આ વખતે થોડી હળવાશથી વાત કરીએ. શીર્ષક પરથી જ હળવાશનો ખ્યાલ આવે એમ છે. દંપતી એટલે વરવહુ. વરવહુ મળે, ત્યાં દમ પતી જતો હોય તેથી તેને ‘દંપતી’નું ટાઈટલ મળ્યું હોય એમ બને. આપણી આસપાસ ઘણાં દંપતી જોવા મળે છે. આમ તો વરવહુ, સ્ત્રી-પુરુષ જ હોય છે, પણ તે લગ્નનાં બંધનથી બંધાયેલાં હોય છે, એટલે તેને દંપતી તરીકે ઓળખીએ છીએ. પતિ-પત્નીને હોતાં નથી, તો ય તેઓ એકબીજાને શિંગડાં ભરાવતાં રહે છે, સ્ત્રી-પુરુષ પરણે છે જ એટલે કે એકબીજામાં શિંગડાં ભરાવતાં રહે, એકબીજામાં દખલ કરતાં રહે. આમ તો સ્ત્રી-પુરુષને એકબીજામાં દખલ દેવાનો હક નથી, પણ પતિપત્ની બાઈજજત એકબીજામાં દખલ દઈ જ શકે છે. એ તેમનો હક છે ને આ હક કાયદાએ આપેલો છે.

કાયદા દ્વારા દંપતીનો હક મેળવવા સ્ત્રી-પુરુષ પરણે છે. જવાબદારીનું ભાન નથી હોતું, પણ બંને એકબીજાની જવાબદારીઓ ઉઠાવે છે. ક્યારેક થોડી ચણભણ પણ થાય છે. રીસાવા-મનાવવાનું ચાલે છે ને આમાં પિયર પણ વચ્ચે આવતું રહે છે. ક્યારેક પતિ પિયર મોકલી દેવાની વાત કરે છે, તો ક્યારેક પત્ની પોતે પિયર ચાલી જવાની ધમકી આપે છે, પણ સરવાળે બંને સાથે રહે છે તે કદાચ લગ્ન વખતે  એકબીજાને સાત જન્મો સુધી સાથ આપવાના વાયદા કરેલા એટલે … વાયદાના ફાયદા લેવાય છે ને લગ્નજીવન માણવાનું ચાલે છે. શરૂઆતમાં તો ઉત્સાહ-ઉમંગથી એકબીજાની પડખે રહેવાનું ચાલે છે. અનેક સ્થળે ને પ્રસંગે સાથે ને સાથે રહેવાનું આનંદથી સ્વીકારાય છે. કોઈને કોઈના વગર ચાલતું નથી, એવામાં સંતાનનો જન્મ થાય છે.

સંતાન, પતિ-પત્નીને માતાપિતા બનાવે છે ને તેમનું સ્ટેટસ બદલાય છે. સ્ત્રીપુરુષ હતાં તે પતિપત્ની થયાં. સંતાન આવ્યું એટલે માતાપિતા થયાં. પતિપત્નીની એકબીજા માટેની લાગણીમાં સંતાન ભાગ પડાવે છે ને એ છેલ્લે મિલકતમાં ભાગ પડાવવા સુધી વિસ્તરે છે. પતિને પિતા બનતા બહુ ફરક પડતો નથી, પણ પત્નીની જવાબદારીઓ વધી જાય છે. તે રોજિંદી જવાબદારીઓ ઉપરાંત સંતાનનાં ઉછેરમાં પણ જોતરાય છે ને એમ સ્ત્રીમાં, પત્ની ઉપરાંત માતૃત્વનો ઉમેરો પણ થાય છે. એમાં પતિને આપવાના સમયમાં ઘટાડો થાય છે ને પતિને એવું લાગે છે કે પત્ની પોતાની તરફ બહુ ધ્યાન આપતી નથી. પત્નીની આવી ઉપેક્ષા પતિથી સહન થતી નથી, પણ એ લલ્લુ ભૂલી જાય છે કે આ બધું તેનું જ કર્યું-કારવ્યું છે. ઉંમર વધતી જતી હોય ને જાતીય આવેગો ચરમસીમાએ હોય ને પત્ની બાળઉછેર ને રસોઈપાણીમાં વ્યસ્ત થઈ ગઈ હોય કે રાત સુધીમાં થાકી ગઈ હોય ને આ તરફ પતિ, પત્નીને માણવા થનગની રહ્યો  હોય, પણ પથારીમાં પડતાં જ ઘોરી જતી હોય તો પત્ની પોતાની ઉપેક્ષા કરે છે એવું પતિ માનવા લાગે છે. વાત માણવાને બદલે માનવા પર આવી જાય છે.

પત્નીની પતિને સાથ આપવાની ઇચ્છા નથી હોતી, એવું નથી, પણ તેની વ્યસ્તતા તેને થકવી નાખે છે, એટલે ઇચ્છા છતાં ઊંઘથી ઘેરાઈ જાય છે. આ લાંબું ચાલે તો પતિપત્ની વચ્ચે અંતર વધતું જાય છે. અંતર વચ્ચે અંતર પડે એમ બને. આ અંતર પાડવામાં એક (ગેર)સમજ કામ કરે છે, તે એ કે સ્ત્રીઓ એમ માને છે કે ઉંમર વધે તેમ જાતીય ઇચ્છાઓ ઘટતી જાય છે ને હકીકત એ છે કે પુરુષની જાતીય ભાવનાઓ વધતી હોય છે. સાચું તો એ છે કે જાતીય લાગણીઓને ઉંમર સાથે બહુ લેવાદેવા નથી. સ્વસ્થ શરીરો ગમે ત્યારે ને ગમે એટલી વખત, કોઈ ડિસ્ટર્બ ન થાય એ રીતે જાતીય આનંદ માણી શકે છે.

બને છે એવું કે સંતાનો મોટાં થતાં હોય ને ઉંમર 40-45 થઈ હોય, ત્યારે પત્ની ધરમધ્યાન તરફ વળે છે ને જાતીય આનંદમાંથી તેનો રસ ઊડી ગયો હોય છે કે ના છૂટકે પતિ તરફની ફરજ નિભાવતી હોય છે. એ ગાળો મેનાપોઝનો હોય તો તે પહેલાંથી જ સ્ત્રીનો જાતીય જીવનમાંથી રસ ઊડવા લાગે છે. તેનું કંડીશનિંગ જ એવી રીતે થઇ ગયું હોય છે કે હવે આવું ન ચાલે, ઉંમર થઈ ને એમ ઉંમર કરતાં વહેલી ઘરડી થવાં લાગે છે. તેનું સૌન્દર્ય ઘટતું જાય છે ને નાની ઉંમરમાં જ જોવાની ન ગમે એવી થતી જાય છે. એ પરિસ્થિતિને લીધે પણ પતિનો પત્નીમાંથી રસ ઊડવા લાગે છે. એમાં વધારામાં પત્ની પતિના મનમાં એવું ઠસાવવા માંડે છે કે હવે ભગવાનનું નામ લો અને જન્મારો સાર્થક કરો. આ ઉંમરે આવું બધું ના શોભે. બીજી તરફ પતિની ઇચ્છાઓ પૂરબહારમાં ખીલતી હોય ને પત્ની નિરાશાના સૂરથી પતિને (જાતીય)પૂરમાંથી બહાર ફેંકી દેતી હોય એમ પતિ અનુભવતો હોય છે. હકીકત એ છે કે જાતીય આનંદ પ્રૌઢ વયે પણ માણી જ શકાય છે. પતિએ પણ પત્નીને જાતીય આનંદનો મહિમા સમજાવવો જોઈએ. અનુકૂળ વાતાવરણ હોય તો પત્નીને સંબંધ માટે રાજી કરી શકાય છે. તે પછી પણ પત્ની સંબંધ માણવા રાજી ન હોય તો પછી આવું કૈંક બને છે.

પતિને નોકરીમાં કે ધંધામાં કોઈ સ્ત્રી સાથે સંપર્ક વધે છે, તો તે સરળતાથી તે તરફ ખેંચાય છે. બંને સંમત હોય તો મળવામૂક્વાનું વધે છે ને છેલ્લે વાત શરીર સંબંધ સુધી પહોંચે છે. પતિ, અપરિચિત સ્ત્રીને પરિચિત કરી રહ્યો છે એ વાત પત્નીથી છુપાવાતી હોય છે. આ છુપાવવું બહુ છુપાતું નથી. પત્નીના કાન ધીમેધીમે મોટા થતાં જાય છે ને કાન સુધી વાત આવ્યા વિના રહેતી નથી. એવું જ પત્નીનું પણ થતું હશે. તેને પણ પતિ તરફથી સંતોષ ના થતો હોય ને તે સાથે કામ કરતાં કોઈ પુરુષ સાથે સંબંધમાં મુકાય, ત્યારે તેણે પણ પતિનો સામનો કરવાનો આવે જ છે.

થાય છે શું કે પતિ/પત્નીને ક્યાંક કોઈ જોડે પ્રેમ થયો ને તેની જનતા જનાર્દનને જાણ થઈ, તો તેની પ્રચારગાડી ફરવા લાગે છે. જે ઉપેક્ષાનો ભોગ બને છે, તેની તરફ સાધારણરીતે સહાનુભૂતિ હોય છે. મોટે ભાગે એવી સહાનુભૂતિ, ભોગ બનેલી પત્ની તરફ વિશેષ હોય છે ને ગુનેગાર પતિ જ ઠરતો હોય છે. આજુબાજુ આરોપો પતંગિયાની જેમ ઊડતા રહે છે, જેમાં મુખ્ય સૂર આવો હોય છે – અરેરે ! ભાઈને આ શું સૂઝ્યું? ઘરમાં છોકરાં પરણાવવા લાયક હોય ને આ ઉંમરે આવા ભવાડા શોભે છે? આવું, પાછા આવા વેપલામાં પડેલા હોય તે પણ બોલવા લાગે છે. એમાં કોઈ નમૂના એવા પણ હોય છે, જેમને પત્ની ઉપરાંત પણ શોખ ખાતર રસ હોય. તેમને સંજોગો કે અનિવાર્યતા પણ નથી હોતાં ને સગવડ બીજી સ્ત્રીમાં શોધતા ફરે છે. અહીં એમની વાત નથી.

ઘરમાં વાતાવરણ જ એવું હોય કે પત્ની તરફથી કારણ વગરની ઉપેક્ષા મળતી હોય કે પતિની ટાઢાશ પત્નીને બીજે જવાનું કારણ આપતું હોય એમની વાત છે. આનો બચાવ ન હોય, પણ સિક્કાની બીજી બાજુ પણ તપાસવાના હેતુથી અહીં વાત થાય છે. પત્નીને ખબર પડે કે પતિને બહાર બીજી કોઈ સ્ત્રી છે, તો તેની સ્થિતિ કેવી હોય છે. પતિનો અહીં બચાવ નથી. તેનો જે દોષ છે તે તો છે જ, પણ પત્ની જવાબદાર નથી એવું કહી ના શકાય. તે પતિને સંભળાવે છે કે ઘરમાં પત્ની હોવા છતાં, મોટાં બાળકો છતાં ને કોઈ વાતે ખોટ ન હોવા છતાં બહાર મોં મારવાનું શોભે છે? નથી જ શોભતું, પણ ઘરમાં પત્ની હોવા છતાં તેણે ઓછી ઉપેક્ષા નથી કરી. પતિને જાતીય આનંદ ઘરમાં માણવાનું એકેય કારણ બચ્યું ના હોય, તો તે શું કરશે? સુખ તો શોધશેને? ઘરમાં કોઈ સહકાર ન હોય, પત્ની છતાં, પત્નીનો ધર્મ નિભાવી  શકતી ન હોય તો પતિનો શો દોષ કાઢવો, જો તે બહાર ફાંફાં મારે તો?

જેને લીધે ચાર ભીંતો ઘર બનતી હોય, એ પતિ-પત્નીએ જ એકબીજાને સાથ આપીને જીવતર માંડ્યું હોય, ત્યાં બહુ પ્રશ્નો રહેતાં નથી, ખરું કે નહીં?

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 09 ફેબ્રુઆરી 2026

ગાઝિયાબાદની ત્રણ બહેનોની સામૂહિક આત્મહત્યા એ માત્ર એક હૃદયદ્રાવક સમાચાર નથી, પણ એક ચેતવણી છે. આ ઘટના ગેમિંગ એડિક્શન કિશોરોના મગજને કેવી રીતે ‘રિવાયર‘ કરે છે તેનો જીવતો જાગતો પુરાવો છે. ભારત જ નહીં, પણ આખું વિશ્વ અત્યારે એક એવી ડિજિટલ કટોકટી તરફ વધી રહ્યું છે, જ્યાં આભાસી દુનિયા વાસ્તવિકતા પર હાવી થઈ રહી છે.

04 ફેબ્રુઆરી, 2026ના રોજ ગાઝિયાબાદના ભારત સિટીના નવમા માળના એક એપાર્ટમેન્ટમાં જે મૌન હતું, તે શાંતિનું નહીં પણ એક ગૂંગળામણનું મૌન હતું. ત્રણ ટીનએજર બહેનોએ બાલ્કનીમાંથી કૂદીને પોતાનો જીવ આપી દીધો. 

તેમની સુસાઇડ નોટમાં કોરિયન સંસ્કૃતિ માટેનો પ્રેમ, ગેમ્સ માટેનું વળગણ અને પોતાની એકલતાની વાતો હતી. પડોશીઓની નજરે તેઓ એકદમ શાંત છોકરીઓ હતી, જે બધું જ સાથે કરતી. પરિવાર માટે તેઓ એવી વ્હાલી દીકરીઓ હતી જે ક્યારેક ભણવામાં આળસ કરતી, પણ તેમનો અંદરોઅંદરનો સંપ જોઈને પિતાને આશા હતી કે તે સમય જતાં બધું થાળે પડશે.

પરંતુ આ છોકરીઓ તેમના અંગત ડિજિટલ જીવનમાં કંઈક અલગ જ હતી. તેઓ પોતાની જાતને ભારતીય વિદ્યાર્થિનીઓ કે કોઈ સામાન્ય પરિવારની દીકરીઓ નહીં, પણ “કોરિયન પ્રિન્સેસ” માનતી હતી. આ કોઈ સામાન્ય ટીનએજ ડ્રામા નહોતો, પણ એક ધીમો માનસિક બદલાવ હતો જે કોવિડ-19 લૉકડાઉન દરમિયાન શરૂ થયો હતો. જ્યારે પિતાએ તેમના ફોન જપ્ત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે આ આભાસી ઓળખ તૂટવાનો ડર તેમને મોત સુધી દોરી ગયો. તેમની છેલ્લી ચિઠ્ઠીમાં લખ્યું હતું, ‘પપ્પા, અમે કોરિયન છોડી શકતા નથી. એ જ અમારું જીવન છે … તમે અમને અલગ નહીં કરી શકો.’ આ ગેમિંગ ડિસોર્ડરનું એવું લક્ષણ છે જેને વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશને (WHO) સત્તાવાર માન્યતા આપી છે.

મગજની ડિજિટલ કેદ : ન્યુરોસાયન્સ શું કહે છે?

જ્યારે કોઈ બાળક વાસ્તવિક જીવન કરતાં ગેમની દુનિયાને વધુ મહત્ત્વ આપે, ત્યારે સમજવું કે તેના મગજની રચનામાં ફેરફાર થઈ રહ્યો છે. મગજમાં ‘મેસોલિમ્બિક પાથવે’ નામનો એક હિસ્સો હોય છે જે આનંદ અનુભવતી વખતે ‘ડોપામાઈન’ રિલીઝ કરે છે. ગેમિંગ કલાકો સુધી આ ડોપામાઈનનું સ્તર બમણું કરી શકે છે. તેની સરખામણીમાં ભાવતું ભોજન જમવું કે મિત્રોને મળવા જેવી સામાજિક સંવેદનાઓ મગજમાં ખૂબ ઓછો આનંદ પેદા કરે છે.

સતત ગેમ રમવાથી મગજની આ રિવોર્ડ સિસ્ટમ નીરસ બની જાય છે. હેવી ગેમર્સના મગજના ‘પ્રીફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ’માં એક્ટિવિટી ઓછી થઈ જાય છે—આ એ હિસ્સો છે જે ઈમોશનલ કંટ્રોલ અને લાંબા ગાળાના નિર્ણયો લેવા માટે જવાબદાર છે. પરિણામે, કુટુંબ, શાળા અને મિત્રતાનું આકર્ષણ ધીમે ધીમે ઘટતું જાય છે. જે વ્યક્તિને આપણે ‘ઝનૂની’ કહીએ છીએ, તે ખરેખર ન્યુરોલોજિકલ કન્ડિશનિંગનો શિકાર હોય છે. કિશોરોમાં મગજ 25 વર્ષની ઉંમર સુધી સંપૂર્ણ વિકસિત હોતું નથી, તેથી તેઓ આ જાળમાં વધુ સરળતાથી ફસાઈ જાય છે.

ગેમ્સના એન્જિનિયરિંગની માયાજાળ

આધુનિક ગેમ્સ માત્ર મનોરંજન માટે નથી હોતી; તેમને ‘રિટેન્શન’ માટે એટલે કે યુઝર લાંબો સમય ચોંટી રહે તે રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે. આ માટે બિહેવિયરલ સાયકોલોજી અને કેસિનો(જુગારધામ)ની ટેકનિક્સ વાપરવામાં આવે છે :

1.     અનિશ્ચિત રિવોર્ડ્સ : આગલા લેવલે શું મળશે તેની લાલચ મગજને ગેમ છોડવા દેતી નથી.

2.     સ્ટ્રીક્સ અને ડેઈલી બોનસ : જો તમે એક દિવસ ગેમ ચૂકી જાઓ, તો તમારો જૂનો પ્રોગ્રેસ જતો રહેશે તેવો ડર પેદા કરાય છે.

3.     સોશિયલ પ્રેશર : મલ્ટિપ્લેયર ગેમ્સમાં તમને એવું લાગે છે કે જો તમે નહીં રમો, તો ઓનલાઈન ટીમમાં જોડાયેલા બીજા પ્લેયર્સનો વિશ્વાસ તોડશો, વર્ચ્યુઅલ મિત્રો ખોઈ બેસશો.

આ પ્રક્રિયામાં ગેમ એ માત્ર રમત મટીને એક સામાજિક જવાબદારી અને છેવટે એક મજબૂરી બની જાય છે.

આંકડાઓનો અરીસો

ભારત અત્યારે 568 મિલિયન એક્ટિવ ગેમર્સ સાથે વિશ્વમાં ખૂબ આગળ છે. જોખમ માત્ર આંકડામાં નથી, પણ તે કઈ વયના લોકોને અસર કરે છે તેમાં છે.

·       વૈશ્વિક સ્થિતિ : WHO મુજબ ગેમિંગ ડિસોર્ડર વસ્તીના 1%થી 3% લોકોને અસર કરે છે.

·       ભારતીય ટીનએજર્સ : ભારતમાં કરાયેલા સંશોધનો મુજબ લગભગ 20% કિશોરો ગેમિંગ એડિક્શનનાં લક્ષણો ધરાવે છે. એટલે કે દર પાંચમાંથી એક ટીનએજર જોખમમાં છે.

·       પેરેન્ટલ રિપોર્ટ : અડધાથી વધુ શહેરી ભારતીય માતા-પિતા નોંધે છે કે તેમના બાળકોમાં ઊંઘનો અભાવ, ચીડિયાપણું અને સામાજિક વિમુખતા વધી રહી છે.

ભારતનો ઈકોનોમિક સર્વે 2025–26 પણ ગેમિંગ એડિક્શનને ઉભરતા ‘પબ્લિક હેલ્થ ઈશ્યુ’ તરીકે સ્વીકારે છે.

શારીરિક પતન અને ન સમજાય તેવું મોત

જોખમ માત્ર માનસિક નથી. સતત સ્ક્રીન સામે બેસી રહેવાથી થતાં શારીરિક નુકસાન અંગે ભારતમાં હજુ પૂરતું ડોક્યુમેન્ટેશન નથી થયું. પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે એવા અનેક કિસ્સા નોંધાયા છે જ્યાં લાંબા ગેમિંગ સેશનને લીધે પલ્મોનરી એમ્બોલિઝમ (નસોમાં લોહી ગંઠાઈ જવું), ડિહાઈડ્રેશન અને હાઈપરટેન્શનને કારણે બ્રેઈન હેમરેજ કે કાર્ડિયાક અરેસ્ટ થયો હોય. ઘણા કિસ્સામાં લોકો બેઠાં બેઠાં જ મોતને ભેટ્યા પણ તેમનું ધ્યાન તે સમયે પણ  સ્ક્રીન પર હતું. સસ્તો ડેટા અને વાલીઓનું ઓછું સુપરવિઝન આ સ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવે છે.

બ્લુ વ્હેલથી ‘લવ ગેમ્સ‘ સુધીની સફર

એક દાયકા પહેલાં ‘બ્લુ વ્હેલ ચેલેન્જ’ જેવી ગેમ્સ સીધી રીતે જીવ લેતી હતી. અત્યારે જે ચાલે છે તે તેનું નવું અને વધુ ખતરનાક સ્વરૂપ છે. આજકાલની “લવ ગેમ્સ,” K-કલ્ચર રોલપ્લે અને ઈન્ટરેક્ટિવ સ્ટોરી પ્લેટફોર્મ્સ ખૂબ જ સુંદર અને રૂપાળા પેકેજિંગમાં આવે છે. તેઓ સીધું નુકસાન કરવાનું નથી કહેતા, પણ વાસ્તવિક દુનિયાથી અલગ રહેવાને ‘રિવોર્ડ’ આપે છે. તેઓ કિશોરોને સમજાવે છે કે જો તમારી આસપાસની દુનિયા ખરાબ છે, તો આ ડિજિટલ દુનિયા જ તમારી સાચી સાર્થકતા છે. જ્યારે કોઈ બાળક આવી કમ્યુનિટીમાં જોડાય છે, ત્યારે આત્મઘાતી વિચારો કરનારા કે જાતને હાનિ પહોંચાડવાનું વિચારતા અજાણ્યા લોકોનો સંપર્ક વધવાની શક્યતા અનેકગણી વધી જાય છે.

ઉકેલ : પ્રતિબંધ કે પરિવર્તન?

સામાન્ય રીતે વાલીઓ ફોન જપ્ત કરી લે છે કે ઇન્ટરનેટ બંધ કરી દે છે, પણ ક્લિનિકલ અનુભવ કહે છે કે આનાથી ગેમર બીજા ગુપ્ત રસ્તા શોધશે. સૌથી અસરકારક ઉકેલ ‘કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી’ (CBT) છે. CBT વર્તનને ખોટું પાડવાને બદલે મગજના રિવોર્ડ પાથવેઝને ફરીથી તાલીમ આપે છે. તે મગજને શીખવે છે કે સ્ક્રીનની બહાર પણ સંતોષ અને આનંદ મેળવી શકાય છે. કૌટુંબિક વાતાવરણની ભૂમિકા અહીં સૌથી મોટી છે. ગાઝિયાબાદની ઘટનામાં પિતા મહેનતુ હતા, તેમણે દીકરીઓના શોખ પૂરા કર્યા હતા, પણ તેમની હાજરી માત્ર ભૌતિક હતી. બાળકો સાથેનો લાગણીનો તંતુ ક્યાંક તૂટી ગયો હતો અને એ ખાલી જગ્યા સ્ક્રીને ભરી દીધી હતી. બાળકોના ડોક્ટર્સ દ્વારા નિયમિત સ્ક્રીનિંગ અને શાળાઓમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય અંગેની જાગૃતિ અનિવાર્ય છે.

બાય ધી વેઃ 

ગેમિંગ કોઈ અનિષ્ટ નથી; લાખો લોકો માટે તે કલા અને મનોરંજન છે. પરંતુ સંવેદનશીલ કિશોરો માટે, જેઓ સામાજિક રીતે એકલા છે, તે એક એવો ફાંસો બને છે જે ધીમેથી પકડ જમાવે છે અને પછી ગૂંગળાવી નાખે છે. ગાઝિયાબાદની એ છોકરીઓએ પોતાની ઓળખ ગેમમાં શોધી હતી, અને જ્યારે એ ઓળખ છીનવાઈ ગઈ, ત્યારે તેમને જીવન અર્થહીન લાગ્યું. ગાઝિયાબાદની ત્રણ બહેનોની સામૂહિક આત્મહત્યા એ માત્ર એક હૃદયદ્રાવક સમાચાર નથી, પણ એક ચેતવણી છે. આ ઘટના ગેમિંગ એડિક્શન કિશોરોના મગજને કેવી રીતે ‘રિવાયર’ કરે છે તેનો જીવતો જાગતો પુરાવો છે. ભારત જ નહીં, પણ આખું વિશ્વ અત્યારે એક એવી ડિજિટલ કટોકટી તરફ વધી રહ્યું છે, જ્યાં આભાસી દુનિયા વાસ્તવિકતા પર હાવી થઈ રહી છે. “ડિજિટલ-ફર્સ્ટ” રાષ્ટ્ર બનવાની દોડમાં આપણે આપણાં બાળકોનાં માસૂમ જીવનનું બલિદાન ન આપી શકીએ. 

આ લક્ષણો દેખાય તો ચેતજો

જો તમારા બાળકમાં નીચેના ફેરફારો દેખાય, તો તે સજાને પાત્ર નથી, પણ સારવારને પાત્ર છે:

·       ગેમ રમવાના સમય વિશે સતત જૂઠું બોલવું.

·       ફોન કે ડિવાઈસ લઈ લેવામાં આવે ત્યારે અતિશય ચીડિયાપણું કે આક્રમકતા.

·       પહેલાં જે પ્રવૃત્તિઓ (ક્રિકેટ, સંગીત, મિત્રો) ગમતી હોય તેમાં રસ ન પડવો.

·       મોડી રાત સુધી જાગવું અને ઊંઘનું ચક્ર ખોરવાવું.

·       ભણતરમાં અચાનક મોટો ઘટાડો આવવો.

·       આંખોમાં તાણ, માથાનો દુખાવો અને વ્યક્તિગત ચોખ્ખાઈ પ્રત્યે બેદરકારી.

મદદ માટે સંપર્ક સૂત્રો :

·       NIMHANS ગેમિંગ એડિક્શન ક્લિનિક : 080-26995000

·       iCALL સાયકોસોશ્યલ હેલ્પલાઈન : 022-25521111

·       વંદ્રેવાલા ફાઉન્ડેશન : 1860-2662-345

·       ચાઈલ્ડલાઈન ઇન્ડિયા : 1098

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 08 ફેબ્રુઆરી 2026

મુંબઈ પોલીસના કમિશનર ફોર્જેટે ક્વીન્સ રોડ પર વહેલી સવારે વાઘ માર્યો!    

બ્રિટનની નેશનલ પોર્ટ્રેટ ગેલેરીમાં નસરવાનજી શેઠનું ચિત્ર 

આપણી ભાષામાં એક કહેતી છે : ‘જ્યાં ન પહોંચે રવિ, ત્યાં પહોંચે કવિ. જ્યાં ન પહોંચે કવિ, ત્યાં પહોંચે અનુભવી.’ પણ આજે આ કહેતી સંભારવાનું કંઈ કારણ? યાદ છે, પ્રિય વાચક, ગયા શનિવારે આપણે છૂટા પડ્યા ત્યારે ક્યાં ઊભેલા હૂતા? નસરવાનજી માણેકજી પિતીતના બાવલા પાસે. એ બાવલા નીચે તો નાલ્લી તકતી ચોડેલી છે, જેમાં એવનનાં જનમ-મરણની તારીખ આપી છે અને બે-ચાર સોજ્જા બોલ લખિયા છે. ચાલો, જઈએ ગુગલદેવ કને. ગિયા. ૧૯૬૧માં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ ‘ગંગા જમના’માં લતા મંગેશકરે ગાયેલું, વૈજયંતીમાલા પર ફિલ્માવાયેલું પેલું ગીત યાદ આવી જાય: ‘ઢુંઢો, ઢુંઢો રે સાજના ઢુંઢો, મોરે કાન કા બાલા.’ ગુગલ દેવ પાસેથી માંડ પાંચ-દસ લીટી મલે. ગ્રેટ બ્રિટનની નેશનલ પોરટ્રેટ ગેલેરીમાં P. Vuccinoએ ૧૮૮૯માં તૈયાર કીધેલું પોરટ્રેટ છે, પણ નસરવાનજી શેઠ અંગેની કોઈ બી બાબત સાથે લખેલી નથી. રવિ અને કવિ કનેથી ખાલી હાથ આયા. હવે પૂછીએ અનુભવીને, ‘પારસી પ્રકાશ’ને. તેના ત્રણ ભાગ. દરેકનાં પાનાં આશરે હજાર-હજાર. એ બી મેગેઝીન સાઈઝનાં, ડબલ કોલમમાં ઝીના ટાઈપથી છાપેલાં. કમ્પ્યુટરની મદદ વગરના જમાનામાં દરેક ભાગમાં છેવટે આપેલી સૂચી કહેતાં ઇનડેક્સ માણેકજી પટેલે કઈ રીતે બનાવી હોસે તે તો ખોદાયજી જાને! પન એ ઇન્ડેક્સની મદદથી જઈએ ત્રીજા ભાગના પાના ૩૮૭-૩૮૮ ઉપર. અને વાંચીએ : ૧૮૯૧ના નવેમ્બર મહિનાની ૨૧મી તારીખે પુણેમાં નસરવાનજી શેઠ બેહસ્ત નશીન થીયા. તે વારે તેઓની ઉંમર ૬૫ વરસની હતી. તેઓ હુતા મુંબઈના એક નામચીન મિલ માલિક, વેપારી, મોટ્ટા સખાવતી. મુંબઈની પારસી પંચાયતને એ જમાનામાં ૭૫ હજાર રૂપિયાની દેણગી. ૧૮૮૮માં એવનના એક માત્ર બેટા જમશેદજી નાલ્લી વયમાં બેહસ્તનશીન થીયા તે વારે જબરો ઘા લાગીઓ. બેટાની યાદમાં, તેના ઉઠામણાના દિવસે રૂપિયા ૯,૭૫,૦૦૦ની સખાવત જાહેર કીધી. (આય, જમશેદજી એટલે ‘માહારી મજેહ’ નામની કવિતાની મોટ્ટી ચોપરી અને બે ભાગમાં દળદાર ‘કહેવત માળા’ના બનાવનાર. એવનની બાબતે આપરે અગાઉ લંબાણથી વાત કીધેલી છે એટલે ફરી નહિ કરીએ.) એ રકમમાંથી મુંબઈમાં ‘જમશેદજી નસરવાનજી પિતીત પારસી ઓર્ફનેજ’ ઊભું થિયું. આપરા આય મુંબઈમાં ફ્લોરા ફાઉન્ટન નજીક ઊભેલી જે.એન. પિતીત લાઈબ્રેરી બી નસરવાનજી શેઠની સખાવતનું ફરજંદ. બેહસ્ત નશીન થયેલો બેટો જમશેદજી હૂતો ચોપરીનો કીડો. એટલે અગાઉની એક ખખડધજ લાઈબ્રેરીને ટેકો આપીને બેઠી કીધી, નામ બી બદલાયું, જે.એન પિતીત લાઈબ્રેરી થિયું. 

૧૯મી સદીમાં ક્વીન્સ રોડ (રંગપૂરણી પાછળથી કરેલી છે)

પણ હવે નસરવાનજીને આરામથી ઊભા રહેવા દઈએ, અને પાછા જઈએ પોલીસ કમિશનર ફોર્જેટ પાસે. આજે તો દરિયો ખાસ્સો દૂર ગયો છે. પણ એક જમાનામાં ક્વીન્સ રોડ પછી BBCI રેલવેના પાટા, પછી લીલા ઘાંસવાળી જમીનનો પટ્ટો, અને પછી ઘૂઘવે દરિયો. આજના મરીન લાઈન્સ સ્ટેશનની લગભગ સામે, ક્વીન્સ રોડ પર બીજી બાજુએ, સોનાપુર – હિંદુ સ્મશાનભૂમિ. એ આજે પણ ત્યાં જ છે. એ વખતે આખો વિસ્તાર જંગલ જેવો. એક દિવસ સવારે બોમ્બે પોલીસનો એક સિપાઈ સ્મશાનની બહાર, રસ્તા પર ‘નિગરાણી’ રાખી રહ્યો હતો. એકાએક તેની નજર ગઈ, તો સામે, થોડે દૂર ઊભેલો એક વાઘ. જી, હા. ક્વીન્સ રોડ પર વાઘ. સિપાઈ પાસે હથિયારમાં ફક્ત એક લાકડી. વાઘ સિપાઈ પર હુમલો કરશે, હમણાં. એ જ વખતે બોમ્બે પોલીસના વડા ફોર્જેટનું ત્યાંથી પસાર થવું. સવારે ચાલવા નીકળ્યા હતા, એટલે બંદૂક તો તેમની પાસે પણ નહોતી. પણ કેડે ધારદાર કટારી ખોસેલી હતી. ઝાઝો વિચાર કર્યા વગર કૂદી પડ્યા વાઘ પર. પણ વાઘને થોડી જ ખબર હતી કે સામે ઊભેલો માણસ તો છે મુંબઈ શહેરનો પોલીસ કમિશનર! એ હવામાં કૂદ્યો. નીચે આવ્યો તેવો ફોર્જેટની કટારી તેની છાતીમાં. વાઘ વીફર્યો. પણ તરત કટારીનો બીજો ઘા. હા, વાઘના નખના ઉઝરડા તો ફોર્જેટના શરીર પર થયા. પણ ત્રીજે ઘાએ વાઘ થયો રામશરણ. બીજે દિવસે મુંબઈનાં લગભગ બધાં છાપામાં સમાચાર છપાયા કે પોલીસ કમિશનર ફોર્જેટે વાઘ માર્યો! કેમ ન છપાય? આજના મિનિસ્ટર કરતાં ય વધારે, એ વખતે પોલીસ કમિશનરનો રૂઆબ હતો – આગળ-પાછળ લાલ લાઈટવાળી જીપ વગર પણ!

મુંબઈના અંગ્રેજી અખબારમાં સમાચાર: ફોર્જેટે વાઘ માર્યો 

૧૮૫૭નું વરસ. પૂર્વમાં કલકત્તા, ઉત્તરમાં મેરઠ અને દેશના બીજા ભાગોમાંથી રોજેરોજ ‘બળવો આજે થશે કે કાલે’ એવા સમાચાર સતત આવ્યા કરતા હતા. એમાં વળી ગોરા લશ્કરના કેટલાક અમલદારોને વહેમ આવ્યો કે મુંબઈના અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત રહેવાસી, નામદાર જગન્નાથ શંકરશેઠ (૧૮૦૪-૧૮૬૫) બળવા સાથે સંકળાયેલા લોકોને આશરો આપી રહ્યા છે. કેટલાક બ્રિટિશ લશ્કરી અફસરોનું કહેવું હતું કે સરકારે તાબડતોબ તેમની ધરપકડ કરવી જોઇએ. પણ તે વખતના ગવર્નર લોર્ડ એલ્ફિન્સ્ટન આ વાત માનવા તૈયાર નહિ. પણ ગોરા લશ્કરી અફસરોનું દબાણ વધતું ચાલ્યું. ગવર્નરે ફોર્જેટને બોલાવીને કહ્યું કે તમે જાતે તપાસ કરીને મને જણાવો કે આ વાત સાચી છે કે નહિ. ગીરગામ રોડ પર જગન્નાથ શંકરશેઠનો મોટ્ટો વાડો, કહેતાં બંગલો. તેની પાછળના ભાગમાં હતી તેમણે જ બંધાવેલી મોટી ધરમશાળા. મુંબઈ ઈલાકાના જ નહિ, પણ પર પ્રાંતના સાધુ-બાવા, નાના-મોટા વેપારીઓ, નોકરિયાતો, ભીખારીઓ, અને ક્યારેક હિંદુ સૈનિકો પણ મુંબઈ આવે ત્યારે આ ધરમશાળામાં ઊતરે. રાતે નવરા પડે ત્યારે ઓટલે બેસી અલકમલકની વાતો કરે. તેમાં ક્યારેક બળવા અંગે પણ વાતો થાય. એમાં વળી શહેરમાં અફવા ફેલાઈ કે જગન્નાથ શંકરશેઠ અને નાના સાહેબ પેશ્વા વચ્ચે કૈંક રંધાઈ રહ્યું છે. હવે તપાસ કર્યા વગર છૂટકો નહોતો. ફોર્જેટે પોતાના એક ખાસ વિશ્વાસુ બ્રાહ્મણને ભિખારીના વેશે એ ધરમશાળામાં ગોઠવી દીધો. રાતે બધા વાતો કરે ત્યારે એક ખૂણામાં બેસીને એ બધી વાતો સાંભળે. ત્રણ-ચાર દિવસ આ રીતે માહિતી મેળવ્યા પછી ગવર્નરને મળીને ફોર્જેટે કહ્યું કે જગન્નાથ શંકરશેઠને બળવાખોરો સાથે તસુભાર જેટલો ય સંબંધ નથી. અને ગવર્નરે તેમની વાત સ્વીકારી લીધી અને લશ્કરના ગોરા અધિકારીઓને બોલાવીને કહ્યું કે જગન્નાથ શંકરશેઠ પર શંકા રાખવાનું કોઈ જ કારણ નથી. 

નામદાર જગન્નાથ શંકરશેઠ

લશ્કરના ગોરા અધિકારીઓ અને ફોર્જેટ વચ્ચે બીજી એક બાબતમાં પણ મતભેદ હતો. લશ્કરના અધિકારીઓ માનતા કે મોહરમ કે દિવાળીના દિવસો દરમ્યાન મુંબઈના કોટમાં રહેતા ‘દેશીઓ’ બળવો કરશે. અને એટલે કોટ વિસ્તારમાં તેમણે લશ્કરનો જડબેસલાક બંદોબસ્ત ગોઠવ્યો હતો. પણ ફોર્જેટ માનતા કે જો મુંબઈમાં બળવો થશે, તો ય એમાં લોકો પહેલ નહિ લે. પણ અંગ્રેજ લશ્કરના ‘દેશી’ સૈનિકો પહેલ કરશે. એ વખતે મુંબઈમાં ‘દેશી’ સૈનિકોની ત્રણ રેજિમેન્ટ, અને ગોરા સૈનિકોની એક. તેમાં ચાર સો સૈનિકો. ‘દેશી’ સૈનિકોની સંખ્યા ઘણી વધારે. મુંબઈમાંના સૈનિકોનો વડો બ્રિગેડિયર શોર્ટ ગવર્નરને કહેતો કે મુંબઈમાં ધાક બેસાડવા થોડા ‘દેશીઓ’ની ધરપકડ કરાવો. પણ ફોર્જેટના મનમાં પાકી ખાતરી કે જો મુંબઈમાં બળવો થશે તો તેની શરૂઆત દેશી સૈનિકો કરશે, મુંબઈના પ્રજાજનો નહિ. એટલે તેણે ગવર્નરને ખાનગી પત્ર લખીને પોતાનો અભિપ્રાય જણાવ્યો અને થોડા ‘દેશી’ આગેવાનોને પકડવાની લશ્કરની વાત માનવાની ના પાડી. તેણે કહ્યું કે હા, એક વાર દેશી સૈનિકો શરૂઆત કરે તો પછી થોડા દેશી લોકો તેમાં જોડાય એવું બની શકે. એ વખતે મુંબઈ પોલીસમાં ફક્ત ૬૦ અંગેજ અધિકારીઓ હતા. બાકીના બધા ‘દેશી.’ કાનપુરમાં બળવા દરમ્યાન જે બન્યું તે જાણ્યા પછી ફોર્જેટે ગવર્નરની સંમતિથી મુંબઈ પોલીસમાં પચાસ ગોરા ઘોડેસવાર અફસરોની નિમણૂક કરી. ત્યારે લશ્કરના વડાએ કહ્યું કે તહેવારો દરમ્યાન બોમ્બે પોલીસે પોતાના ગોરા અમલદારોને શહેરમાં ઠેર ઠેર ગોઠવી દેવા જોઈએ. ફોર્જેટે કહ્યું કે હું મારા બધા ગોરા અફસરોને ગોઠવી દઈશ ખરો. પણ શહેરમાં નહિ, દેશી સૈનિકોની બેરેકસની આસપાસ. ગવર્નર કહે કે આવા વખતમાં લશ્કરના હુકમનો અનાદર કરવો એ બહુ જ જોખમી પગલું ગણાય. પણ મને તમારા પર પૂરો ભરોસો છે એટલે તમને યોગ્ય લાગે તેમ કરો. ગોરા લશ્કરના વડાએ શહેરમાં ઠેર ઠેર પોતાના સૈનિકોને ગોઠવી દીધા, પણ ફોર્જેટે નહિ. તેણે પોતાના ગોરા અફસરોને ‘દેશી’ સૈનિકોની બરાકની આસપાસ ગોઠવ્યા. 

બીજી બાજુ હિંદુ અને મુસલમાન નાગરિકોની સભાઓ ગોઠવીને તેમને જણાવ્યું કે જો કોઈ ‘દેશી’ પર સરકારને વહેમ પણ જશે, તો તેનું આવી બનશે. બીજી બાજુ તહેવારો દરમ્યાન ફોર્જેટ પોતે છૂપા વેશે શહેરમાં ફરતો રહ્યો. ક્યાંક પણ લાગે કે કોઈ માણસ પૂર્વ અને ઉત્તરના બળવાખોરોની તરફેણમાં બોલે છે તો તરત જ બોમ્બે પોલીસ તેમની ધરપકડ કરી લેતી. એ માટે બોમ્બે પોલીસના ત્રણ-ચાર દેશી અધિકારીઓ પણ સતત છૂપા વેશે ફોર્જેટની સાથે રહેતા. ફોર્જેટ થોડીક અમથી વ્હીસલ વગાડે એ ભેગા પ્રગટ થઈ ધરપકડ કરતા. 

અને થોડા જ દિવસમાં ફોર્જેટ ધારતા હતા તેવું જ થયું. એસપ્લનેડ પરની દેશી સૈનિકોની છાવણીમાંના તંબુઓમાંથી બહાર નીકળીને ઢગલાબંધ ‘દેશી’ સૈનિકો રસ્તા પર ઊતરી આવ્યા. આ ખબર મળતાં જ ફોર્જેટે પોતાનો ઘોડો દોડાવ્યો. પોતાના તાબા હેઠળના મિસ્ટર એડગિન્ટન અને બીજા ગોરા પોલીસોને કહ્યું કે બનતી ઝડપથી તમે પણ ત્યાં પહોંચજો. ફોર્જેટે જઈને જોયું તો દેશી સૈનિકોનાં ટોળાં બેકાબૂ બન્યાં હતાં અને છાવણીની આસપાસનો ગોરા સૈનિકોનો પહેરો તોડીને બહાર રસ્તા પર ઊતરી આવવા મથતા હતા. જે થોડા ગોરા સૈનિકો હતા તે પોતાની તલવારો ઉગામીને તેમને રોકવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા. ફોર્જેટને આવેલા જોઈ દેશી સૈનિકોએ બૂમો પાડી કહ્યું : મિસ્ટર ફોર્જેટ! તમે તાબડતોબ અહીંથી ચાલ્યા જાવ. ફોર્જેટે જવાબ આપ્યો. જો તમે બધા બળવો કરવા માગતા હો તો હું અહીંથી તસુભાર પણ ખસીશ નહિ. મારો જીવ જાય તો ભલે જાય. અને પછી તેમને ધમકી આપનાર ‘દેશી’ સૈનિકોની વધુ નજીક પોતાના ઘોડાને લઈ ગયા. ગોરા સૈનિકોને કહ્યું : ‘દરવાજા ખોલી નાખો. તેમને બહાર આવવા દો. હું તેમને પહોંચી વળીશ.’ આ સાંભળી ‘દેશી’ સૈનિકો ડઘાઈ ગયા. અને ધીમે ધીમે પોતાની છાવણીમાં પાછા જવા લાગ્યા. અને હા, આ કિસ્સો કલ્પિત નથી જ. Gazetteer of Bombay City and Islandના બીજા ભાગનાં પાનાં ૧૫૮-૧૫૯ પર તે નોંધાયેલો છે. હા, પછી ફોર્જેટે જે કર્યું – કે તેને કરવું પડ્યું – તે આજે આપણને ન ગમે. પણ આપણા ગમા-અણગમા પણ બદલાતા વખત સાથે બદલાતા રહે છે. પણ એ અંગેની વાત હવે પછી.

e.mail : deepakbmehta@gmail.com 

XXX XXX XXX 

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”; 07 ફેબ્રુઆરી 2026