याहू को हिम्मत नहीं हुई कि वे सीधे अमरीका को जवाब दे सकें. अपने एक अधिकारी से उन्होंने दबे स्वर में कहलवाया है कि यह समझौता अमरीका का अपना मामला है जिससे इस्राइल का कोई नाता नहीं है. नेतन्याहू को पता है कि जो मामला अमरीका का है, वह खुद-ब-खुद इस्राइल का मामला भी बन जाता है. इस्राइल ने ऐसा नहीं किया तो वह अंतरराष्ट्रीय जगत में पंगु बन जाएगा. ट्रंप भी जानते हैं, नेतन्याहू भी पहचानते हैं कि इस्राइल का अस्तित्व अमरीकी कृपा से ही बना व टिका है. इस्राइल के पास दौलत भी अकूत है, बुद्धि भी लेकिन एक स्वाभिमानी राष्ट्र की नैतिक आधारशिला उसके पास नहीं है. भारत समेत सबके लिए यह समझना जरूरी है कि नैतिकता आदर्श मात्र नहीं है, व्यक्ति व राष्ट्र की रीढ़ है. आज का पराजित इस्राइल भी चीख-चीख कर नया नेतृत्व मांग रहा है जो उसे इस्राइल के नागरिक ही दे सकते हैं.
चौथी पराजय हुई है ईरान की. हम भूल नहीं सकते हैं कि शाह व खामनेई ने ईरान को कभी भी समानता व समता में माननेवाला राष्ट्र बनने नहीं दिया. इन दोनों ने ईरान की जनता के लोकतांत्रिक अधिकारों का जैसा क्रूर दमन किया है, वह एक शर्मनाक कहानी है. ईरान से आज हमारी सहानुभूति राष्ट्र के रूप में नहीं, दबंगई का प्रतिकार करने के साहस के कारण है. लेकिन हम एक क्षण के लिए भी भूल नहीं सकते कि मुल्लाई अंधता ने ईरान में नागरिक अधिकारों व महिलाओं की सामाजिक स्थिति की कैसी गत बना रखी थी. लेकिन इस पूरे युद्ध के दौरान कदम-दर-कदम ईरान के नागरिकों ने न केवल अपूर्व साहस दिखलाया बल्कि अपूर्व एकता का परिचय भी दिया. उन्होंने इस सरकार की अनैतिक भूमिका को भुला कर याद रखा सिर्फ अपने राष्ट्र को. इनके त्याग, बलिदान व बहादुरी ने वह प्रतिकार खड़ा किया जिसके आगे ट्रंप ढेर हुए. ईरान के अंदर से विद्रोह फूटेगा और हम उस पर अपनी रोटी सेंकेंगे, ट्रंप की यह आशा पूरी नहीं हुई तो उसका पूरा श्रेय ईरान की जनता को है. राष्ट्रपति मसूद पेजेशकियन को याद रखना चाहिए कि अपनी जनता से हार कर, उन्होंने यह युद्ध जीता है. इसलिए अब सुप्रीम लीडर को अपनी जनता का सम्मान भी करना होगा और उसके सारे लोकतांत्रिक अधिकार बहाल करने होंगे. ऐसा नहीं हुआ और ईरान की जनता को अपने लिए फिर सड़कों पर उतरना पड़ा तो ईरान की जीत कड़वी पराजय में बदल जाएगी.
और फिर बचते हैं हम ! हम भी पराजित हुए हैं, अंतरराष्ट्रीय राजनीति के जोकर साबित हुए हैं. युद्ध से ठीक पहले इस्राइल जा कर प्रधानमंत्री ने जैसी बचकानी समझ का परिचय दिया, उसने देश को उपहास का पात्र बना दिया. इस्राइल ने हमें अपने जाल में फांसा और फिर ट्रंप के हवाले कर दिया. ट्रंप ने हमें अपमानित भी किया, विपन्न भी बनाया और गन्ने के रसहीन फोंक-सा फेंक भी दिया. जब हम यूक्रेनी ख़ून की नदी से छान-छान कर सस्ता रूसी तेल लाने को अपनी उपलब्धि बता रहे थे तभी ट्रंप की एक हुड़की ने हमें रसातल में पहुंचा दिया. फिर यह भी हुआ कि सब तरह से, हर स्तर पर विपन्न पाकिस्तान ने इस युद्ध में से अपने लिए एक अंतरराष्ट्रीय भूमिका खोज निकाली लेकिन हम जोकर बने कभी रूस तो कभी अमरीका के धक्के खाते रहे. आज वही पराजित ट्रंप फ़्रांस में, मोदीजी को अपनी बग़ल में बिठा कर उनकी ‘खूबसूरती’ का बखान करते हैं और कहते हैं कि यदि मोदी के रहते भारत पर किसी ने हमला किया तो अमरीका भारत की मदद में आएगा. इतनी फूहड़ता ! ट्रंप भाई, अपनी मदद की सोचो. लेकिन हमने देखा कि अपना सर्वस्व हार चुका हमारा मीडिया ट्रंप को सामने कर, मोदी जी की अभ्यर्थना कर रहा है, तो हमारा पतन किस हद तक हुआ है, यह सामने है. हार जीत में बदल सकती है, पराजय हड्डियों में प्रवेश कर जाती है. महर्षि वेद व्यास ने कहा और गणपति ने लिखा जो महाभारत, वह बताता है कि युद्ध में जय-पराजय होती है, महायुद्ध में मात्र पराजय होती है- सबकी पराजय !