રવીન્દ્ર પારેખ

આપણા અમર્યાદ વિકાસે એટલું કર્યું છે કે આપણી સલામતી ઘટી ગઈ છે. જીવન રક્ષણના જેટલા પ્રયત્નો થાય છે, એટલી જ જિંદગી જોખમમાં મુકાતી જાય છે. આ આંધળા વિકાસે નિર્દયતાથી ઘણી જિંદગીઓ દાવ પર લગાવી છે. ગમે તેટલો વિકાસ માણસને ભોગે તો ના હોયને ! જે વિકાસ, પરંપરા સાથે છેડો ફાડે છે, તે માણસની ઉપેક્ષા તો કરે જ છે. માણસથી જ વિકાસ થાય છે ને એ જ માણસ માટે જોખમી બનતો હોય તો એ અંગે પુનર્વિચાર થવો જોઈએ. એવું ન બનવું જોઈએ કે ઐશ્વર્ય વધતું જાય ને સામાન્ય માણસ પોતાનો જ બોજ ઉપાડી શકવા સમર્થ ન હોય. કહેવાતા વિકાસે સામાન્ય માણસ માટે કોઈ જગ્યા લગભગ રહેવા દીધી નથી. વિકાસના રસ્તા વિકસ્યા એમાં સાધારણ માણસ માટે ફૂટપાથ જ બચ્યો નથી. આ દેશ અબજોપતિઓ માટે જ રહેવાનો હોય, તો સામાન્ય માણસ માટે શું બચશે તે પ્રશ્ન જ છે.

ઘણીવાર એવું બન્યું છે કે રસ્તે ચાલતા માણસને કોઈ કારે કે ડમ્પરે અડફેટે લીધો હોય ને તેણે જિંદગીથી હાથ ધોઈ નાખવા પડ્યા હોય ને આવું એકલદોકલ કિસ્સામાં નથી બન્યું. તે અસંખ્ય વાર બન્યું છે. રસ્તા પર એક ખૂણે સૂતેલા ઘણા જીવો પર ભારે વાહન ફરી વળ્યું હોય ને મોતની ચિચિયારીઓ, કાળી બળતરા સાથે તરફડી ઊઠી હોય ! એવું ઘણીવાર બન્યું છે. સામાન્ય માણસ સલાહ, સૂચના ને ઉપદેશ માટે જ રહી ગયો હોય તેવી સ્થિતિ છે. એક પિતા પોતાનાં પુત્રને સ્કૂલે લઈ જતો હોય ને કોઈ વાહન તેને કચડીને મોતને ઘાટ ઉતારી દે ત્યારે એ પિતાનો વલોપાત કેવો હશે તેની કલ્પના જ કરવાની રહે ! આવું કોઈ પણ શહેરમાં કોઈ પણ પિતાના પુત્ર સાથે બનતું હોય તો નવાઈ નહીં.

એનો સાદો અર્થ તો એટલો જ થાય કે કોઈએ પણ રસ્તે ચાલવું નહીં. રસ્તાઓ સ્કૂટર, મોટર, ટ્રક જેવાં ભારે વાહનો માટે જ છોડવાં ને સાધારણ માણસે ચાલવું હોય તો મરવાની તૈયારી સાથે ચાલવું. આ  નકરી વાસ્તવિકતા છે. જ્યાં ફૂટપાથ છે, ત્યાં દુકાનદારો ફૂટપાથ દબાવીને પોતાનો ધંધો કરે છે અથવા તો લારી ગલ્લાવાળાઓ દબાણ ઊભું કરે છે. કોઈ કાર, સ્કૂટર પાર્ક કરે છે, તો કોઈ ટ્રાન્સફોર્મર કે કચરાપેટીઓ ગોઠવી દે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે જનહિતને વિચારીને ફૂટપાથ ફરી સજીવ કરવાની વાત કરી છે, ત્યારે યુદ્ધનાં ધોરણે સરકારે અને સત્તાધીશોએ કાયદો બનાવવાની દિશામાં સક્રિય થવું જોઈએ. એ સાથે જ સ્થાનિક સત્તાધીશોએ પણ ફૂટપાથ પર દબાણ કરનારાં પરિબળો સામે કડક પગલાં લઈને મોટી રકમનો દંડ વસૂલવો જોઈએ. ફૂટપાથ હોય તો તેનું રિપેરીંગ પણ જોવાવું જોઈએ. જૂના, તૂટેલા ફૂટપાથો તરફ સત્તાધીશોની નજર જતી જ નથી, એટલે લીસા, તૂટેલા ફૂટપાથ પર કોઈના લપસવાના, પડવાના  બનાવો બનતા રહે છે. આ પણ ચિંતા ઉપજાવે એવો મુદ્દો છે.

હવે ફૂટઓવર કે બ્રિજ એવી જગ્યાએ ઠોકી દેવામાં આવે છે કે વયસ્કો કે બાળકો તેનો ઉપયોગ જ ના કરી શકે, એટલે વયસ્કો, દિવ્યાંગો, બાળકોએ રસ્તા પર ચાલવા લાચાર બનવું પડે છે ને અકસ્માત થાય છે, ત્યારે વાહન ચાલકનો વાંક હોય કે ન હોય, પણ નિર્દોષ રાહદારીઓ ગંભીર રીતે ઘવાય છે અથવા તો મોતને ઘાટ ઊતરે છે.

આવી જ એક ઘટના સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચી, જેમાં 2016માં એક પિતા પોતાનાં 5 વર્ષના દીકરાને સ્કૂલે મૂકવા જતો હતો ને પાછળથી આવતાં એક ટેન્કર સાથે અકસ્માત થતાં બાળકે જીવ ગુમાવવો પડ્યો. સુપ્રીમ કોર્ટે આખા દેશના રોડ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને પદયાત્રીઓની સુરક્ષા અંગે ભારે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. પિતાને કેટલી પીડા થઇ હશે, તે તો એ જ જાણે ને તેણે વળતરથી સંતોષ માનવો પડે એમ બન્યું છે. આ વળતર પણ હાઈકોર્ટે ઓછું આંક્યું અને વાત સુપ્રીમ સુધી પહોંચી ને ગયા ગુરુવારે સુપ્રીમ કોર્ટે વળતર વધારીને 11.44 લાખ કરી આપ્યું અને હાઈકોર્ટનો વળતર ઘટાડતો આદેશ રદ્દ કર્યો.

વળતર ઉપરાંત સુપ્રીમ કોર્ટે એ પણ જણાવ્યું કે સુરક્ષિત અને નિર્ધારિત ફૂટપાથ પર ચાલવાનો મનુષ્યનો મૂળભૂત અધિકાર છે અને તેને મોટર વેહિકલ્સ કરતાં પ્રાથમિકતા મળવી જોઈએ. મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો, શહેરી વિકાસ સત્તાવાળાઓ ને પંચાયતોની ફૂટપાથ બનાવવાની, તેની જાળવણી કરવાની અને સુરક્ષિત રાખવાની જવાબદારી છે. જો આ મૂળભૂત અધિકારનું ઉલ્લંઘન સત્તાવાળાઓ તરફથી થાય તો ભોગ બનનાર વ્યક્તિને વળતર મેળવવાનો કાનૂની અને બંધારણીય અધિકાર છે. આ અધિકાર 1988ના મોટર વ્હેહિક્લ્સ એક્ટ હેઠળ મળતા અધિકારોથી અલગ છે.

આજે રસ્તે ચાલતી વ્યક્તિ સલામત નથી, એટલે જ્યાં રસ્તાઓ હોય, ત્યાં ફૂટપાથ હોવો જરૂરી છે. હવે મોટા મોટા રસ્તાઓ બનતા હોય છે, પણ ફૂટપાથ બનતો નથી. એનો અર્થ એ થાય કે ચાલનારાઓ રહ્યા નથી ને બધા જ વાહનમાં ફરે છે અથવા તો ચાલનારાઓ છે, પણ તેમને માટે ચાલવાની જગ્યા નથી. એ જગ્યા એક કાળે ફૂટપાથ હતી. હવે જૂનાં ફૂટપાથ હોય તો હોય, બાકી નવા રસ્તાઓમાં ફૂટપાથની જોગવાઈ લગભગ નથી. હવેના ટ્રાફિકે રસ્તાઓ પર કબજો જમાવ્યો છે. પરિસ્થિતિ એવી છે કે વાહન ચાલકો માટે ફૂટપાથ અને રાહદારી સૌથી મોટું નડતર છે. એ સાથે જ વાહન ચાલકોનો અહમ્‌ પણ અહીં સક્રિય હોય, એટલે ફૂટપાથ તોડવાનો ને રાહદારીને કચડવાનો અબાધિત અધિકાર છે એમ માનીને સાવ નિર્દોષ વ્યક્તિઓને કચડી નાખવામાં આવે છે. એવા કેટલા ય કિસ્સાઓ બન્યાં છે, જેમાં ફૂટપાથ પર સુનારાઓ કચડાઈ મર્યાં હોય.

એન.સી.આર.બી. અને પરિવહન મંત્રાલયના જાહેર થયેલ આંકડાઓ મુજબ 2019થી 2023 સુધીમાં માર્ગ અકસ્માતમાં આશરે 1.52 લાખ વ્યક્તિઓ મૃત્યુ પામી છે. દર વર્ષે સરેરાશ 30,000 લોકો માર્ગ અકસ્માતમાં જીવ ગુમાવે છે. માર્ગ અકસ્માતના કુલ અકસ્માતમાંથી 20 ટકા મોત, પગે ચાલનારના થાય છે, મતલબ કે દર પાંચ વ્યક્તિમાંથી એક મોત પગપાળા ચાલનારનું થાય છે. એમ લાગે છે કે પદયાત્રી હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયો છે.

સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિ પી.એસ. નરસિમ્હા અને એ.એસ. ચન્દુરકરની બનેલી ખંડપીઠે જણાવ્યું કે બંધારણની કલમ 19(1)(d) હેઠળ અવરજવરનો અધિકાર અને કલમ 21 મુજબ જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર બંધારણનો અભિન્ન હિસ્સો છે. એ સ્પષ્ટ છે કે રાહદારીનો અધિકાર વાહનો કરતાં વધારે છે, કારણ કોઈ વાહન ન હતું, અરે ! પૈંડાંની શોધ પણ ના થઇ હતી, તે પહેલાંથી માણસ રસ્તા પર કે કેડીઓ પર ચાલતો જ હતો. અત્યાર સુધી ચાલવાના અધિકારને મહત્ત્વ અપાયું જ ન હતું એટલે સુપ્રીમે સરકારને એના કાયદા અંગે વિચારવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ ચુકાદાની નકલ કેન્દ્રીય મંત્રાલયો અને કાયદાપંચને મોકલવાની એટલે તાકીદ કરી કે કાનૂની માળખું બની શકે.

આમ તો એ આખો મુદ્દો શહેરોને સ્પર્શતો મુદ્દો છે. ટ્રાફિકે એવો પગદંડો જમાવ્યો છે કે રાહદારીઓ માટેનાં જોખમની કલ્પના જ કરવાની રહે. હવે વાહનો માટે રસ્તાઓ બને છે, એટલી સંખ્યામાં રાહદારીઓ માટે ફૂટપાથ બનતા નથી. કદાચ ફૂટપાથનો કન્સેપ્ટ જ નીકળી ગયો છે. ટૂંકમાં, રસ્તાના આયોજનમાં રાહદારીઓ લગભગ નથી. રાહદારીઓની આ અવગણના બધી રીતે શરમજનક છે. જો કે, સુપ્રીમે એટલું તો કર્યું છે કે રાહદારીઓ માટે સ્થાનિક પ્રશાસન ફૂટપાથ બનાવવામાં કે તેની જાળવણીમાં નિષ્ફળ જાય તો નાગરિકો બંધારણીય ઉપાયની માંગ સાથે સીધા હાઈકોર્ટનાં દ્વાર ખખડાવી શકે છે.

તો, આ પરિસ્થિતિ છે.

આડેધડ વિકાસ માટે રસ્તાઓ બન્યા. એ બન્યા તેનો ય વાંધો નથી, પણ રાહદારીઓના ફૂટપાથ માટે સુપ્રીમ કોર્ટે દખલ દેવી પડે એની કોઈ પણ સરકારને નાનમ લાગતી નથી. રસ્તા બનતા હોય, એમાં જ ફૂટપાથનું પણ આયોજન હોય તો વિકાસને લૂણો લાગી જાય એવું છે?

એમ ન થાય તો સારું કે પીડિતોની ઉપેક્ષા એ ચરમસીમાએ પહોંચે કે હાથમાં વિકાસ તો ઠીક, તેનું   માળખું પણ હાથ ન લાગે …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 22 જૂન 2026

આપણે ઇતિહાસને સમજવા નથી માંગતા, પણ તેને આપણી પોતાની અનુકૂળતા મુજબ, બુદ્ધિની મર્યાદાઓ અનુસાર સુધારવા માંગીએ છીએ.

ચિરંતના ભટ્ટ

4,500 વર્ષ સુધી એ ટકી ગઈ, એ બરાબર એ જ રીતે ઊભી હતી જે રીતે કલાકારે તેને ઘડી હતી. ઉન્નત શિર, ટટ્ટાર ડોક, કમર પર હાથ, બંગડીઓથી શોભતા હાથ અને નામ માત્રનું કહેવાય એવું એક પણ વસ્ત્ર નહીં. તેના આ ત્રિભંગ શૈલીમાં ઊભા રહેવામાં કોઈ છોછ, શરમ, સંકોચ નહોતો, તે 4,500 વર્ષોથી તે આત્મવિશ્વાસથી ભરપૂર જ લાગી છે.

2023માં ભારત સરકારે ઇન્ટરનેશનલ મ્યુઝિયમ એક્સ્પો માટે તેને મેસ્કોટ તરીકે પસંદ કરી. મોહેં-જો-દડોની ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’થી ‘પ્રેરિત’ આ મેસ્કોટે ગુલાબી કપડાં પહેર્યા હતાં. આ તેની નવી આવૃત્તિ હતી અને કહેવાયું કે આ તેનું ‘સમકાલીન સ્વરૂપ’ હતું. ત્યારે પણ હોબાળો થયો હતો, ત્યારે પણ સવાલો થયા હતા કે આપણે ઇતિહાસ રજૂ કરીએ છીએ કે આપણી અનુકૂળતા મુજબ તેને ફરી લખી રહ્યાં છીએ.

થોડા દિવસ પહેલાંની વાત છે જ્યારે આપણે બધાં 370ની બિરયાની પર ચર્ચા કે નવી ફિલ્મો કે સમિટમાં વડા પ્રધાનનાં વીડિયો જોતા હતાં એ બધાંની વચ્ચે NCERTના 9મા ધોરણના પાઠ્યપુસ્તકમાં ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ના ધડ પર શેડિંગ કરી દેવાયું, એટલે તેનો એટલો હિસ્સો દેખાય નહીં. પછી વિવાદનો મધપૂડો છંછેડાયો અને અંતે મૂળ તસવીર સાથે પુસ્તક ફરી છપાયું. આ બધા અંગે કોઈ ચોખવટ ન કરાઈ, કેમ એ ભાગ ઘેરો કરી દેવાયો, તેને ઢાંકવાનો પ્રયાસ થયો વગેરે. 

આપણામાં એટલી પ્રામાણિકતા પણ નહોતી કે 4,500 વર્ષથી પોતે જેમ છે તે રીતે જ, આપણી ઓળખ બની ચૂકેલી ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ની ખરી ઓળખ સાથે આપણે શું કરી રહ્યાં છીએ તેની કોઈ સ્પષ્ટતા કરીએ. 

મોહેં-જો-દડોની ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’, માત્ર 10.5 સેન્ટિમીટર ઊંચી અને સાડા ચાર હજાર વર્ષ જૂની આ પ્રતિમા, એક આખી સભ્યતાના પતન સામે, વસાહતી ઉત્ખનન સામે, દેશના ભાગલા સામે અને તે જ સંસ્કૃતિમાં હતી તે ખળખળ વહેતી નદીના પતન સામે પણ ટકી રહી. એ જેની સામે ટકી ન શકી એ હતી આધુનિક સમયની અમલદારશાહી, અત્યારની બ્યુરોક્રસી જેણે બે જૂદા પ્રસંગોએ એમ સાબિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો કે દુનિયા હજી પણ તેને (ડાન્સિંગ ગર્લ) તે જેવી છે એવી જોવા માટે તૈયાર નથી. 

જાહેર વિરોધ પછી NCERTએ પોતાનો નિર્ણય પાછો ખેંચ્યો. પરંતુ આ આખી ઘટના પાછળની માનસિકતા હજી યથાવત રહી.

જો કે આ બંન્ને ઘટના પાછળ એક સવાલ એ છે કે, કાંસ્ય યુગની પ્રતિમાએ પાઠ્યપુસ્તકમાં કપડાં પહેરવા જોઇએ કે નહીં? પણ ખરો સવાલ તો એ છે કે આધુનિક સમાજ ભૂતકાળને સતત એડિટ કરવાનો, તેને ફરી લખવાનો, તેને બદલવાનો પ્રયત્ન કેમ કર્યા કરે છે?

દરેક પેઢીને લાગે છે કે તે ઇતિહાસને સુધારી રહી છે, બહુ ઓછી પેઢીઓ એ સ્વીકારી શકે છે કે, હકીકતમાં તો તે ઇતિહાસને સેન્સર કરી રહી છે. શબ્દો બદલાતા રહે છે, શાલીનતા, સંવેદનશીલતા, સમકાલીન મૂલ્યો, સાંસ્કૃતિક યોગ્યતા વગેરે વગેરે, પરંતુ વૃત્તિ લગભગ એક સરખી રહે છે. જ્યારે કોઈ સર્જનમાં માનવીય શરીર હોય ત્યારે તેના સંદર્ભો જોવાની તસ્દી કોઈ લેતું નથી. સમજવું નથી, બદલવું છે. 

એવું ન માનવું કે આપણને ભારતીયોને જ આવા બધા છોછ છે, અને આપણાં નાકનાં જ ટિચકાં ચઢે છે. ફ્લોરેન્સમાં જ્યારે માઇકેલેન્જેલોની ‘ડેવિડ’ની મૂર્તિનું અનાવરણ કરાયું ત્યારે તેની નગ્નતા ઢાંકવા માટે પણ તરત લોકો કૂદી પડ્યાં હતાં. આ ઘટના પછી તો વેટિકન આખા ઇટાલીમાં ધાર્મિક કળામાં જેટલી પણ નગ્ન આકૃતિઓ હતી તેને ઢાંકવાનું વ્યવસ્થિત અભિયાન શરૂ કર્યું હતું. આજે આર્ટ હિસ્ટોરિયન્સ તેને ‘ફિગ લીફ કેમ્પેઇન’ તરીકે ઓળખે છે. ક્વીન વિક્ટોરિયાને ડેવિડની પ્રતિમા ભેટ અપાઇ ત્યારે તેની સાથે પાંદડું પણ ભેટ અપાયું હતું જેને જરૂર પડ્યે ત્યારે પ્રતિમા પર ‘લટકાવી’ શકાય.

વિગતો જૂદી છે પણ અગવડ એ જ છે. ચર્ચે બધે મૂર્તિઓ ઢાંકી, વિક્ટોરિયન ઇંગ્લેન્ડે પણ બધાં શિલ્પ ઢાંક્યા અને 21મી સદીનું વિકાસશીલ ભારત કાંસ્ય યુગની પ્રતિમાને ઢાંકે છે. સદીઓ અલગ છે પણ માનસિકતા એની એ જ છે. આપણા વારસામાં આવી અસ્વસ્થતા ક્યાંથી આવી? કે પછી આધુનિક થયેલા આપણે એ આવવા દીધી અને પછી તેને સંસ્કૃતિનું રૂપાળું છોગું પહેરાવી દીધું!

સાડા ચાર હજાર વર્ષ પહેલાં જેણે ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ની મૂર્તિ બનાવી હતી તે સર્જકને કે તેની આસપાસના એ સમાજને મૂર્તિના દેખાવથી કોઈ ફેર નહોતો પડ્યો, તેમને કોઈ અસ્વસ્થતા નહોતી થઈ. સિંધુ ખીણની સભ્યતા – ઇન્ડસ વેલી સિવિલાઇઝેશન કે હડપ્પન સંસ્કૃતિ ઇતિહાસનું એક અદ્ભૂત રહસ્ય કે અચંબો છે. હજી સુધી આપણે તેની લિપિ પૂરી રીતે વાંચી શક્યા નથી. તેના શાસકોના નામ આપણને નથી ખબર. તે સંસ્કૃતિની વિચારસરણી સમજાવી શકે એવું કોઈ મહાકાવ્ય કે રાજદ્વારી ફરમાન કે યુદ્ધ વૃત્તાંત આપણા હાથમાં નથી. છતાં પણ એ સંસ્કૃતિની નગર યોજનાઓ, પાણીની વ્યવસ્થા, ગટર વ્યવસ્થા, વજન અને માપના સંસાધનો અને વેપારી નેટવર્ક વિશે જાણીને, ભણીને, સાંભળીને આપણે આજે પણ મ્હોંમાં આંગળા નાખી દઈએ છીએ. એમ લાગે કે અત્યારના વિકાસ કરતાં ત્યારનો વિકાસ ઠોસ હતો. 

આ સંસ્કૃતિનો અભ્યાસ કરનારાઓ જે નથી શોધી શક્યા એ પણ જાણવા જેવું છે. ઘણી પ્રાચીન સભ્યતાઓ છે જેમાં વિજયી રાજાઓની પ્રતિમાઓ છે, પણ આ સંસ્કૃતિમાં નથી, અહીં વ્યક્તિપુજાનું કોઈ પ્રતીક સ્પષ્ટ નથી. હા, ‘પ્રિસ્ટ-કિંગ’નું જેને નામ અપાયું છે તેવું દાઢી વાળા પુરુષનું બસ્ટ મળ્યુ છે ખરું. છતાં ય હડપ્પન સંસ્કૃતિની વાત આવે તો આ ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ સૌથી પહેલાં યાદ આવે.

કાંસ્યમાં ઘડાયેલી એક યુવાન સ્ત્રી, જેનો દેખાવ આત્મવિશ્વાસથી ભરપૂર છે. તેનામાં કોઈ બિનજરૂરી શેહ-શરમ નથી. તે પૉઝ આપીને ઊભી છે, કોઇ સ્ટેટમેન્ટ નથી આપી રહી, ન તો કોઈ ચેનચાળા કરી રહી છે. બસ શાંતિથી ઊભી છે. આપણે આ આખી બાબતનો વિચાર કરવાની જરૂર છે.

આપણે એક સમાજ તરીકે, સત્તા તરીકે આ મૂર્તિને, તેની તસવીરોમાં કપડાં પહેરાવવાનું નક્કી કરીએ છીએ ત્યારે આપણે માત્ર કોઈ તસવીરી ફેરફાર નથી કરી રહ્યા. આપણે એ સંસ્કૃતિ પર જજમેન્ટ પસાર કરીએ છીએ જેણે આ સ્ત્રીની રચના કરી હતી, જેમાં આ સ્ત્રી હતી. આપણે સાડા ચાર હજાર વર્ષ પહેલાંના સર્જકની ભૂલ સુધારવાની સાવ બિનજરૂરી ચેષ્ટા કરીએ છીએ. આપણે જાણે એમ કહેવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ કે મૂળ સર્જનમાં કંઇક અધૂરું હતું. સાડા ચાર હજાર વર્ષ સુધી જે નથી બદલાઈ એવી એક કૃતિને 21મી સદીની અમલદારશાહીના ચંચૂપાતની જરૂર હતી. 

આ એક અસાધારણ દાવો છે. અમલદારશાહીને તંત્રમાં કથળેલી બાબતો સુધારવામાં વર્ષો લાગી જાય છે પણ મોહેં-જો-દડોના કલાકારની ભૂલો સુધારવામાં તેમને લાગે છે કે તેમણે સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાનું રક્ષણ કર્યું. 

જોવાનું એ છે કે સત્તા પાસે જાત-ભાતની માંગણી કરતા નાગરિકોએ તો આ મૂર્તિનો દેખાવ બદલવા અંગે કોઈ માંગ કરી જ નહોતી. દેશવ્યાપી વિરોધ પણ નહોતો, કોઈ જનઆંદોલન નહોતું. એક સદી પહેલાં મળી આવેલી દસ સેન્ટિમીટરની મૂર્તિ સામે કોઈ બળવો પોકારાયો નહોતો. છતાં ય આ મુદ્દે ચર્ચા થઈ, કોઈએ સૂચન કર્યું, કોઈએ અમલ કર્યો અને કોઈ મંજૂરીની મહોર મારી દીધી. કોઈ એક માણસના મનમાં આવેલો તુક્કો (એને પોતાને તો લાગ્યું હશે કે પોતે મહાન છે), તેની અસ્વસ્થતા સંસ્થાકીય નીતિમાં ફેરવાઈ ગઈ? માળુ, આટલા ઝડપથી પ્રાથમિક સવલતોનાં કામ થતા હોય તો વિકાશીલમાંથી વિકસિત દેશ બનતા આપણને જરા ય વાર ન લાગે. 

લોકોને તો જાતભાતની બાબતોથી તકલીફ રહેવાની છે. કોઈ સાડી પહેરે તો તકલીફ, કોઈ શોર્ટ્સ પહેરે તો તકલીફ, કોઈ પુરુષ ઘરનું કામ કરે તો તકલીફ, કોઈ ઘરનું કામ ન કરે તો તકલીફ વગેરે વગેરે – મુદ્દો એ છે કે કોઈની અસ્વસ્થતા વહીવટી પ્રક્રિયા કેવી રીતે બની શકે?

અહીં એક વાત સાફ સમજવાની જરૂર છે. વિવાદ નગ્નતા અંગે નહોતા, નિયંત્રણ અંગે હતા. સમાજને કે સભ્યતાઓને માણસના શરીરથી ડર નથી લાગતો. તેમને એવા શરીરનો ડર લાગે છે જે તેમણે (કહેવાતા ભદ્ર સમાજે) મંજૂર કરેલા નેરેટિવ્ઝના હાંસિયાની બહાર છે. ડાન્સિંગ ગર્લ માતૃત્વનું કે કોઈ દેવી કે કોઈ પત્નીનું સ્વરૂપ નથી, તેને કોઈની મંજૂરી કે સ્વીકૃતિની જરૂર નથી. તે બસ છે, અને કદાચ એટલે જ એક સ્ત્રીનું કોઈપણ ચોક્કસ રોલમાં ફિટ થયા વગર એક મૂર્તિમાં હજારો વર્ષ સુધી ટકી જવું એ આવી ઢંગધડા વગરની, પાયા વગરની પ્રતિક્રિયાઓ જગાડે છે. 

અહીં પાછી એક વર્ષોથી ચાલી આવતી, સર્વ સ્વીકૃત વિડંબના પણ છે. ભારત એ કામસૂત્રનો દેશ છે, આપણે ત્યાં ખજૂરાહો જોવા દુનિયાભરનાં લોકો આવે છે. મ્યુઝિયમોમાં એવાં કેટલા ય સર્જનો છે જે ડાન્સિંગ ગર્લ કરતાં કંઇક વધારે બોલ્ડ છે અને આપણે ગર્વથી આપણા સાંસ્કૃતિક વારસા તરીકે તેને સ્વીકારીએ છીએ, લોકો સામે રજૂ કરીએ છીએ. કરવું પણ જોઈએ, તે આપણી મૂડી છે. તો પછી આ ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’નો વિવાદ કેટલો વિરોધાભાસી અને અસ્થાને લાગે છે?

દર થોડા વર્ષે આપણે આપણા જ વારસાનો ઢાંકપિછોડો કરવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ, તેનાથી ભાગવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ. આમ આપણને પ્રાચીન કળા અને સંસ્કૃતિ પર માન છે, તે આપણું ગૌરવ છે પણ એ જ શરીર પ્રત્યેનો સ્વીકાર સમકાલીન ચર્ચામાં પ્રવેશે એટલે આપણને બેચેની થવા લાગે છે. ચોખવટો માગવામાં આવે, સુધારાઓ સૂચવાય અને ઢાંકવાના પ્રયાસો શરૂ થઈ જાય. 

આવી બાબતો આપણે અસ્વસ્થ કરે છે પણ ખરેખર તો હવે જે આંકડાની વાત કરીશ તેનાથી આપણે બેચેન થવાની જરૂર છે. 2023માં ભારતમાં મહિલાઓ વિરુદ્ધ 4.7 લાખથી વધુ ગુનાઓ નોંધાયા હતા. બળાત્કાર, ઘરેલુ હિંસા અને બાળ શોષણના હજારો કેસો વર્ષો સુધી ન્યાયની રાહ જોતા રહે છે. આ લખાય છે ત્યાં સુધીમાં તો બીજા આવા કેટલા ય સમાચારોને ટ્રેક્શન મળવા લાગ્યું હશે. 

એક સમિતિને કાંસ્યની મૂર્તિનું શરીર ઢાંકવું છે તો જીવતી સ્ત્રીઓને લાંબા સમય સુધી નહીં મળનારા ન્યાયને મામલે સમિતિઓ બને છે, નિષ્કર્ષ નથી આવતો. આ માત્ર પાઠ્યપુસ્તકના કોઈ ચિત્ર પૂરતો વિવાદ નથી એવું આપણે ક્યારે સમજી શકીશું?

આપણને એની જ ચિંતા છે કે એણે શું પહેર્યું છે, અથવા તો શું નથી પહેર્યું. એ કઇ બાબતનું પ્રતીક છે એની ચર્ચામાં આપણે નથી પડવું. હજારો વર્ષો જૂની મૂર્તિ સંસ્થાકીય સ્તરે લોકોને બેચેન કરી શકે છે પણ સ્ત્રીઓ સાથે થતી હિંસા કે સતામણીના આંકડા રિપોર્ટ્સની ફાઇલમાં અંતે અભરાઈએ ચઢી જાય છે. 

આપણને મૂર્તિઓ સાચવતા આવડે છે, આપણને એ પણ ખબર છે કે ‘આપણી’ સ્ત્રીનું પ્રસ્તુતીકરણ કેવી રીતે થવું જોઇએ, પણ વાસ્તવિકતામાં જે વહેવાર કરવાનો આવે છે એમાં આપણે, આપણો સમાજ, કાચો પડે છે. આપણે શેને પ્રાધાન્ય આપી રહ્યાં છીએ એ પૂછવાની તાતી જરૂર છે.

બાય ધી વેઃ 

મ્યુઝિયમો, પુરાતત્ત્વ સ્થળો, ઐતિહાસિક સ્મારકોની મુલાકાત દરમિયાન એક બીજી બાબત પણ આંખે ઊડીને વળગે છે. આપણે પ્રાચીન શિલ્પો સામે ઇતિહાસ પ્રત્યેના આદરની વાત કરીએ છીએ એ ખરું પણ ઘણી વખત મ્યુઝિયમના ક્યુરેટરો કે સિક્યોરિટીવાળાઓની ચિંતા એ મુલાકાતીઓ વધારી દે છે જે નગ્ન શિલ્પને અડવામાં પોતાનો અધિકાર જુએ છે. લોકો સુધારવાનો રસ્તો નથી એટલે મૂર્તિઓ ઢાંકી દેવાની? મૂર્તિઓ ઢાંકીને તમે જ પુરાવો આપો છો કે તમારું ધ્યાન પણ ક્યાં જાય છે અને કેવી રીતે જાય છે? આપણો સમાજ એવી કોઈપણ સ્ત્રીથી અસ્વસ્થ થઇ જાય છે જે પોતાની જાત સાથે કમ્ફર્ટેબલ હોય, પછી તે મૂર્તિ હોય કે જીવતીજાગતી સ્ત્રી હોય. ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ને કમર પર હાથ રાખી ઊભા રહેવામાં સાડા ચાર હજાર વર્ષ સુધી કોઈની ય મંજૂરીની જરૂર ન પડી પણ આપણને આજે 21મી સદીમાં એ નડી ગયું.

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 21 જૂન 2026

સમય સમય બલવાન હૈ, નહિ પુરુષ બલવાન : ગવર્નર ફ્રેરેના નામની બાદબાકી     

૧૯૮૯માં આવેલી હિન્દી ફિલ્મ ‘રખવાલા’ આજે કદાચ બહુ ઓછાને યાદ હશે. હકીકતમાં એ હતી ૧૯૮૭માં આવેલી એક તમિળ હિટ ફિલ્મની હિન્દી રિમેક. હિન્દી ફિલ્મે તો બોક્સ ઓફિસ પર ઝાઝું ઉકાળ્યું નહિ, પણ એનું એક ગીત લાંબા વખત સુધી સારું એવું લોકપ્રિય રહ્યું: ‘બોમ બોમ, બોમ્બે મેરી હૈ.’ અને એ ગીતનો પાછલો ભાગ શૂટ થયો હતો મુંબઈની એક પ્રખ્યાત જગ્યા પાસે. આ ઉપરાંત છોટીસી બાત (૧૯૭૬), ‘મંઝીલ’(૧૯૭૯), બાતો બાતો મેં (૧૯૭૯), કાળા પથ્થર (૧૯૭૯), જેવી ફિલ્મોમાં ભલે અલપઝલપ, પણ એ જગ્યા જોવા મળે છે. સુજ્ઞ વાચક! હવે સવાલ એ છે કે એ જગ્યાનું નામ શું?

રખવાલા : ‘બોમ બોમ, બોમ્બે મેરી હૈ.’

હિન્દી ફિલ્લમનાં રસિયાં તો તરત જવાબ આપશે: એ જગ્યા તે ફ્લોરા ફાઉન્ટન. તેમને બીજો સવાલ : કોણે કહ્યું કે એ જગ્યાનું નામ છે ફ્લોરા ફાઉન્ટન? જવાબ : કહે કોણ? હાથ કંગન કો આરસી ક્યા? દેખાતું નથી, ફુવારાની ટોચ પર છે ગ્રીક દેવી ફ્લોરાનું ખૂબ સુંદર પૂતળું. અને આ ફ્લોરા એટલે વસંતની દેવી, ફૂલોની દેવી, નવજીવનની દેવી. 

ફુવારાનો શિલ્પકાર જેમ્સ ફોર્સિથ

હા, એ વાત તો સાચી. પણ હવે જરા જવું પડશે આ ફુવારાના ઇતિહાસમાં. આ ફુવારો તૈયાર કરાવવા માટે એક સમિતિ રચાઈ હતી. તેના એક સભ્ય હતા એ વખતના જાણીતા સ્થપતિ રિચર્ડ નોર્મન શો. કેટલાકનું કહેવું છે કે આ ફુવારાનું ઘડતર આ શો સાહેબે કરેલું. પણ વ્યવસાયે તેઓ તો હતા એન્જિનિયર. અને એન્જિનિયરનું કામ ફુવારા બનાવવાનું ન હોય. હકીકતમાં આ ફુવારો તૈયાર કર્યો હતો જેમ્સ ફોર્સિથ નામના જાણીતા સ્કોટીશ શિલ્પકારે. તેમનો જન્મ ૧૮૨૭માં, અવસાન ૧૯૧૦માં. બીજાં શિલ્પો પણ તેમણે કરેલાં, પણ જાહેર જગ્યાઓ માટે ફુવારા તૈયાર કરવા એ તેમની આગવી વિશિષ્ટતા હતી. આ ફુવારો બ્રિટનમાં તૈયાર થયા પછી બે-ત્રણ ભાગમાં મુંબઈ લાવવામાં આવ્યો હતો. બીજી ઓછી જાણીતી વાત એ છે કે આજે આ ફુવારો જ્યાં છે ત્યાં મૂકવા માટે એ તૈયાર થયો જ નહોતો. મૂળ યોજના તેને વિક્ટોરિયા ગાર્ડનમાં મૂકવાની હતી. વળી આ ફુવારો સરકારી ખર્ચે નહિ, પણ ધ એસ્પ્લનેડ ફી ફંડ કમિટીએ બંધાવ્યો હતો. બાંધવા પાછળ કુલ ખર્ચ ૪૭,૦૦૦ રૂપિયા થયો હતો. પણ પેલી કમિટી પાસે જે ભંડોળ હતું તે પૂરતું નહોતું એટલે ખૂટતા ૨૦,૫૦૦ રૂપિયા શેઠ ખરશેદજી ફરદુનજી પારખ પાસેથી દાનમાં મળ્યા હતા. અને ફુવારાનું ઉદ્ઘાટન ૧૮૬૯ના નવેમ્બરની ૧૮મી તારીખે થયું હતું. પણ કોને હાથે થયું હતું એ જાણવા મળતું નથી. 

અને આવી મોટી રકમનું દાન આપનાર ખરશેદજી હુતા કોન? પારસી તવારીખની જાણ માટે સોનાની ખાણ જેવા મહાગ્રંથ ‘પારસી પ્રકાશ’નાં પાનાં ઉથલાવતાં જે જાણવા મળે છે તે આ :

ખરશેદજીનો જનમ ૧૮૧૨માં, બેહસ્તનશીન થીયા ૮૫ વરસની જૈફ ઉંમરે ૧૮૯૬ના ઓગસ્ટની ૮મી તારીખે. એ જમાનાના મુંબઈના એક મોટા વેપારી અને વહાણવટી. ઉપરાંત સર જમશેદજી જીજીભાઈની કંપનીમાં એક ભાગીદાર બી હુતા. ચીન, ગ્રેટ બ્રિટન, યરપના કેટલાક દેશો સાથે વેપારવનજ. ચીનની તો સફર બી કીધેલી. બોમ્બે ગ્રીન(આજનું હોર્નીમન સર્કલ)ની જે પહેલી આઠ અર્ધગોળાકાર ઈમારત બંધાઈ તેમાંની એક હુતી આય ખરશેદજી શેઠની માલિકીની. પોતાની હયાતી દરમિયાન એવને ૧૧ લાખ, ૧૯ હજાર, ૯૭૦ રૂપિયાની સખાવત કરી હુતી, જે એ વખતે નાલ્લી રકમ કહેવાય નહિ. અસલ વતની હુરટના. એટલે ત્યાં બી ઘણી સખાવત કરેલી. 

આ ફુવારો બનાવવા માટે કમિટીએ ૬૮૦ પાઉન્ડ લંડન મોકલ્યા. પણ ફુવારાનું કામ અગાઉથી નક્કી કર્યા પ્રમાણે થયું નહિ. એટલે કમિટીએ પૂરેપૂરી રકમ પાછી માગી. પણ તેને વળતર રકમ મળી ફક્ત ૧૯૨ પાઉન્ડ. એટલે ફુવારામાંથી પાણી નીકળે એ પહેલાં જ સમિતિના ૪૮૮ પાઉન્ડ ગયા પાણીમાં. બીજો ફુવારો બનાવતાં કુલ ૯૦૬ પાઉન્ડનું દેવું થયું! એ રકમ ચૂકવી એસપ્લનેડ ફી ફંડ કમિટીએ. પણ તેણે એક મોટો ફેરફાર કર્યો : ફુવારો વિક્ટોરિયા ગાર્ડનમાં મૂકવાને બદલે ૧૮૬૫માં તોડી પડાયેલા મુંબઈના કોટનો ચર્ચગેટ જ્યાં આવેલો હતો બરાબર એ જ જગ્યાએ મૂકવાનું ઠરાવ્યું.

‘ફ્રેરે ફાઉન્ટન’ નામ સાથે વિદેશોમાં છપાયેલું એન્ગ્રેવિંગ

આ ફાઉન્ટન પર આજે પણ જે આરસની તકતી જોવા મળે છે તેમાં ક્યાં ય આ ફુવારાનું નામ લખ્યું જ નથી! માત્ર This Fauntain એટલું જ લખ્યું છે. આ એક અસાધારણ બાબત કહેવાય. જે કોઈ ઈમારત કે બાંધકામનું ઉદ્ઘાટન થાય તેનું નામ તો આવી તકતીમાં લખવામાં આવે જ. જૂના દસ્તાવેજી પુરાવા કહે છે કે આ ફુવારા સાથે ગવર્નર સર બાર્ટલ ફ્રેરેનું નામ જોડવાનું નક્કી થયું હતું. આ ફુવારાનું એનગ્રેવિંગ ‘સાયન્ટિફિક અમેરિકન’ નામના સામયિકના ૨૯ જુલાઈ, ૧૮૭૧ના અંક (વર્ષ ૨૫, અંક ૫) ના કવર પર છપાયું હતું અને ત્યારે એની નીચે સ્પષ્ટપણે The Frere Fountain, Bombay, India એમ લખવામાં આવ્યું હતું. લગભગ એ જ અરસામાં બ્રિટન-અમેરિકાનાં બીજાં સામયિકોમાં પણ આવું જ એન્ગ્રેવિંગ, આ જ વિગતો સાથે છપાયું હતું. આમ, પશ્ચિમના દેશો આ ફુવારાને Frere Fountain તરીકે ઓળખતા થયા હતા. પણ એ જ ફુવારા પર ચોડેલી આરસની તકતીમાં ક્યાં ય આ નામનો અણસાર સુદ્ધાં નથી! માત્ર This Fountain!

નહિ ફ્રેરે, નહિ ફ્લોરા, આરસની તકતી પર લખ્યું છે ફક્ત This Fountain

પણ આ ફુવારાની જેમ આ તકતીની પાછળ પણ રહસ્ય છુપાયેલું છે. ખરશેદજી પારખે દાન આપતી વખતે સ્પષ્ટ શરત કરી હતી કે ફુવારાની તકતી પર તેમનું નામ હોવું જોઈએ. પણ પારસી પ્રકાશ તો બહુ ચોંકાવનારી વાત લખે છે : બે જુદા જુદા દસ્તાવેજો ટાંકીને તે કહે છે કે આ ફુવારા માટે ખરશેદજીએ આપેલા દાનના ઋણસ્વીકાર રૂપે તેમનું નામ તકતીમાં મૂકવાનું વચન આપવામાં આવ્યું હતું. પણ પારસી પ્રકાશના કહેવા પ્રમાણે ૧૮ નવેમ્બર ૧૮૬૯ના દિવસે ઉદ્ઘાટન થયું ત્યારે એ ફુવારા પર કોઈ પણ પ્રકારની તકતી મૂકવામાં આવી જ નહોતી! આનો અર્થ એ થયો કે આજે એ ફુવારા પર જે તકતી જોવા મળે છે તે ઉદ્ઘાટનને દિવસે નહિ, પણ પછી ક્યારેક મૂકાઈ છે. અને એ વખતે પણ ફુવારાને નથી તો ફ્રેરે ફાઉન્ટન તરીકે ઓળખાવ્યો કે નથી ફ્લોરા ફાઉન્ટન તરીકે. 

શેઠ ખરશેદજી ફરદુનજી પારખ

પણ એક વાર ગવર્નર સર બાર્ટલ ફ્રેરેનું નામ જોડવાનું નક્કી થયા પછી એવું તે શું બન્યું હશે કે તેમનું નામ જોડવાનું માંડી વાળીને ફુવારાને ફક્ત This Fountain તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો? જવાબ મેળવવા માટે એ વખતના મુંબઈના અર્થકારણ અને રાજકારણને થોડું સમજવું પડે. અમેરિકાના આંતર વિગ્રહને કારણે અમેરિકન કોટન માન્ચેસ્ટર જતું બંધ થયું. એટલે ગ્રેટ બ્રિટને હિન્દુસ્તાન પાસેથી કોટન ખરીદવાનું શરૂ કરતાં આપણા દેશમાં રૂના ભાવ આસમાને ગયા એ અંગે આપણે અગાઉ વાત કરી છે. એ વખતે વેપારીઓને ધીરધાર કરવા માટે રાતોરાત નવી નવી બેંકો ફૂટી નીકળી. એ બધી ઉથલપાથલમાં પ્રેમચંદ રાયચંદ બની ગયા મુંબઈના બેતાજ બાદશાહ. તેમની સાથે ગવર્નર સર બાર્ટલ ફ્રેરેને સારો ઘરોબો. ગવર્નરે થઈ શકે એટલી આડકતરી મદદ કરી. બેંક ઓફ બોમ્બેના પ્રમુખ બન્યા પ્રેમચંદભાઈ. પણ બેન્કના કારોબાર પર નજર રાખવાની જવાબદારી, મુંબઈ સરકારની અને કલકત્તાની હિન્દી સરકારની. કારણ, ભલે નામ પૂરતી, પણ આ બન્ને સરકારો એ બેન્કમાં ભાગીદાર હતી. અમેરિકાનો આંતર વિગ્રહ પૂરો થયા પછી ૧૮૬૫ના જુલાઈની પહેલી તારીખે મુંબઈના શેર બજારમાં જબરદસ્ત કડાકો થયો. એક જ દિવસમાં લોકોના ૪૫.૮૦ કરોડ રૂપિયા (એ વખતે અધધ ગણાય એવી રકમ) ડૂબ્યા. પછી કોટનના વેપારીઓ ડૂબ્યા. પછી તેમને નાણાં ધીરનાર બેંકો ફડચામાં ગઈ. તેમાંની એક પ્રેમચંદભાઈ જેના પ્રમુખ હતા તે બેંક ઓફ બોમ્બે. તેની સાથે મુંબઈ સરકાર સંકળાયેલી હતી એટલે લંડનથી મુંબઈ આવ્યું રોયલ ઇનકવાયરી કમિશન. તેણે બીજાઓ ઉપરાંત ગવર્નર સર બાર્ટલ ફ્રેરેની પણ જુબાની નોંધી. આ તપાસ સમિતિએ લંડન પાછા જઈને જે અહેવાલ રજૂ કર્યો તેમાં ભલે સીધી રીતે નહિ, તો ય આડકતરી રીતે ગવર્નર ફ્રેરેને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યા : “Frere …was held to have been at fault in giving only partial effect to instructions received from the Central Government and from the Secretary of State.” કલકત્તાની કેન્દ્ર સરકાર અને લંડનમાં બેઠેલા સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ દ્વારા અપાયેલી સૂચનાઓનો પૂરેપૂરો અમલ ન કરવા પાછળ પ્રેમચંદ રાયચંદ સાથેનો અંગત સંબંધ કામ કરી ગયો હોય. ૧૮૬૭ના માર્ચની છઠ્ઠી તારીખે ગવર્નરનો હોદ્દો છોડ્યા પછી ફ્રેરે સ્વદેશ પાછા ગયા. તે પછી તેમની નિમણૂક ‘કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા’ના એક સભ્ય તરીકે કરવામાં આવી. 

એટલે કે અગાઉ જ્યાં એપોલો ગેટ આવેલો હતો તે જગ્યાએ ફુવારો ઊભો કરવામાં આવ્યો ત્યારે ફ્રેરે મુંબઈના ગવર્નર નહોતા. ભલે આડકતરી રીતે, પણ બેંક ઓફ બોમ્બે ફડચામાં ગઈ એ માટે તેમને જવાબદાર ઠરાવાયા હતા. એટલે એ વખતે એ ફુવારા સાથે તેમનું નામ જોડવાનું યોગ્ય ન લાગ્યું હોય તો તે સમજી શકાય તેમ છે. બીજા કોનું નામ જોડવું એ નક્કી ન થઈ શક્યું હોય અને એટલે ફુવારા પરની તકતી પર કોઈનું નામ ન લખતાં માત્ર This Fountain એટલું જ લખવામાં આવ્યું હોય. ‘પારસી પ્રકાશ’ની વાત સાચી હોય (અને ન હોવાનું કોઈ કારણ નથી) તો તો ફુવારા પરની આ તકતી પણ ઉદ્ઘાટનના દિવસે લગાડાઈ નહોતી. પાછળથી ક્યારેક લગાડાયેલી. આ ફુવારાનું નામ સત્તાવાર રીતે ‘ફ્લોરા ફાઉન્ટન’ રાખવાનું નક્કી થયું હોય એમ બતાવતો કોઈ દસ્તાવેજી પુરાવો આ લખનારને જોવા મળ્યો નથી. ફુવારાની ટોચ પરની દેવી ફ્લોરાની મૂર્તિને કારણે ધીમે ધીમે એ નામ લોકોમાં રૂઢ થઈ ગયું હોય એમ બને.

આમ જોઈએ તો ગવર્નર ફ્રેરેનું નસીબ થોડું વાંકુ તો ખરું. મુંબઈની ત્રણ જગ્યા સાથે તેમનું નામ જોડાયું, અને છતાં તેમાંનું એક પણ નામ ઝાઝો વખત ટક્યું નહિ. ફ્રેરે બ્રિજ બની ગયો ફ્રેંચ બ્રિજ, ફ્રેરે રોડ આઝાદી પછી બની ગયો પી. ડી.’મેલો રોડ, અને મુંબઈની એક આગવી ઓળખાણ બની ગયેલા ફુવારા સાથે તો તેમનું નામ જોડવાનું નક્કી થયું હોવા છતાં એ જોડાયું જ નહિ. એ ફુવારો ફ્રેરે ફાઉન્ટનને બદલે બની ગયો ફ્લોરા ફાઉન્ટન. અને હવે તો સત્તાવાર રીતે એ વિસ્તારનું નામ ફ્લોરા ફાઉન્ટન નહિ, પણ હુતાત્મા ચોક છે. હા, એટલું સારું છે કે ફુવારાને કોઈ સ્થાનિક રાજકારણી નેતાનું નામ આપી દેવાયું નથી. ગવર્નરનો પણ ગર્વ ઊતરી જાય એવી આ ઘટનાને પ્રતાપે પેલી પ્રખ્યાત પંક્તિ યાદ આવે: ‘સમય સમય બલવાન હૈ, નહિ પુરુષ બલવાન.  

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

XXX XXX XXX 

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”; 20 જૂન 2026