મેં મારી કોલમમાં એકાદ-બે વાર લખ્યું છે કે આઝાદ ભારતનાં કપાળ પર પાંચ કલંક લાગેલાં છે એમાં એક ૧૯૮૪માં મુખ્યત્વે દિલ્હી શહેરમાં અને ઉત્તર ભારતમાં સિખોનો કરવામાં આવેલો નરસંહાર છે. એ નરસંહારમાં એકલા દિલ્હી શહેરમાં ૨,૭૩૩ સિખોની હત્યા કરવામાં આવી હતી અને ઉત્તર ભારતમાં કુલ મળીને ૩,૩૫૦ સિખોની હત્યા કરવામાં આવી હતી. બીજાં ચાર કલંકો છે; મહાત્મા ગાંધીની હત્યા, ઈમરજન્સી, બાબરી મસ્જિદને તોડી પાડવી અને ૨૦૦૨માં ગુજરાતમાં કરવામાં આવેલો મુસલમાનોનો નરસંહાર. ત્રણ કલંક હિન્દુત્વવાદીઓએ દેશના કપાળે લગાડયાં છે અને બે કૉન્ગ્રેસે.

અહીં ગણાવવામાં આવેલાં પાંચ કલંક ભૂંસી શકાય એમ નથી, પણ એક કલંક એવું છે જે ભૂંસી શકાય એમ છે, પણ જાણીબૂજીને ભૂંસવામાં આવતું નથી અને એ છે; બિસ્માર ન્યાયતંત્ર. બિસ્માર કાનૂની પ્રક્રિયા (ક્રિમિનલ જસ્ટિસ સિસ્ટમ. દિલ્હીમાં સિખોનો નરસંહાર ૧૯૮૪માં થયો હતો અને આજે ૩૪ વરસ પછી ન્યાય મળ્યો છે અને એ પણ આંશિક. દિલ્હીના કૉન્ગ્રેસી નેતા સજ્જન કુમારને દિલ્હીની વડી અદાલતે આજીવન કારાવાસની સજા કરી છે. હજુ તો સર્વોચ્ચ અદાલતમાં અપીલ બાકી છે. આંશિક એ અર્થમાં પણ ખરો કે નરસંહારનું નેતૃત્વ કરવાનો જેના ઉપર આરોપ હતા અને જેની સંડોવણી વિષે લોકો ખાતરીથી કહે છે એવા કેટલાક લોકો સત્તા ભોગવીને ઉપર પણ જતા રહ્યા છે. પદ અને પ્રતિષ્ઠા ભોગવીને તેઓ ઉપર જતા રહ્યા ત્યાં સુધી લકવાગ્રસ્ત ન્યાયતંત્ર તેમની ગરદન સુધી પહોંચી શક્યું નહોતું. તમને યાદ હશે કે એ જ વરસમાં, ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા પછી તરત ભોપાળમાં ગેસગળતરની ઘટના બની હતી જેમાં ૩,૭૦૦ કરતાં વધુ લોકો માર્યા ગયા હતા. મૃતકોના સગાંઓને હજુ આજે પણ ન્યાય નથી મળ્યો.

દિલ્હીની વડી અદાલતના ચુકાદાનું સ્વાગત કરતાં કેન્દ્રના કાયદા પ્રધાન અરુણ જેટલીએ કહ્યું છે કે કૉન્ગ્રેસને તેના પાપની સજા મળી છે. તેઓ બીજા કોઈ ખાતાના પ્રધાન હોત તો પ્રતિવાદ કરવાની જરૂર નહોતી, પરંતુ અરુણ જેટલી કાયદા પ્રધાન છે ત્યારે પૂછવું જોઈએ કે ૩૪ વરસે એક માણસને સજા થાય અને બાકીના બીજા આરોપીઓ પદ અને પ્રતિષ્ઠા ભોગવીને સજા પામ્યા વિના કુદરતી મૃત્યુ પામીને જતા રહે એને પાપની સજા કહેવાય? બીજું દેશને પાપની સજાની જરૂર નથી, ગુનાની સજા જોઈએ છે અને એ પણ બાંધી મુદ્દતમાં કાયદા દ્વારા ખટલો ચાલ્યા પછી કસુરવાર હોય તો જ. આ દેશના કાયદા પ્રધાન - જે પોતે ખ્યાતનામ વકીલ છે - તે કાયદાની, કાયદાના પહોંચની અને કાયદાના રાજની વાત કરવાની જગ્યાએ પાપ-પુણ્યની વાતો કરતા હોય ત્યાં તમે ન્યાયની શું અપેક્ષા રાખો?

આજકાલ અરુણ જેટલી બ્લોગ ઉપર જેટલા સક્રિય છે એટલા તેમના મંત્રાલયમાં સક્રિય નથી. એમ લાગે છે કે તેમણે દિલ્હીની વડી અદાલતના ન્યાયમૂર્તિઓનો ચુકાદો વાંચ્યા પહેલાં ઉતાવળે પ્રતિક્રિયા આપી છે. ન્યાયમૂર્તિઓએ તેમના ચુકાદામાં કહ્યું છે કે દેશ આઝાદ થયો એ પછીથી રાજકીય લાભો માટે ગણતરીપૂર્વકનું કોમી ધ્રુવીકરણ કરવામાં આવી રહ્યું છે અને એમાં જીનોસાઈડ (ગણતરીપૂર્વકનો એક જ કોમનો નરસંહાર) કરવાની ઘટનાઓ પણ બનતી આવી છે જે શરમજનક છે. જજસાહેબોએ આવી ઘટનાઓને ક્રાઈમ્સ અગેન્સ્ટ હ્યુમેનિટી તરીકે ઓળખાવી છે. આવી ઘટનાઓમાં ન્યાયમૂર્તિઓએ ૧૯૯૩ની મુંબઈની ઘટના, ૨૦૦૨ની ગુજરાતની ઘટના, ૨૦૦૮ની ઓડીશામાં બનેલી કંધમાલની ઘટના અને ૨૦૧૩માં ઉત્તર પ્રદેશમાં મુઝફ્ફરનગરમાં બનેલી ઘટનાઓને ઓળખાવી છે. આ બધી ઘટનાઓમાં લઘુમતી કોમને ટાર્ગેટ કરવામાં આવી હતી અને ગુનેગારો હિન્દુત્વવાદીઓ હતા. આમાંની કોઈ ઘટનામાં એકેએક ગુનેગારોને હજુ સુધી સજા થઈ નથી અને જે થઈ છે એ નાના ગુનેગારોને થઈ છે.

દિલ્હીની વડી અદાલતના ન્યાયમૂર્તિઓએ આપેલો ચુકાદો મનનીય છે. તેમણે કહ્યું છે કે રાજકીય ઈરાદાથી કરવામાં આવતા સામૂહિક નરસંહારને કોમી હુલ્લડ તરીકે ખપાવીને જે રીતે ઉપલબ્ધ ફોઝદારી કાયદાઓ હેઠળ ખટલા ચલાવવામાં આવે છે એ પર્યાપ્ત નથી. આમાં ગુનાનો શિકાર બનેલાઓને ન્યાય મળતો નથી અને મળે તો પણ એ કલંક મિટાવી શકે એમ નથી. હજાર-બે હજાર માણસોની પ્રતિક્રિયાને નામે હત્યા કરવામાં આવે એ સભ્ય દેશમાં કેમ ચલાવી લેવાય? દિલ્હીની વડી અદાલતના ન્યાયમૂર્તિઓએ સામૂહિક નરસંહાર માટે અલગ અને આકરા કાયદા ઘડવાની ભલામણ કરી છે. ખાસ અદાલત પણ હોઈ શકે. કેન્દ્રના કાયદા પ્રધાને આ વિષે પણ પોતાનો મત આપવો જોઈએ.

૧૯૮૪માં ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા પછી નવી રચાયેલી રાજીવ ગાંધીની સરકારે કૉન્ગ્રેસીઓને ત્રણ દિવસ આપ્યા હતા. ત્રણ દિવસમાં વેર વાળવું હોય એટલું વાળી લો. પોલીસ આંખ આડા કાન કરશે અને લશ્કરને મોડેથી મુકવામાં આવશે. ન્યાયમૂર્તિ સીકરીના લોકપંચમાં આ હકીકત સાબિત થઈ ગઈ છે. આવું જ ૨૦૦૨માં ગુજરાતમાં થયું હતું. ત્રણ દિવસ. કાયદો હાથમાં લો અને વેર વાળો. એવી ઊભી કોમી તિરાડ પાડો કે આપોઆપ મત ઝોળીમાં આવી જાય. ત્રણ દિવસ પછી વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધીએ કહ્યું હતું કે એ તો વડલો જ્યારે ધરાશયી થાય ત્યારે થોડી ધરતી તો ધ્રુજે, જેમ ગુજરાતના મુખ્ય પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ કહ્યું હતું કે ક્રિયા સામે પ્રતિક્રિયા તો પેદા થાય એમાં નવું શું છે? વિજ્ઞાનનો નિયમ છે. આ બન્ને નિવેદનો અસંવેદનશીલતાની ચરમસીમારૂપ હતાં.

એટલે તો દિલ્હીની વડી અદાલતના ન્યાયમૂર્તિઓએ સજ્જન કુમારના બચાવમાં કરવામાં આવેલી દલીલો ફગાવી દેતા સવાલ કર્યો છે કે પ્રતિક્રિયા આવી હોય? એક જ કોમને ટાર્ગેટ બનાવવામાં આવે, વીણીવીણીને મારવામાં આવે, ત્રણ ત્રણ દિવસ સુધી સ્થિતિ કાબૂમાં લેવામાં ન આવે, પોલીસ આંખ આડા કાન કરે અથવા ગુનામાં ભાગીદાર હોય અને એ પછી ક્યારે ય અંત ન આવે એવી તપાસોની વણઝાર શરૂ થાય. આને ગુસ્સે ભરાયેલા લોકોની પ્રતિક્રિયા કહેવાય કે નરસંહાર કહેવાય? ન્યાયમૂર્તિઓએ કહ્યું છે કે દસ જેટલી કમિટીઓ અને તપાસપંચોએ તપાસ કર્યા પછી છેક ૨૧ વરસે સજ્જન કુમાર સામે તપાસ થઈ હતી અને આરોપનામું નોંધાયું હતું. એમાં પણ નીચલી અદાલતે તો સજ્જન કુમારને નિર્દોષ છોડી મુક્યા હતા. વડી અદાલતે કાચો ચુકાદો આપવા માટે નીચલી અદાલતની ટીકા કરી છે અને ભોગ બનેલાઓને ન્યાય મળતાં ૩૪ વરસ લાગ્યાં એ માટે ખેદ પણ પ્રગટ કર્યો છે.

કાયદાના હાથ લાંબા હોય છે, સત્યનો વિજય થઈને જ રહે છે, પાપની સજા મળતી જ હોય છે, દેર હોય છે પણ અંધેર નહીં વગેરે વાતો કરીને આશ્વાસન મેળવવાનો કોઈ અર્થ નથી. કાયદાની પ્રક્રિયા અને ન્યાયતંત્ર સક્ષમ હોવાં જોઈએ અને એ માટે નાગરિક સમાજે ઊહાપોહ કરતા રહેવું જોઈએ. કાયદો સજ્જન કુમારને કોલરથી પકડી શક્યો એનું કારણ જજોની ફરજપરસ્તી અને લાજશરમ છે. હિંસક રાજકારણનો શિકાર બનેલા નિર્દોષ વિક્ટિમને ન્યાય પણ ન આપી શકીએ તો આપણે શેના ન્યાયાધીશ અને આ ખુરશી પર બેસવાનો શો અર્થ એવું વિચારનારા જજો દેશને હજુ સુધી તો મળતા રહે છે. આવા જજોના કારણે રાહત મળે, કહો કે નિરાશામાં કળ વળે એવી સુખદ ઘટનાઓ અદાલતોમાં સર્જાતી રહે છે. અત્યારે જે અપવાદ છે એ નિયમ બનવો જોઈએ.

સૌજન્ય : ‘કારણ-તારણ’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 19 ડિસેમ્બર 2018

Category :- Opinion / Opinion

માનો કે ન માનો ચૂંટણીઓનો મહિમા છે અને છે

ચૂંટણીઓથી ત્રણ હેતુઓ પાર પડે છે

૧૫ ડિસેમ્બરના લેખમાં મેં કહેલું કે સામાન્યજનની કારકિર્દીમાં એ અવસર આવતો જ નથી કે એ રાજકારણવિષયક અધ્યયનો કે સંશોધનો સુધી પ્હૉંચે. એ સંદર્ભમાં એક વાચકે મને લખ્યું કે એવું કોઇ તાજેતરમાં પ્રકાશિત અધ્યયન છે કે કેમ; હોય તો મને સૂચવો.

મેં એને કહ્યું કે મારા મતે NDTV-ના પ્રણય રૉયને રિઝર્વ બૅન્કના પૂર્વ ગવર્નર રઘુરામ રાજને આપેલા ઉત્તરો એ પ્રકારના અધ્યયનનું ફળ છે. એમાંની કેટલીક બહુ જરૂરી વાતો હું ખાસ તમારા માટે મારા આગામી લેખમાં લખીશ, તમે વાંચી શકશો.

એમાંની કેટલીક બહુ જરૂરી વાતો સાદી રીતના સાર રૂપે મારા શબ્દોમાં આ પ્રમાણે છે :

રઘુરામે કહ્યું કે ભારતના વર્તમાન અર્થતન્ત્ર સામે અનેક પડકારો છે જેને નિસબતપૂર્વક સમજવા જરૂરી છે. ત્રણ મોટા પ્રશ્નો છે : ખેતી સંદર્ભે પ્રગટેલી પીડા-યાતના. પાવર સૅક્ટરમાં શરૂ થયેલો મંદવાડ. અને, બૅન્કિન્ગ સિસ્ટમમાં જોવા મળેલી મુશ્કેલીઓ. એમણે જણાવ્યું કે : સંસ્થાઓમાં સરકારની દખલગીરીને લીધે ગ્લોબલ અને ડોમેસ્ટિક ઈન્વેસ્ટમૅન્ટ પર - નિવેશ, થાપણો કે મૂડીરોકાણ પર - અસરો પડી શકે છે. માત્ર દેશના જ નહીં પણ વિદેશી થાપણકારોને પણ વિશ્વાસ પડવો જોઇએ કે કાયદાકાનૂન સચવાયા છે અને દેશ ઠીક પ્રકારે વિકાસોન્મુખ છે : આ વર્ષે વિકાસ વૈશ્વિક સ્તરે ધીમો પડી રહ્યો છે અને બને કે આવતા વર્ષે પણ ધીમો જ રહે : નોટબંધી વિશે ચોખ્ખી છાપ એ છે કે એણે આપણા વિકાસને અસર પ્હૉંચાડી છે. દુનિયા ફાસ્ટ સ્પીડે વિકાસ કરતી’તી પણ આપણે ધીમા પડી ગયા : GST-થી લાંબા ગાળે ફાયદો થઇ શકે છે, હાલ તો એની પ્રારમ્ભકાલીન તકલીફો છે - ટ્રીથિન્ગ પ્રૉબ્લેમ્સ : ભારતીય અને વિદેશી નિષ્ણાતોની એક સ્વતન્ત્ર સંસ્થાની જરૂર છે જે GDP - માપનની સમગ્ર પ્રક્રિયાની જાંચપડતાલ કરી શકે : ગામડાંના લોકો માટે ઢોરઢાંખર ઘરડાં થાય ત્યારે એમનું શું કરવું એ મહા પ્રશ્ન થઇ પડે છે. ગાયોના જતનપૂર્વકના સ્વાસ્થ્ય બાબતે કંઇક ઉપાય યોજીશું તો ગાયને માટે કંઇક કર્યું કહેવાશે. એ રીતે અને વધુ ને વધુ ગૌશાળાઓ ખોલીને ગાયોની કતલ પરના પ્રતિબન્ધને સંતુલિત કરી શકાય : કૃષિને ઉદ્યોગ ગણવાને બદલે વિકાસયન્ત્ર ગણવાની જરૂર છે - ગ્રોથ ઍન્જિન : બેરોજગારી ઘણો ગમ્ભીર મુદ્દો છે. રેલવેની ૯૦ હજાર નોકરીઓ માટે ૨ કરોડ ૫૦ લાખ લોકો ઍપ્લાય કરે છે ! : અર્થકારણમાં સ્ત્રીઓની ભાગીદારી માટે તકો નથી સરજી શકાઇ…

આ લખતો’તો ત્યારે મને થયું કે સામાન્ય નાગરિક પૂછી શકે કે - આ બધી બાબતો અર્થકારણ વિશે છે, રાજકારણ સાથે એનો શો સમ્બન્ધ? મતદાર પાસે ‘લિમિટેડ કૉગ્નિશન’ હોય છે એમાં આ પણ છે કે દેશની અર્થવ્યવસ્થા વિશે એ અણજાણ હોય છે. માત્ર રાજનેતાઓને જોયા કરે છે. એને રાહુલ કે મોદી અથવા કૉન્ગ્રેસ કે ભા.જ.પ. જેવાં દ્વન્દ્વ સિવાયનું ભાગ્યે જ કશું સૂઝે છે. સંગીન અર્થતન્ત્ર કોઇ પણ શાસનનો કે કોઈ પણ દેશના વિકાસનો પાયો છે. આપણે ઈસ્યુબેઝ્ડ પોલિટિક્સની વાતો કરતા હોઇએ તો, દેખીતું છે કે એમાં દેશના અર્થકારણનો મુદ્દો અગ્રિમ ગણાય.

પણ જુઓ, રઘુરામે રાજકારણ અંગે પણ એક ખૂબ વિચારણીય વાત રજૂ કરી છે : એમણે ઓછો જાણીતો શબ્દ પ્રયોજ્યો, ‘મૅજોરિટેરિયનિઝમ’. ‘મૅજોરિટી’ એટલે બહુમતિ. મૅજોરિટીમાં માનનાર ‘બહુમતિવાદી’. બહુમતિવાદીઓના આગ્રહોમાં માનનારાઓનો વાદ તે મૅજોરિટેરિયનિઝમ. આમ તો, બહુમતિ લોકશાહીનો પ્રાણ ગણાય. પણ રઘુરામ એમ કહે છે કે બહુમતિવાદીઓના આગ્રહને કારણે ભાગલા પડે છે - અમુકોને બાકાત કરી દેવાય છે - અમુકોને અંદર લઈ લેવાય છે. ઍક્સ્ક્લુઝન અને ઈન્ક્લુઝન. એમણે કહ્યું કે ભારતમાં આ ચર્ચા સુલભ છે : હિન્દુ મૅજોરિટેરિયનિઝમ સહજ કૅટેગરી છે. અને એમાંથી બાદ કરાયેલી કૅટેગરીઝ છે, ખ્રિસ્તી અને મુસ્લીમ, જે માઈનોરિટીઝ છે. એને પરિણામે, એક સૅટને સરખો ગ્રથિત કરવાને બદલે, દેશને big warring pieces-માં વહેંચી નાખવાનું બને છે. જૂથો પડી જાય અને એકબીજા સાથે સંઘર્ષ કરતાં થઇ જાય. એમની આ વાતમાં બહુમતિનો વિરોધ નથી પણ બહુમતિવાદીઓના આગ્રહોથી થનારા નુક્સાનનો સંકેત છે.

વિધાનસભાની ચૂંટણીઓનાં પરિણામોથી ભા.જ.પ.માં માનનારાઓ ‘દુ:ખી’ થયા ને કૉન્ગ્રેસમાં માનનારા ‘સુખી’ થયા. એ પરિણામોની ભૂમિકાએ ૨૦૧૯ની ચૂંટણીઓ વિશે વરતારા ચાલુ થયા છે અને સંભવ છે કે સાચા પડે. પરન્તુ એ વરતારા વચ્ચે રઘુરામે આપેલા ઉત્તરોથી દેશના વર્તમાનનું જે ચિત્ર ઊપસે છે, મને લાગે છે, તે ખૂબ ધ્યાનપાત્ર છે. રઘુરામ રાજન કેટલા સાચા છે એ તો એ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો કહી શકે. એમના કેટલા અને કયા મુદ્દા કયા પક્ષને કેટલા સ્વીકાર્ય છે એ પણ, ન કહી શકાય. પણ કોઈ પણ ક્ષેત્રના એમની કોટિના વિદ્વાનમાં શ્રદ્ધા તો રાખી જ શકાય. અને એવી વ્યક્તિઓના જ્ઞાનને શક્ય એટલું, આમ, પ્રસરાવી શકાય. અને, મતદારના ‘લિમિટેડ કૉગ્નિશન’-નું જે બીજું કારણ આપણી ચર્ચામાં છે એ લિમિટને એ પ્રકારે ઘટાડી શકાય.

એ મૂળ લેખમાં આપણો છેલ્લો મુદ્દો આ હતો : ચૂંટણીઓ ઉત્તરદાયી કે જવાબદેહી સરકાર નીપજાવવામાં કામયાબ નથી નીવડતી. ભલે. તો એ કઇ રીતે સારી છે? એથી બીજા કયા હેતુઓ સિદ્ધ થાય છે?

ચૂંટણીઓ ત્રણ હેતુઓ પાર પાડે છે :

૧ : ચૂટણીઓથી કમ્યુનિટી, સમુદાય, કહો કે, એક અલગ પ્રકારની સામાજિકતા પ્રગટે છે. ચૂંટણીઓ આપણને સહભાગી કેમ બનાય એનો રસ્તો બતાવે છે. સૌ જોડાય છે અને સૌને લાગે છે કે પોતે સૌ સરખા છે. માણસને કશા સમૂહના સાથી થવું હંમેશાં ગમે છે. સૌ આપણને જાણે-સમજે અને એથી આપણો દરજ્જો નક્કી થાય, ગમે છે. અને, મનુષ્ય માટે એ બહુ જરૂરી પણ છે.

૨ : ચૂંટણીઓ આપણને મદદ કરે છે કે આપણે નાગરિક રૂપે નાગરિક સંસ્કૃતિમાં ભાગ લઇ શકીએ. એ સંસ્થાઓમાં જોડાઈ શકીએ. એનો સાર અથવા લાભ એ છે કે એમાં સંભવતી કોઇપણ પ્રવૃત્તિની આપણા વડે જિવાઈ રહેલા જીવન પર અસર પડે છે. ચૂંટણીઓથી આપણે વૅલ-બીઈન્ગ માટે જરૂરી એવી ચાવીરૂપ બાબતો સાથે જોડાઇએ છીએ. હક્કો અને ફરજો બાબતે  સુધારા ઈચ્છીએ કે એને સમુચિત ગણીને ચાલીએ, જે કરીએ એ; સમાજે ઘડેલી એ સંસ્થાઓ જ આપણી નાગરિકતાનો હિસ્સો છે.

૩ : ચૂંટણીઓ વૈયક્તિક અને સામુદાયિક અભિવ્યક્તિનું સાધન છે. અભિવ્યક્તિની સ્વતન્ત્રતા અમેરિકન સંસ્કૃતિ માં વણાઈ ગયેલી વસ્તુ છે. વાણી-સ્વાતન્ત્ર્ય તો આપણે ત્યાં પણ ક્યાં નથી? મુક્ત સમાજનો અર્થ જ એ છે કે માણસને વ્યક્ત થવાની મૉકળાશ હોય. માણસોને જો અંકુશો નીચે જીવવાનું હોય કે અવારનવાર સૅન્સરનો ભોગ બનવું પડતું હોય, તો એનો સમાજ મુક્ત નથી.

માનો કે ન માનો, ચૂંટણીઓનો મહિમા છે અને છે. ચૂંટણીઓ લોકશાહીના જેવું જ ટૅરિબલ મિકેનિઝમ છે જે સાધ્યો કે વચનો વિશે માણસને હંફાવે છે, દોડતા રાખે છે. તેમ છતાં ચૂંટણીઓ મૂલ્યવાન છે, મહત્તાપૂર્ણ છે. ચર્ચિલે એટલે જ કહેલું કે બીજા બધા વિકલ્પો નકામા છે…

= = =

[ચૂંટણીવિષયક કેટલીક વાતો : લેખ-ક્રમાંક : ૩ : તારીખ ૧૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૮]

આ એન.ડી.ટી.વી.વાળા ઇન્ટરવ્યૂની લિંક :

https://www.ndtv.com/video/exclusive/ndtv-special-ndtv-24x7/majoritarianism-divides-raghuram-rajan-tells-prannoy-roy-501586

 

Category :- Opinion / Opinion

ગઈકાલે જોયું એમ સર્વોચ્ચ અદાલતે રાફેલના સોદાની તપાસ કરવામાં આવે એવી અરજી ફગાવી દેતાં દલીલ કરી હતી કે સોદાના ભાવતાલ અંગેની ચકાસણી કૉમ્પ્ટ્રોલર એન્ડ ઑડિટર જનરલ(કૅગ)એ કરી છે, કૅગનો અહેવાલ જાહેર હિસાબ સમિતિએ ચકાસ્યો છે અને તેની સુધારેલી આવૃત્તિ સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવી છે, એટલે સોદાની આખી પ્રક્રિયા લોકો જોઈ - ચકાસી શકે એવી ખુલ્લી છે. જે ઉઘાડું છે એની તપાસ શું કરવાની? ચુકાદો આવ્યો એ જ દિવસે રાહુલ ગાંધીએ જાહેર હિસાબ સમિતિના અધ્યક્ષને પત્રકારો સમક્ષ ઉપસ્થિત કરીને જૂઠનો ભાંડો ફોડી નાખ્યો. સપડાઈ ગયેલી સરકારે તરત જ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં જઇને કહ્યું કે બંધ પરબીડિયામાં આપવામાં આવેલી વિગતો ખોટી રીતે સમજવામાં આવી છે અને એને આ રીતે વાંચવી જોઈએ, વગેરે વગેરે.

પહેલી વાત તો એ કે આ બંધ પરબીડિયાનું નોનસેન્સ બંધ થવું જોઈએ. ન્યાય થવો પણ જોઈએ અને ન્યાય થતો નજરે પડવો પણ જોઈએ એમ ન્યાયશાસ્ત્ર કહે છે. એટલે તો ઓપન કૉર્ટ એવો શબ્દપ્રયોગ તમે સાંભળ્યો હશે. તમે ઈચ્છો તો દેશની કોઈ પણ અદાલતમાં બેસી શકો છો અને ન્યાયની પ્રક્રિયા નિહાળી શકો છો. તમને એની પણ જાણ હશે કે જ્યારે બંધ કમરામાં (ઇન કેમેરા) સુનાવણી જરૂરી લાગતી હોય ત્યારે ખાસ પરવાનગી લેવી પડતી હોય છે અને એવી પરવાનગી સ્ત્રી સાથે કરવામાં આવેલા બળાત્કાર જેવા અપવાદરૂપ ખટલામાં આપવામાં આવે છે. એ પણ કોઈ અંગત કુટુંબીએ કર્યો હોય ત્યારે, બહારની કોઈ વ્યક્તિએ કર્યો હોય તો નહીં.

આજકાલ કારણ વિના બંધ પરબીડિયાનું નોનસેન્સ વધી રહ્યું છે. રાફેલ સોદાની વિગતો સર્વોચ્ચ અદાલતે પોતે બંધ પરબીડિયામાં માગી હતી, કારણ કે સંરક્ષણ જેવી સંવેદનશીલ બાબત તેની સાથે સંકળાયેલી છે. સર્વોચ્ચ અદાલતની સંરક્ષણ અંગેની ચિંતા આપણે ઘડીભર સ્વીકારી પણ લઈએ, પરંતુ બૅન્કોને નવડાવી નાખનારાઓની યાદીનું બંધ પરબીડિયું શું કામ ખોલવામાં નથી આવતું? ડૉ. રઘુરામ રાજન રિઝર્વ બેન્કના ગવર્નર હતા, ત્યારથી પરબીડિયું સર્વોચ્ચ અદાલતમાં પડ્યું છે અને બંધનું બંધ છે. એ શા માટે ખોલવામાં નથી આવતું? એમાં  દેશની રક્ષાનો તો કોઈ તકાદો નથી! આઠ વરસ પહેલાં સિનિયર એડવોકેટ શાંતિ ભૂષણે ભ્રષ્ટ ન્યાયાધીશોની એક યાદી બંધ પરબીડિયામાં સર્વોચ્ચ અદાલતને આપી હતી. એ પરબીડિયું પણ હજુ સુધી બંધ છે. 

જો સર્વોચ્ચ અદાલતે બંધ પરબીડિયાની વિગતો અરજકર્તાઓને આપી હોત, તો સર્વોચ્ચ અદાલતની પ્રતિષ્ઠા ન ઝંખવાઈ હોત. અદાલત કહે છે એમ સરકારી દાવા મુજબ ખુલ્લી વિગતો જ ખુલ્લી કરવાની હતી, કોઈ ગોપિત રહસ્યો તો આપવાનાં નહોતાં. પણ મામલો જેવો દેખાય છે એવો સરળ નથી. અદાલતના ચુકાદામાં અસંખ્ય વિરોધાભાસો છે. અસંખ્ય એટલે અસંખ્ય. એટલે તો કોલકત્તાના ‘ધિ ટેલીગ્રાફ’ નામના અંગ્રેજી અખબારે તેના શનિવારના અંકમાં સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાના અહેવાલનું મથાળું આપવાની જગ્યાએ સાત કૉલમમાં નવ પ્રશ્ન-ચિહ્ન મૂક્યાં છે. એક પણ શબ્દ નહીં, માત્ર પ્રશ્ન-ચિહ્ન. સર્વોચ્ચ અદાલતે ચુકાદો નથી આપ્યો, પ્રશ્નો પેદા કર્યા છે અને છે એને ગૂંચવ્યા છે.

અદાલતે બંધ પરબીડિયાનો આશરો લઈને કહ્યું છે કે બધું ઉઘાડું છે એટલે તપાસ કરવાની જરૂર નથી. અદાલતે બીજી જગ્યાએ કહ્યું છે કે અમે (જજોએ) નક્કી કરવામાં આવેલા ભાવ-તાલની ઝીણવટભરી તપાસ કરી છે અને બધું બરોબર છે. અદાલતે વળી ત્રીજી જગ્યાએ કહ્યું છે કે ડિફેન્સ ટેકનોલોજી, ઈક્વિપમેન્ટ્સ અને તેના ભાવની વિગતો એટલી ટેકનિકલ હોય છે કે તેની ચકાસણી કરવાની સજ્જતા અદાલત ધરાવતી નથી. અદાલતે ચોથી જગ્યાએ કહ્યું છે કે આપણા દુશ્મન પાડોશી દેશો પાસે ફોર્થ જનરેશન લડાકુ વિમાનો છે એટલે આપણે સજ્જ બનવું જ રહ્યું અને માટે વિઘ્નો નાખવાનાં ન હોય. અદાલતે પાંચમી જગ્યાએ ઍર ફોર્સના અધિકારીઓની જુબાની નોંધીને લડાકુ વિમાન મેળવવામાં ઘણો વિલંબ થયો છે એની નોંધ લીધી છે, પરંતુ ભારત ફોર એન્ડ એ હાફ જનરેશન સુખોઈ વિમાન ધરાવે છે એવી જુબાનીની નોંધ નથી લીધી. બાય ધ વે, આ વિમાનો હિન્દુસ્તાન ઍરોનોટિક લિમિટેડ બનાવે છે.

અદાલતે છઠ્ઠી જગ્યાએ સરકારનો અને રાફેલ વિમાન બનાવનારી કંપનીનો દાવો પડકાર્યા વિના કબૂલ રાખ્યો છે કે ૨૦૧૫માં રિલાયન્સનો અચાનક પ્રવેશ નથી થયો, પરંતુ ૨૦૧૨થી ડૅસ્સોલ્ટ અને રિલાયન્સ વચ્ચે ભાગીદારી છે. અચ્છા? એ કઈ રીતે? તો કે ડૅસ્સોલ્ટની મૂકેશ અંબાણીની રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ સાથે ૨૦૧૨થી વ્યાવસાયિક ભાગીદારી છે અને અનિલ અંબાણીની કંપની તેની સબસિડિયરી કંપની છે. બે ભાઈઓ વચ્ચે ખાસ અંગત સંબંધ નથી ત્યાં વ્યાવસાયિક સંબંધ તો દૂરની વાત છે એ ભારતમાં નાનું છોકરું જાણે છે, પરંતુ અદાલતને જાણ નથી. બીજું મૂકેશ અંબાણીની કંપની અઢળક કમાય છે જ્યારે અનિલ અંબાણી દેવાદાર છે. ટૂંકમાં ઘઉં, કાંકરા અને ઈયળ એમ બધું જ આ ચુકાદામાં છે. સાતમી જગ્યાએ અદાલતે અરજદારોના વારંવારના આગ્રહ છતાં ભૂતપૂર્વ ફ્રેંચ પ્રમુખ હોલાંડેના નિવેદનને લક્ષમાં લીધું નથી અને આઠમી જગ્યાએ ફ્રેંચ સરકારની સોદામાં વળતી ગેરંટીના અભાવને પણ લક્ષમાં લીધો નથી. આગલા સોદામાં ફ્રેંચ સરકાર ગેરંટર હતી જે રિલાયન્સવાળા સોદામાં નથી. આ બધા ઉલ્લેખો ઉડાઉ પ્રકારના છે.

આ તો થોડા નમૂના માત્ર છે. આવાં વીસ કરતાં વધુ બાકોરાં છે.

એમ લાગે છે કે અદાલતે બહુ તર્કનો ઉપયોગ કર્યો નથી. નોન એપ્લિકેશન ઓફ માઈન્ડ જેવો ચુકાદો છે. જો ટેકનિકલ વિગતો બહુ સમજાતી ન હોય તો ઍમિકસ ક્યુરીની એટલે કે જાણકાર વ્યક્તિની મદદ લેવાની કાયદામાં જોગવાઈ છે. જજોને આ જગતના દરેક પ્રશ્નો સમજાતા હોય એવું જરૂરી નથી, પરંતુ ખટલા દરેક પ્રકારના આવતા હોય છે અને અદાલતે સાંભળવા પડતા હોય છે. ટેકનીનિકલ બાબત છે અથવા દેશના સંરક્ષણનો મામલો છે એમ કહીને અદાલત હાથ ઊંચા ન કરી શકે. એક શક્યતા એવી પણ છે કે અદાલત દબાવતંત્રનો શિકાર બની હોય. વર્તમાન સરકાર દરેક લોકતાંત્રિક સંસ્થાને દબાવવા દબાવતંત્રનો ઉપયોગ કરે છે.

ખેર હવે શું? ઉત્તમ એ છે કે સર્વોચ્ચ અદાલત પોતાના ચુકાદાને સામે ચાલીને રિવ્યુ કરે. મોકો પણ છે, કારણ કે કેન્દ્ર સરકારે બંધ પરબીડિયામાં ખોટી રજૂઆત કરી હતી. બીજો માર્ગ અરજદારો રિવ્યુ પિટિશન કરે જે પાંચ જજોની ખંડપીઠ સાંભળે. ત્રણ ચુકાદો આપનારા ન્યાયમૂર્તિઓ ઉપરાંત નવા બે. અદાલત આમાંથી કયો રસ્તો અપનાવે છે એ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ વિદેશથી પાછા ફરશે એ પછી જાણ થશે. અરુણ શૌરીએ કહ્યું છે કે જજની અદાલતમાં જ્યારે ખટલો ચાલતો હોય છે ત્યારે જજની ન્યાયનિષ્ઠા વિષે પણ સમાંતરે ખટલો ચાલતો હોય છે અને એમાં જજે ખરા ઊતરવું પડતું હોય છે. 

બીજી બાજુ કેન્દ્ર સરકાર જો સતી સાવિત્રી જેવી પવિત્ર હોય તો રાફેલની તપાસ કરવા સંયુક્ત સંસદીય સમિતિ રચવી જોઈએ. બોફોર્સ સોદાની તપાસ કરવા માટે રાજીવ ગાંધીની સરકારે રચી હતી. જી હાં, ક્વૉત્રોચી મામા સામે રાજીવ ગાંધીએ તપાસ થવા દીધી હતી તો અનિલભૈયા સામે પણ થઈ જાય! એમાં ડરવાનું શું છે જ્યારે દામન સાફ છે?

સૌજન્ય : ‘કારણ-તારણ’, નામક લેખકની કટાર, “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 18 ડિસેમ્બર 2018

Category :- Opinion / Opinion