ગઝલ ..

સિદ્દીક ભરૂચી
30-05-2020

તોડનારા જોડનારા એક છે,
આપનારા લૂટનારા એક છે.

આ નગરમા દોસ્તો, ભૂલા પડો,
ચાહનારા ડારનારા એક છે.

એમની આંખોમાં આવો ના તમે,
છાપનારા ઢાંકનારા એક છે.

પાંચ વરસો બાદ મળતાં ખુરશી પર,
માંગનારા આપનારા એક છે.

હોસ્પિટલથી જે રૂખસદ થાય ત્યાં,
ખોદનારા દાટનારા એક છે.

જે સડક પર આજ રોકે વાહનો,
નોંધનારા ભૂંસનારા એક છે.

મારા ફળિયામાં છે 'સિદ્દીક' દોસ્તો,
જોડનારા ફાડનારા એક છે.

e.mail : [email protected]

ભરૂચ, ગુજરાત, ભારત

Category :- Poetry

साहस के साथ जीना ही जीना है

कुमार प्रशांत
30-05-2020

वे स्वतंत्र भारत के पहले प्रधानमंत्री ही नहीं, हमारे स्वतंत्रता आंदोलन के प्रमुख शिल्पकार थे. वे पंडित जवाहरलाल नेहरू थे. वे जानते थे कि शरीर की गुलामी से भी ज्यादा खतरनाक होती है मन की गुलामी; और इसलिए भारतीय मन के अंधेरे कोनों को झाड़-पोंछ कर, उन्हें नया बनाने में उन्होंने अपना अस्तित्व झोंक दिया था. उन्हें गुलाम देश और भयग्रस्त आदमी, दोनों ही नापसंद थे. इस दोहरे जाल को काटने के लिए उन्होंने एक आह्वान भरा सूत्र ही बनाया था : लीव डेंजरसली, थिंक डेंजरसली एंड एक्ट डेंजरसली : दु:साहस के साथ जिओ, दु:स्साहस के साथ सोचो और दु:स्साहस के साथ करो !

खतरों से जो खेलते हैं उनका जीना तो ऐसे ही होता है; फिर जो बाकी रह जाता है वह मरने के ही भिन्न-भिन्न प्रकार हैं.

आप लॉकडाउन में घर के भीतर मरते हैं कि कौरंटीन में मरते हैं या सड़क पर खतरों को रौंदते हुए मरते हैं, सबकी मौत डाली तो मौत के खाते में ही जाती है. लेकिन हमें मरते-मरते भी यह देखना चाहिए कि हमारी मौत तो एक आंकड़ा भर होती है, लेकिन वह जो सड़क पर उतर कर चला तो चलता गया तब तक जब तक घर नहीं पहुंचा या जब तक मरा नहीं, तो उसकी मौत आंकड़ा नहीं बनी, अंकित हो गई. वह जिंदगी से भी दो-दो हाथ करता रहा और मौत से भी उसने सीधी टक्कर ली.

साहस की इस खिड़की से कोरोना को देखिए. पहले लॉकडाउन से इस चौथे लॉकडाउन तक देखिए तो एक ही चीज समान पाएंगे - भय ! हर तरफ, हर आदमी डरा हुआ है. क्या डर कोरोना के इलाज की दवा है ? वैज्ञानिक बताते हैं कि यह वायरस किसी प्राणी से निकला है और मनुष्य तक पहुंचा है. मनुष्य में पहुंच कर यह वायरस हमारे स्नायु-तंत्र पर हमला करता है और फिर धीरे-धीरे हमारी सांस बंद हो जाती है. यह छोटी-सी कहानी है कोरोना और आदमी के बीच के रिश्ते की. अब आप भी देखिए और हम भी देखते हैं कि इस कहानी में डर कहां अपनी जगह बनाता है ? बस वहीं, जहां सांस बंद होने की बात आती है. लेकिन क्या आप कभी भूले हैं कि सांस बंद होने का वह क्षण तो आना ही है जीवन में. क्या उससे हम जीना छोड़ देते हैं ? क्या जीवन अपना अस्तित्व समेट लेता है कि उसे एक दिन तो खत्म होना है ? नहीं, सच तो यह है कि जीवन वही सही व सच्चा होता है जो अंत की हर कहानी से अपनी कहानी शुरू करता है.

कोरोना की कहानी डर से शुरू नहीं होती है. चीन के उस वुहान में, जहां संसार का पहला कोरानावायरस देखा-पहचाना और पकड़ा गया, वहां एक डॉक्टर था ली वेनलियांग ! वह वायरस विज्ञान का शोधकर्मी था और उसने ही अपनी प्रयोगशाला में देखी थीं कुछ रहस्यमय वायरसों की रहस्यमय गतिविधियां ! उसके कान खड़े हुए. उसने देखा कि शहर के कुछ मरीजों में सांस की रहस्यमय बीमारी दिखाई दे रही है. रहस्यमय यानी जिसे पहले कभी देखा-जाना नहीं था. उसने वह देखा जो तब तक किसी ने देखा नहीं था. लेकिन ली डरा नहीं, उसने चुप्पी लगाना ठीक नहीं समझा. उसने सारे अस्पतालों को तक्षण सावधान किया कि यह रहस्यमय बीमारी खतरा बन कर फूट पड़े इससे पहले इसका मुकाबला करने का रास्ता खोजो. जगह थी वुहान सेंट्रल हॉस्पिटल और तारीख थी 30 दिसंबर 2019. वुहान के उसी सेंट्रल हॉस्पिटल में 7 फरवरी 2020 को ली का देहांत हो गया. वह मरा कि विज्ञानविरोधी ताकतों के हाथ मारा गया, यह विवाद आज भी जारी है. लेकिन वह किस्सा फिर कभी. अगर मैं कहूं कि ली की जिंदगी मात्र 40 दिनों की थी तो बात बहुत गलत नहीं होगी - लेकिन बात बहुत गलत भी हो जाएगी; क्योंकि आगे संसार में जहां भी, जब भी कोई कोरोना पर शोध करेगा, ली का जिक्र आएगा.  फिर वह मरेगा कैसे ?  खतरों से खेलने का साहस जिनमें होता है वे ऐसे ही मर कर भी मरते नहीं हैं.

कोरोना डराता है तो हम घरों में बंद हो जाते हैं. लेकिन लॉकडाउन से कोरोना का कैसा रिश्ता है ? क्या घरों में हमारे बंद होने से वह वायरस भूखा मर जाता है ?  वह तो जिंदा रहता है और हमारे ही दरवाजे पर बैठा लॉकडाउन से हमारे  निकलने का इंतजार करता होता है. ऐसा नहीं होता तो कहिए भला, संक्रमण के आंकड़ों में इतनी वृद्धि कैसे हो रही है ? हर दिन हमारे भारत में 6 हजार नये मामलों का पता चलता है जब कि हम दुनिया के उन देशों में हैं कि जहां सबसे कम परीक्षण हो पा रहा है. हम उन देशों में हैं जहां दो गज की सुरक्षित दूरी बनाए रखना असंभव की हद तक कठिन है. आपने देखा क्या कि सड़कों पर खाना लेते और खाते लोग; पैदल-ट्रकों-बसों-रेलों से अपने घरों की तरफ जाते लोग किस हाल में हैं ? वहां कोई सुरक्षा-व्यवस्था आप बना नहीं सकते हैं. वहां एक ही सुरक्षा-व्यवस्था काम कर रही है -सावधानी !

हम जानते हैं कि हम ऐसे दुश्मन से लड़ रहे हैं जिसे हम जानते ही नहीं हैं. हमारे पास अब तक इससे लड़ने का कोई हथियार भी नहीं है. तो अपनी पुराण-गाथाओं में खोजेंगे तो आपको ऐसे युद्ध-कौशल की जानकारी मिलेगी जो हथियारों के बगैर लड़ी जाती थी. वह अज्ञान की लड़ाई नहीं थी, समस्त ज्ञान को एकत्रित कर लड़ी जाने वाली लड़ाई थी. डरना नहीं, साहसी बनना ! सावधानी के साथ बाहर निकलना, सारी हिदायतों का पालन करते हुए अपना काम करना, सावधानी के साथ दूसरों की मदद करना, ईमानदार व उदार बनना कोरोना से लड़ने वाले सिपाही की पहचान है.

कोरोना का एक सिपाही वह है जो अस्पतालों में रात-दिन बीमारी से जूझ रहा है - सिर्फ डॉक्टर और नर्स नहीं, वार्ड में हमारी मदद करने वाला हर एक-एक स्टाफ ! वह ईमानदारी से अपना काम करता है तो सिपाही है; ईमानदारी से नहीं करता है तो यही है कि जिसके कारण हम यह लड़ाई हार जाएंगे. दूसरा सिपाही वह है जो हमारी नजरों और हमारे कैमरों और हमारी कलमों से बहुत दूर खेतों-खलिहानों में, फूल-फलों के बगीचों में, छोटे-बड़े उद्योगों में लगातार मेहनत कर उत्पादन की श्रृंखला को टूटने नहीं दे रहा है. तीसरा सिपाही वह है जो सिपाही के कपड़ों में हर सड़क-चौराहे पर खड़ा मिलता है. वह हमें रोकता है, निषेध करता है, कभी मुंह से तो कभी डंडे से बात करता है. जब वह डंडे से बात करता है तब वह हारा हुआ, अकुशल सिपाही होता है लेकिन उसे देख कर हम उन अनगिनत सिपाहियों को नजरंदाज कैसे कर सकते हैं जो हर लॉकडाउन में न ‘लॉक’ होताे हैं, न ‘डाउन’ होते हैं ? चौथा सिपाही वह है जो अपनी प्रेरणा से, अपनी छोटी मुट्ठी में बड़ा संकल्प बांध कर खाना-पानी-मास्क-ग्लब्स ले कर कभी यहां तो कभी वहां भागता दिखाई देता है. यह किसी के आदेश से नहीं, अपनी मानवीय प्रेरणा से काम करता है और उससे ही बल पाता है. इसके सामने सिर्फ आकाश होता है, दीवारें नहीं होती हैं - न धर्म की, न जाति की, न रंग की, न लिंग की. यह प्रेम व विश्वास के अलावा दूसरी कोई भाषा न सुनता है, न बोलता है. इनकी गिनती नहीं है क्योंकि आप आदमी को तो गिन भी लें, आदमियत को कैसे गिन सकते हैं ! पांचवां सिपाही वह है जो सहानुभूतिपूर्वक हर किसी की तकलीफ सुन रहा है और सद्भावपूर्वक उसे रास्ता बता रहा है. यही है जो हमारे घरों-सड़कों-पेड़ों पर रहने वाले बेजुबानों के लिए कहीं पानी धर देता है, कहीं रोटी डाल देता है. यह है जो हमारे उस प्राचीन गणित को सही साबित करता चलता है जिसमें 1 और 1,  2 नहीं, 11 होते हैं. यह गलत गणित नहीं है, हमारे गलत गणित को सही करने वाला शाश्वत गणित है.

आप लॉकडाउन में घरों के भीतर ही नहीं, घरों के बाहर क्या कर रहे हैं और किस नजर से कर रहे हैं यही बताएगा कि आप स्वंय ही कोरोना हैं कि कोरोना के खिलाफ छेड़ी गई लड़ाई के सिपाही हैं. ऐसा हर बार होता है और बार-बार होता है कि सही मोर्चे पर गलत सिपाही पहुंच जाता है. लेकिन लड़ाई तो तभी जीती जाती है न जब असली मोर्चे पर असली सिपाही पहुंचता है. तो यह खतरे में साहस और सावधानी का हथियार ले कर उतरने का समय है, बैठने का नहीं, लड़ने का समय है; हारने का नहीं जीतने का समय है.

(29.05.2020)

My Blog : http://kumarprashantg.blogspot.in/

Category :- Opinion / Opinion

કોવિડ-19ના કારણે વિશ્વભરમાં શાળા અને કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓ ‘ઝૂમ’ એપના માધ્યમથી અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. જો કે આ પ્રકારની શિક્ષણપદ્ધતિ માત્ર યુવાનો માટે નથી. અમારા જેવા પ્રૌઢો માટે પણ તે ઘણી ઉપયોગી નીવડી શકે છે. એટલે જ થોડા સમય પહેલાં મેં દેશના ટોચના આરોગ્ય નિષ્ણાતોના બે કલાકના ડિજિટલ ક્લાસ માટે રજિસ્ટ્રેશન કરાવ્યું હતું. તેનો ફાયદો એ થયો કે વર્તમાન મહામારી વિશે મને વધુ ઊંડાણથી સમજવા મળ્યું, જે પ્રાઇમ ટાઇમની ટી.વી. ચર્ચાઓમાંથી ક્યારે ય ન મળી શકે.

આરોગ્ય નિષ્ણાતોના ડિજિટલ ક્લાસમાં કુલ છ અનુભવી વ્યાવસાયિકો હતાઃ વર્ષો સુધી આરોગ્યક્ષેત્રે કામ કરી ચૂકેલા બે પૂર્વ અધિકારીઓ, સામુદાયિક આરોગ્ય નિષ્ણાત તરીકે જાણીતા બે તબીબો અને યુનિવર્સિટીમાં અધ્યાપન કરાવતા બે તબીબ. આ તમામ વચ્ચે એક સમાનતા હતી. તે બધા ભારતમાં જ રહે છે, તેમનું કાર્યક્ષેત્ર પણ ભારત જ છે, એ લોકો સન્માનનીય વ્યક્તિઓ છે. છતાં, મોદી સરકારે આ તજ્જ્ઞો પાસેથી ક્યારે ય કોઈ જાતની સલાહ લીધી નથી. (આ લેખ પાછળનો ઉદેશ્ય એ જ છે કે સ્થિતિ બદલાય.)

તજ્જ્ઞોના બે કલાકના વર્ગમાંથી ઘણી મહત્ત્વની વાતો મેં નોંધી. મને જે જાણવા-શીખવા મળ્યું તે અહીં સંક્ષિપ્તમાં રજૂ કરું છું. એક વાત સ્પષ્ટ જણાય છે કે, શરૂઆતના લૉક ડાઉને વાઇરસને વધુ ફેલાતો અટકાવી બીમારીને નિયત્રિંત કરી. પરંતુ સરકારે આ સમયનો ઉપયોગ વધુ ટેસ્ટ કરવા, નવાં થનારાં સંભવિત હૉટ સ્પોટને અટકાવવા કે લોકોને સાચી અને વિશ્વસનીય માહિતી આપવા માટે ન કર્યો.

લૉક ડાઉનની સામાજિક અને આર્થિક અસરોની ઘણી ટીકા કરવામાં આવી. કેન્દ્ર સરકારે તેના અણધાર્યા અને ઓચિંતા નિર્ણયથી નાગરિકોની રોજી-રોટી છીનવી લીધી. માત્ર ચાર જ કલાકની નોટિસથી દેશના લાખો શ્રમિકો પોતાના વતનથી દૂર ભોજન, આશ્રય અને રોકડ રકમ વગર રઝળી પડ્યા. જનઆરોગ્યની દૃષ્ટિએ પહેલું લૉક ડાઉન કોઈ પણ જાતના આયોજન વગરનું હતું. માર્ચની મધ્યમાં ઘરે પાછા ફરવા ઈચ્છુક શ્રમિકો કોરોનાથી સંક્રમિત ન હતા. જો તેમને ઘરે જવાનો સમય આપવામાં આવ્યો હોત, તો તે સહીસલામત રીતે ઘરભેગા થઈ શક્યા હોત. આ ભૂલ બહુ મોડેથી સુધારીને, લૉક ડાઉનનાં છ અઠવાડિયા પછી સરકારે સ્પેશિયલ શ્રમિક ટ્રેન શરૂ કરી, ત્યાં સુધીમાં તો વતનવાપસી માટે ઇચ્છુક સેંકડો લોકો સંભવતઃ કોરોનાના વાહક બની ચૂક્યા હતા. કેન્દ્ર સરકાર હવે રાજ્યો પર દોષનો ટોપલો ઢોળવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. પરંતુ દેશના ભાગલા પછીની આ સૌથી મોટી માનવસર્જિત આપત્તિની અને કારુણીની  જવાબદારી છેવટે તો વડાપ્રધાનની જ છે. લૉક ડાઉનની કલ્પના અને ત્યાર પછી તેના અમલમાં ચોક્કસ પ્રકારનો વર્ગભેદ ઊડીને આંખે વળગતો હતો. પરિણામે પહેલેથી વ્યાપક રીતે ઘર કરી ગયેલા સામાજિક ભેદભાવનાં મૂળિયાં વધુ ઊંડાં ઊતર્યાં અને મજબૂત થયાં. આવક અને રોજી વિનાના લાખો કામદારો અભાવ અને આર્થિક સંકડામણના આરે આવી ઊભા છે. તેમની પાસે હલકી ગુણવતાનું અને પેટ પૂરતું નહીં એવું ભોજન છે, જેનાથી તે કોવિડ-19નો જ નહીં, બીજી અનેક બીમારીઓનો પણ ભોગ બની શકે છે.

મહામારીના મુકાબલા સંદર્ભે મોદી સરકારે ઘણી બધી ભૂલો કરી છે. તેમની ભૂલોને કારણે સ્થિતિ વધુ વણસી છે. આપણી અર્થવ્યવસ્થા સુસ્ત છે. સામાજિક સૌહાર્દ તણાવગ્રસ્ત છે. આરોગ્યસેવાઓ પર જરૂર કરતાં વધારે બોજ છે. છતાં પણ હજુ કેટલીક એવી બાબતો છે, જેને સરકાર સુધારી શકે છે. આ સંદર્ભમાં જ નિષ્ણાતોનાં પાંચ મહત્ત્વનાં સૂચન છે.

વાઇરસ હજુ ગ્રામીણ વિસ્તારમાં ફેલાયો નથી. આસામ, ઓડિશા અને છત્તીસગઢ જેવાં રાજ્યોમાં ઓછા કેસ છે. જો કે, એવો આત્મસંતોષ લેવાનો કોઈ અર્થ નથી. કેમ કે આગામી દિવસોમાં આ સ્થિતિ બદલાઈ શકે છે. જો આ રાજ્યોમાં કેસ વધશે તો તે રાજ્યોની નબળી આરોગ્ય સેવાઓની પોલ ખુલી જશે.

સરકારે ICMR (ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ) સાથે સંકળાયેલા ન હોય તેવા પણ કેટલાક ટોચના મહામારી નિષ્ણાતોની મદદ લેવી જોઈએ. છેલ્લા કેટલાક સમયગાળામાં જે તજ્જ્ઞોએ આપણને HIV, H1N1 અને પોલિયો પર કાબૂ મેળવવામાં મદદ કરી છે, તેમનો સરકારે બિલકુલ સંપર્ક કર્યો નથી. આ નવી મહામારીના મુકાબલા માટે અને તે અંગેની નીતિ ઘડવા માટે તેમનું જ્ઞાન ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે. આ  પગલું હજુ પણ લઈ શકાય છે. આ મહામારી માત્ર આરોગ્યને લગતો નહીં, સામાજિક મુદ્દો પણ છે. એ બાબતના પૂરતા સંકેતો મળી રહ્યા છે કે  કોવિડ-19 મહામારી દારુનું સેવન, ઘરેલુ હિંસા, તણાવ, આત્મહત્યા માટેનું કારણ બની રહી છે. તેની સાથે જ મૃત્યુ, ગરીબી, બીમારી, બેરોજગારી પણ આ મહામારીનું અનિવાર્ય પરિણામ છે. એટલે આરોગ્ય નિષ્ણાતો ઉપરાંત પોતાના ક્ષેત્રમાં નિષ્ણાત એવા અર્થશાસ્રીઓ, સમાજવિજ્ઞાનીઓ અને મનોવિજ્ઞાનીઓ સાથે પણ સરકારે પરામર્શ કરવો જોઈએ.

સરકારે તેના વહીવટના હાલના કન્ટ્રોલ એન્ડ કમાન્ડ (નિયત્રંણ અને નિર્દેશ) માળખા અંગે  ફેરવિચાર કરવો જોઈએ. કેન્દ્રે હાલની સરખામણીમાં રાજ્ય સરકારોનું વધારે સન્માન કરવું જોઈએ. રાજ્યોને ચુકવાનું જેટલુ ભંડોળ બાકી છે, તે ઝડપથી ચૂકવી દેવું જોઈએ. આ ઉપરાંત રાજ્યોને વધારાની રકમ પણ આપવી જોઈએ. કેમ કે મહામારી સામેની લડાઈના મોરચે રાજ્યો જ આગળ છે. કેન્દ્રથી રાજ્યો અને રાજ્યોની રાજધાનીઓથી લઈને પંચાયતો-નગરપાલિકાઓ સુધી શાસનનું અધિક વિકેન્દ્રીકરણ થવું જોઈએ.

ભીલવાડા કે કેરળમાં મળેલી સફળતા નીચેથી ઉપર તરફ જોવાના દૃષ્ટિકોણ અને સશક્ત સ્થાનિક નેતૃત્વનું પરિણામ છે. કમનસીબે મોદી સરકાર તેનું અનુકરણ કરવાને બદલે દ્વેષપૂર્ણ રીતે મહામારીની આડમાં પોતાની તાકાત વધારવામાં પડી છે. વડાપ્રધાનનું ખુદનું ધ્યાન વ્યક્તિગત છબી ચમકાવવામાં છે, તો તેમના ગૃહપ્રધાન સતત રાજ્યો સામે દંડો ઉગામતા રહે છે. નિષ્ણાતોની ચર્ચા દરમિયાન એક નિષ્ણાતને પૂછવામાં આવ્યું કે આગામી દિવસોમાં સરકારે શું કરવું જોઈએ? તો તેમનો જવાબ હતો, “કોવિડ સંબધી મુદા અને નિર્ણયોમાંથી ગૃહ મંત્રાલયને સદંતર બાકાત કરી દેવું જોઈએ."

મહામારી સામે એકસંપ થઈ લડવાની ભાવનાને વધુ દૃઢ બનાવવાની જરૂર છે. મોદી સરકારે તેના છ વરસના શાસનકાળમાં સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ (NGO) સાથે દુશ્મનીભર્યો અને અવિશ્વાસપૂર્ણ વ્યવહાર કર્યો છે. આ મહામારીથી કદાચ એમની આંખ ખૂલી હશે કે હતાશા ઓછી કરવામાં આ ક્ષેત્ર અગત્યની ભૂમિકા ભજવી શકે છે. લાચાર બનેલા લોકો માટે જમવાની વ્યવસ્થા હોય, આરોગ્યસંબંધી કોઈ સલાહ હોય કે પછી લોકોની રહેવાની વ્યવસ્થા કરીને તેમનું કાઉન્સિલિંગ કરવું હોય. નાગરિક સંગઠનોએ આ મુશ્કેલ ઘડીમાં શ્રેષ્ઠ કામ કર્યું છે.

ભવિષ્ય તરફ નજર નાખતાં એ વાતની હાશ થશે અને આશા બંધાશે કે ઉત્તર અમેરિકા અને યુરોપની સરખામણીમાં આપણી વસતિમાં યુવાનોનું પ્રમાણ વધુ છે. નસીબજોગે ભારતમાં રોગચાળો કદાચ ઓછા લોકોનો જીવ લેશે. એટલે જ કહી શકાય કે સંકટ ટળી ગયા પછી આપણે અર્થવ્યવસ્થા, સમાજ અને આરોગ્યસેવાઓનું વધુ સુરક્ષિત અને સતર્ક રીતે પુનર્ગઠન કરવાની જરૂર છે. એ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે કેન્દ્ર સરકાર તેની કામ કરવાની શૈલીમાં પરિવર્તન લાવે.

કેન્દ્ર સરકારે રાજ્યોને વધુ સ્વતંત્રતા સાથે ભંડોળ આપતા શીખવું પડશે. તેણે સ્વતંત્ર વિચારોને અને નાગરિક સંગઠનોને કાયમ દબાવ્યા કરવાને બદલે વધુ વિકસવા દેવાં પડશે. આ માટે વડાપ્રધાનની  કાર્યશૈલીમાં પણ મૌલિક પરિવર્તન આવવું જોઈએ. તેમણે બીજાને ધ્યાનથી સાંભળવાની અને વ્યાપક રીતે સલાહ લેવાની જરૂર છે. તેમણે એવા એકતરફી નિર્ણયો ન લેવા જોઈએ જેનાં પરિણામનો અંદાજ તેમને ખુદને જ ન હોય. દેશમાં મોટી સંખ્યામાં એવા વૈજ્ઞાનિકો અને નિષ્ણાતો છે, જેમને વડાપ્રધાન અને કેન્દ્ર સરકાર કોવિડ પછીની દુનિયાનો કઈ રીતે સામનો કરી શકાય, તેની ચર્ચા માટે નિમંત્રી શકે છે. બેશક, વડાપ્રધાન એટલા ખુલ્લા મનવાળા અને ઉદાર છે કે નહીં તે અલગ મુદ્દો છે.

અનુવાદઃ ગૌતમ ડોડીઆ

e.mail : [email protected]

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક” − ડિજિટલ આવૃત્તિ; 29 મે 2020

Category :- Opinion / Opinion