તાજેતરમાં મ્યાનમારના રહીશ રોહિંગ્યા મુસ્લિમોને પોતાનાં ઘરબાર છોડી, પડોશી બાંગ્લા દેશ અને અન્ય ઇસ્લામિક દેશોમાં શરણું શોધવા હિજરત કરવી પડી, એ સમાચારથી જેમનું હૃદય દ્રવી ઊઠ્યું, તેવા નિવૃત્ત આર્ચ બિશપ ડેસમંડ ટુટુએ બર્માના વિશ્વવિખ્યાત નેતા આન સાંગ સૂ કીને એક જાહેર પત્ર લખ્યો. માનવ અધિકારોના ખંડનથી ઉપજેલ કરુણ ઘટનાઓથી પીડાતા રોહિંગ્યા મુસ્લિમો માટેની અનુકંપા આ પત્રમાં નીતરે છે.

બર્માની સરકાર અને બૌદ્ધ ધર્મના અનુયાયીઓ દ્વારા આચરવામાં આવતી હિંસાને યુ.એન. દ્વારા ‘જેનોસાઇડ’ અને ‘એથનિક કલેન્સીંગ’ તરીકે ઓળખાવીને એક અમાનવીય કૃત્ય તરીકે વખોડવામાં આવી રહી છે. રોહિંગ્યા મુસ્લિમોએ પોતાનું વતન છોડવું પડે તેવી પરિસ્થિતિ સર્જાવાનું કારણ? મ્યાનમારમાં તેમને કદી એક અલગ જાતિ તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા નહોતા કે તેમને મૂળભૂત નાગરિક અધિકારો અપાયા નહોતા, અને અંતે જ્યારે થાકી હારીને તેમણે આક્રમક પગલું ભર્યું, જેના ફળ સ્વરૂપ કેટલાક બર્મીઝ સૈનિકોના જાન લેવાયા, તેથી હવે દેશની લશ્કરી તાકાત તેઓ મુસ્લિમ છે એ મુદ્દે તેમને પોતાના જ દેશમાંથી તડીપાર કરવા માગે છે.

આમ જુઓ તો દુનિયાને ખૂણે ખૂણેથી કઇંક આવા જ મતલબના અવાજો ઊઠી રહ્યા સંભળાય છે. ક્યાંક ‘મેક્સિકનો પાછા જાય’ની ગર્જના સંભળાય છે, તો ક્યાંક વળી ‘મુસ્લિમો પાકિસ્તાન ચાલ્યા જાય’નું રટણ ચાલે છે. તો વળી અન્ય ઠેકાણેથી જ્યાં પહેલાં કોમનવેલ્થના નાગરિકો અળખામણાણ થયેલાં ત્યાં હવે યુરોપના ભાઈ-બહેનો માટે પ્રવેશના દ્વાર બંધ કરવાની પેરવી ચાલે છે. ભારતની વાત કરીએ તો હિંદુઓ મુસ્લિમોને દેશ છોડવા કહે છે, મહારાષ્ટ્રમાંથી ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારમાંથી આવેલને વિદાય આપવાની હલચલ શરૂ થઇ છે, ગુજરાતમાંથી રાજસ્થાનીઓને તગડી મુકવા પેંતરા રચાઈ રહ્યાનું સાંભળ્યું છે.

આખર આ માણસ જાતને થયું છે શું?

અહીં મને ચીનના કેલેન્ડરમાં દરેક વર્ષને એક એક પ્રાણી સાથે જોડવામાં આવે છે, તે માટેની વાર્તા યાદ આવે છે. મૂળે તો એવી વાર્તા છે કે ચીનના એક સમ્રાટ જેઈડને હર સાલની નોંધ રાખવાની જરૂર જણાઈ, જેથી તેણે એક ઝોડિયાક કેલેન્ડર બનાવવાનું મુનાસીબ ધાર્યું. આથી સમ્રાટે 13 પ્રાણીઓને એક તરણ સ્પર્ધા કરવાનો આદેશ આપ્યો અને જે ક્રમમાં પ્રાણીઓ સામે કાંઠે પહોંચ્યા એ ક્રમમાં જે તે વર્ષને તે પ્રાણીનું નામ અપાયું (અહીં ઉંદરે બિલાડીને નદીમાં ધક્કો મારીને નાખી દીધેલ એટલે માત્ર બાર પ્રાણી જીત્યાં તેની નોંધ લેવી ઘટે). પરંતુ જેમ અન્ય પુરાણ કથાઓમાં બને છે તેમ આ વાર્તાને પણ એક જુદો વળાંક અપાયેલો. હું કામ કરતી એ શાળામાં ચાઈનીઝ નવા વર્ષ માટે વાત કરવા આવેલ એક બહેને કહ્યું કે સમ્રાટ જાતે દરેક વર્ષ માટે એક એક પ્રાણીને પસંદ કરવાની કોશિશ કરતા હતા, ત્યારે પ્રાણીઓ વચ્ચે ‘હું પહેલો’ એનો વિવાદ એટલો જોર શોરથી ચાલ્યો કે સ્વર્ગમાં રહેતા દેવોની શાન્તિમાં વિક્ષેપ થવાથી દેવો પ્રગટ થયા અને તેમણે નદી પાર કરવાની શરત લગાવવાનું સૂચવ્યું.

કદાચ અત્યારે પૃથ્વી પર ઉપર કહ્યા તેવા ‘પાછા જતા રહો’ અથવા ‘અમારા દેશમાં ન આવો’ના નારાઓનો એટલો તો શોર બકોર થાય છે કે કદાચ ભગવાન વિષ્ણુ, મોઝીઝ, જીસસ, બુદ્ધ, મહાવીર, મુહમ્મદ અને ગુરુ નાનક જરૂર પ્રગટ થશે અને કહેશે, “અરે બાળકો, શાંત થાઓ. જુઓ, આ પૃથ્વી મોટી છે. એક ખંડ હિંદુઓ માટે, બીજો યહૂદીઓનો, ત્રીજો ઈસાઈઓ ખાતે, ચોથો મુસ્લિમ કોમ માટે, પાંચમો બૌદ્ધ અને જૈન સાટુ અને છઠ્ઠો ખંડ સીખ લોકો માટે ફાળવી આપીએ છીએ. એક ખંડની સરહદમાં એક જ ધર્મ પાળતા લોકો રહેશે અને કોઈ એક બીજાના ખંડમાં આવ જા નહીં કરે એવો અમારો આદેશ છે.” બસ, પછી તો શાંતિ જ શાંતિ હશે. કેવી મજા? જો કે એક મુશ્કેલી છે, ઈસાઈઓ માટેના ખંડમાં પ્રોટેસ્ટન્ટ અને કેથલિક, મુસ્લિમો માટેના ખંડમાં શિયા અને સુન્ની અને હિંદુઓ માટેના ખંડમાં અલગ અલગ જ્ઞાતિઓ એકબીજા સાથે લડશે તો ક્યાં જશે? એવી જ રીતે જે લોકો માત્ર ‘માનવ’ છે તેઓ કયા ખંડમાં રહેશે? એક ઉપાય છે, પોતાના જ ધર્મના લોકો સાથે લડનારને પોતાની જાતને માત્ર માનવ ગણાવનાર સમૂહ સાથે જીવવાની શિક્ષા ફરમાવી શકાય.

રોહિંગ્યા મુસ્લિમોની વાત કરીએ તો તેમના અસ્તિત્વનાં મૂળિયાં ઈ.સ. પૂર્વે 3000 વર્ષની આસપાસ જે માનવ જાતિ આરાકાન વિસ્તારમાં જઇ વસી ત્યાં સુધી પહોંચે છે. હવે કાળના આવડા મોટા પટ પર ચાલતાં ચાલતાં એ પ્રજાના વંશજોએ ધર્મ પરિવર્તન કર્યું અને સ્થળાંતર પણ કર્યું. એક ન બદલી તેમની સંસ્કૃિત કે પોતાની ઓળખ. પણ વિધિની વક્રતા તો જુઓ, તેમને ‘રોહિંગ્યા મુસ્લિમો’ તરીકે માન્યતા આપીને મ્યાનમારમાં નાગરિક અધિકારો બક્ષવામાં ન આવ્યા. થોડા વર્ષો માટે એ કોમના પ્રતિનિધિઓ લોકશાહી સરકારમાં પદાર્પણ કરી શક્યા, પણ એ ભાગ્ય પણ અલ્પજીવી નીવડ્યું. જ્યારે દેશના એક સમૂહના માનવ અધિકારો ઝુંટવાઈ જાય, તેમને રોટી, કપડાં, મકાન જેવી પાયાની જરૂરિયાતો સંતોષવા સખત આજીજી કરવી પડે, ત્યારે અન્યાય અને શોષણથી પીડાતું હૃદય કાં તો અલગ દેશની માગણી કરે અથવા લોકોના હાથમાં હિંસક હાથિયાર પકડાવે. રોહિંગ્યા મુસ્લિમોના કિસ્સામાં આવું જ કઈંક બન્યું. આપણા દિલને વધુ આઘાત તો એ વાતનો લાગે છે કે બૌદ્ધ ધર્મને અનુસરનારા લોકોએ આવા ગુનાહિત કાર્ય કર્યા. બુદ્ધ તો અહિંસાના પરમ ઉપાસક અને પ્રચારક. શું થયું તેમની પ્રેમ અને કરુણાના ઉપદેશનું?

આજે નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા આન સાંગ સુ કી, કે જે નેશનલ લીગ ફોર ડેમોક્રસીનાં નેતા છે અને સ્ટેટ કાઉન્સિલરનો હોદ્દો ધરાવતા હોવાને નાતે દેશના વડાપ્રધાન જેટલી સત્તા ધરાવે છે, તેમણે મ્યાનમારની સરકારના ઘૃણિત પગલાં વિષે સેવેલ મૌન અને રોહિંગ્યા મુસ્લિમો પર હિંસા આચરવાના મુકેલ આરોપ બદલ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેમના પ્રત્યે વિરોધની લાગણી આકાર લઇ રહી છે. માનનીય ડેસમંડ ટુટુએ પોતાના પત્રમાં કહ્યું છે તે ખૂબ હૃદયસ્પર્શી છે. મ્યાનમારની જનતાને લોકશાહી મૂલ્યો પર આધારિત શાસન મળે અને માનવ અધિકારો જળવાય તે માટે અનેક કષ્ટ ઉઠાવનાર સુ કીને ટુટુએ પોતાની નાની બહેન સમાન ગણી, તેમની છબી પોતાના ડેસ્ક પાર રાખેલ. સત્યના આગ્રહી એવા સુ કીને નજરકૈદમાંથી મુક્તિ મળી અને વિરોધ પક્ષના નેતા તરીકે ચૂંટાઈ આવ્યાં ત્યારે ટુટુને હરખ થયેલો. પરંતુ રોહિંગ્યા મુસ્લિમો પ્રત્યે આચરવામાં આવતી હિંસા વિશેનાં સુ કીના મૌન બદલ તેમને પારાવાર વેદના થઇ, જે તેમના જ શબ્દોમાં જોઈએ, “અમને ખબર છે કે તમે જાણો છો કે બધા માનવીઓ દેખાવમાં જુદા હોઈ શકે અને અલગ અલગ રીતે પ્રાર્થના કરતા હોઈ શકે - અને કોઈ પાસે વધુ સત્તા હોય કોઈ ઓછું શક્તિશાળી હોય, પણ કોઈ ચડિયાતું નથી કે કોઈ બીજાથી ઉતરતું નથી. તમે એ પણ જાણો છો કે ચામડીનું પડ ખસેડો તો આપણે બધા એક સમાન છીએ તે જોઈ શકાય. આપણે બધા એક જ - માનવ પરિવારના સભ્યો છીએ. કુદરતના દરબારમાં બુદ્ધિસ્ટ કે મુસ્લિમો વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી. તમે એ પણ સમજો છો કે કોઈ જુઇશ હોય કે હિન્દુ, ક્રિશ્ચિયન હોય કે નાસ્તિક, આપણે સહુ પૂર્વગ્રહ વિના એકબીજાને પ્રેમ કરવા સર્જાયા છીએ. આપણા દિલમાં ભેદભાવ જન્મથી નથી મળતો, એ શીખવવામાં આવે છે.”  

માનનીય ડેસમંડ ટુટુએ સનાતન સત્ય કેવા સરળ શબ્દોમાં આલેખ્યું! આ વાત દુનિયાના તમામ માનવીઓએ સમજવાની અને તે પ્રમાણે આચરણ કરવાની જરૂર છે. ઉમદા વિચારો વાળા, ઉદાર દિલના અનુભવવૃદ્ધ ડેસમંડ ટુટુએ જાહેર બાબતો વિષે મૌન ધારણ કરવાની લીધેલ પ્રતિજ્ઞાનો ભંગ કર્યો, કેમ કે મ્યાનમારની લઘુમતી કોમ રોહિંગ્યા મુસ્લિમ પર અત્યાચાર થઇ રહ્યો છે. તેમના દર્દની દવા મ્યાનમારની સરકાર, આંગ સાન સુ કી અને જગતના તમામ માનવતામાં શ્રદ્ધા ધરાવનાર નાગરિકો પાસે છે. આ દુનિયામાં જેનોસાઇડ અને એથનિક કલેન્સીંગ થતાં જ રહે છે.

હવે તો પેલા સાત ધર્મ પ્રવર્તકો સાત ખંડોમાં માનવ જાતને ધર્મને આધારે વહેંચી નાખે તેની જ રાહ જોવાની રહી કે શું?

e.mail : 71abuch@gmail.com

Category :- Opinion / Opinion

તમને આ લેખ સાથે જેની તસવીર છે, તે યાદ છે? સીરિયન ગૃહયુદ્ધથી ત્રાસીને ગ્રીસ જવા નીકળેલા પરિવારની ખટારા જેવી બોટ પાણીમાં ડૂબી ગઈ, એમાં પરિવારના ત્રણ વરસના બચ્ચા આયલન કુર્દી[Aylan Kurdi]ની લાશ બીજી સપ્ટેમ્બર, 2015ના રોજ તુર્કીના તટ ઉપર રેતીમાં ઊંધા મોઢે તણાઈ આવી. આ તસવીરે દુનિયાને ઝકઝોળી નાખી હતી, અને સીરિયામાં આતંકી ISIS અને પશ્ચિમનાં સૈનિક દળો વચ્ચેની લડાઈથી પલાયન થઈ રહેલી વસ્તીની યાતનાની જગતના બેખબર લોકોને ખબર પડી.

આપણી જનતા સુખ-સુવિધાના અફીણી કેફમાંથી અને આપણા બૌદ્ધિકો સોશિયલ મીડિયાની નકલી ચર્ચામાંથી બહાર આવે તો ખબર પડે કે વિસ્થાપિતોને લઈને માનવજાત સામે કેટલી મોટી મુસીબત છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના આંકડા મુજબ, દુનિયામાં અત્યારે 6.5 કરોડ બેઘર લોકો શરણાર્થી અવસ્થામાં છે, અને આ સંખ્યા લગાતાર વધી રહી છે. આપણી ચર્ચાઓમાં વિસ્થાપિતોનો નક્કર વિષય આવતો નથી, કારણ કે આપણી પાસે હિંદુ-મુસ્લિમ કે સરકાર વિરોધી-સરકાર તરફી બહસની બનાવટી પ્રાથમિકતાઓ છે.

કંઇક આવી જ શાહમૃગીય વૃત્તિના કારણે ભારતના પૂર્વોત્તર પાડોશી દેશ મ્યાનમારમાં સર્જાયેલી રોહિંગ્યા મુસલમાનોની શરણાર્થી સમસ્યા આમ જનતામાં નજરઅંદાજીનું અને અમુક વર્ગમાં સાંપ્રદાયિક વિવાદનું કારણ બની છે. મ્યાનમારના રખાઈન ઇલાકામાં 12મી સદીથી રોહિંગ્યા સમુદાય વસેલો છે, અને આજે એની સંખ્યા 10 લાખની આસપાસ છે. મ્યાનમાર બૌદ્ધ બહુસંખ્યક દેશ છે, અને બૌદ્ધોએ આ સમુદાયને સ્વીકાર્યો નથી. 2010 સુધી મ્યાનમારમાં સૈનિક શાસન હતું અને તે દરમિયાન સાંપ્રદાયિક સંઘર્ષો અને તનાવનો એક લાંબો ઇતિહાસ છે. રોહિંગ્યા લોકો પોતાને આરબ અને ફારસી વેપારીઓના વંશજ માને છે, અને એમની રોહિંગ્યા ભાષા બાંગ્લાદેશની બાંગ્લા સાથે મળતી આવે છે. મ્યાનમાર સરકાર પણ રોહિંગ્યાને અવૈધ પ્રવાસી માને છે, અને નાગરિકતા આપતી નથી. એમની ઉપર જાત-ભાતના પ્રતિબંધો પણ છે.

2012માં રખાઈન પ્રાંતમાં અમુક સુરક્ષાકર્મીઓની હત્યા થઇ પછી ત્યાં હિંસા ભડકી છે. મ્યાનમાર સેનાએ કટ્ટરપંથી રોહિંગ્યાઓ સામે કાર્યવાહી શરૂ કરી છે, અને બૌદ્ધોએ પણ હુમલા તેજ કર્યા છે. અત્યાર સુધીમાં તેમાં 400 લોકોનાં મોત થઈ ચૂક્યાં છે, અને 2015થી ત્યાંથી મોટી સંખ્યામાં રોહિંગ્યા મુસલમાન પલાયન થઈ રહ્યા છે. આ લોકો બાંગ્લાદેશ, ભારત, ઈન્ડોનેશિયા, મલેશિયા અને થાઈલેન્ડની સીમાઓ લાંઘી રહ્યા છે. ગયા સપ્તાહે જ બાંગ્લાદેશમાં મ્યાનમારથી આવેલા રોહિંગ્યા મુસલમાનોની સંખ્યા 64 હજારથી વધીને 2 લાખ અને 70 હજાર થઇ ગઈ છે. ભારતમાં આવી રીતે ભાગી આવેલા વિસ્થાપિતોની સંખ્યા 40 હજાર છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘની પ્રવક્તાએ મ્યાનમારની સ્થિતિને ગંભીર ગણાવી તત્કાલ કદમ ભરવા કહ્યું છે.

ભારતે આ વિસ્થાપિતોને લઈ આકરું વલણ અપનાવ્યું છે, અને એમને પાછા ચાલ્યા જવા કહ્યું છે. રોહિંગ્યા સમુદાયના બે લોકોએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક અરજી કરીને તેમને ભારતમાં જ રહેવા દેવામાં આવે તેવી વિનંતી કરી છે, કારણ કે મ્યાનમારમાં એમનું જીવન સુરક્ષિત નથી. સામે, ભારત સરકારે ગુપ્તચર સૂચનાના આધારે એવું કહ્યું છે કેટલાક રોહિંગ્યાઓ આતંકી સંગઠનો સાથે મળેલા છે અને દેશની સુરક્ષા માટે ખતરો છે એટલે અહીં રહી ન શકે. સરકારે એમ પણ દલીલ પેશ કરી છે કે આ વિષય જીવન જીવવાના સંવેધાનિક અધિકાર હેઠળ આવતો નથી એટલે સુપ્રીમ કોર્ટે આમાં દખલ કરવી ન જોઈએ, અને સરકાર રાષ્ટ્ર સંઘના નિયમો અનુસાર કાર્યવાહી કરવા સ્વતંત્ર છે.

ભારતમાં બનતું આવ્યું છે તેમ, માનવીય પીડાનો આ મુદ્દો જાત-પાતના લેબલમાં ખોવાઈ ગયો છે. વિસ્થાપિતોની સમસ્યા જુદી જુદી રીતે દરેક દેશમાં સંકટનો મુદ્દો બને છે. બાંગ્લાદેશના સર્જનનો ઇતિહાસ જો યાદ હોય તો પૂર્વી પાકિસ્તાનમાં સૈન્યના જુલમથી ત્રાસેલા બાંગ્લા ભાષી મુસલમાનો ભારતની સીમાની અંદર પલાયન થવા લાગ્યા ત્યારે આ ‘મહેમાનોને’ સંભાળવાનું અઘરું લગતા ભારતીય સૈન્યે દરમિયાનગીરી કરવી પડી હતી.

શરણાર્થીઓની સમસ્યા આજે દુનિયામાં સૌથી ગંભીર છે. એને લઈને આપણો વ્યવહાર માનવતાનો હોવો જોઈએ કે પછી એ કઈ જાતિ, ધર્મ, ભાષા કે મુલ્કના છે એ હોવો જોઈએ એનો કોઈ સરળ જવાબ નથી. માનવતાની વાત કરવી એટલે આતંકવાદીનું સમર્થન કરવું કે દેશવિરોધી કામ કરવું એવું માની લેવાય છે. આવું દુનિયામાં બધે જ છે. યુરોપનો એક સર્વે કહે છે કે ત્યાંના લોકો આતંકવાદની સમસ્યા માટે શરણાર્થીઓને જવાબદાર ગણે છે. પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશમાં હિંદુ શરણાર્થીઓ ઉપર હિંસાનો ખતરો સતત હોય છે. પાકિસ્તાનમાં શિયાઓની ‘સફાઈ’ કરવાનું ‘કામ’ ઘણા સમયથી ચાલે છે. મ્યાનમારમાં રોહિંગ્યા મુસલમાનોને આતંકવાદી ગણીને જ મારવામાં આવી રહ્યા છે.

ભારતમાં શરણાર્થીઓનો એક લાંબો અને રસપ્રદ ઇતિહાસ રહ્યો છે, પણ શરણાર્થીઓ સાધન-સંપત્તિ માટે ‘બોજરૂપ’ છે એવી વિચાર-વૃત્તિ નવી છે, અને એ પશ્ચિમમાં શરણાર્થીઓને સંખ્યામાં જોવાની ટેવમાંથી આવી છે. શરણાર્થીઓ એમના નંબર્સના કારણે ‘સંકટ’ નથી બનતા, પણ એમને જ્યારે ‘ના વેંઢારી શકાય તેવા ભાર’ તરીકે જોવામાં આવે ત્યારે એ પ્રોબ્લેમ બને છે. મોટાભાગના દેશો કાં તો એમને પાછા તગેડી દેવા ઉતાવળા હોય છે અથવા એમને અમાનવીય જગ્યા-અવસ્થામાં મરવા છોડી ડે છે.

બહારથી આવતા લોકો નવી જાણકારી, હુન્નર અને આર્થિક તરક્કી લઈને આવે છે એવી એક પરંપરાગત માન્યતા વિશ્વમાં થઈ રહેલા જબ્બર વિકાસમાં ‘નક્કામી’ થઈ ગઈ છે. ઉદાહરણ તરીકે ઇઝરાયલ પછીની યહૂદીઓની સૌથી મોટી આબાદી અમેરિકામાં છે, જે 19મી સદીમાં જર્મનીમાં યહૂદી વિરોધી વાતાવરણથી અમેરિકામાં ખસવા લાગી હતી. આપણે જેને આધુનિક અમેરિકા કહીએ છીએ તેના વિકાસમાં યહૂદીઓનું યોગદાન ગજબનું છે, પછી ચાહે તે વિજ્ઞાન હોય, કળા હોય, રાજકારણ હોય, મેડિસિન હોય, ખેલ હોય કે પછી વ્યાપાર હોય. યહૂદીઓ ન હોત તો અમેરિકા અમેરિકા ન હોત. આજે અમેરિકાને કોઈની જરૂર નથી રહી એટલે એ ‘પરગ્રહ’ જેવો બની રહ્યો છે.

ભારતમાં પારસી વિસ્થાપિતોને આવા ફળદાયી ગણી શકાય. ભારતમાં તિબેટ, બાંગ્લાદેશ, શ્રીલંકા, અફઘાનિસ્તાન, કાશ્મીર અને પાકિસ્તાનથી વિસ્થાપિતો સ્થાયી થયા છે. સ્ટીવ જોબ્સ, દલાઈ લામા, અાલ્બર્ટ આઈનસ્ટીન, બાબ માર્લે, તસ્લીમા નસરીન, જેકી ચાન, કાર્લ માર્ક્સ, હેન્રી  કિસીન્જર .. આ બધા વિસ્થાપિતો હતા જે, સગવડો મળી તો ‘બેવતનમાં’ ઝળહળી ઊઠ્યા હતા. યુગાન્ડાના પાડોશમાં રવાન્ડા અને સાઉથ સુદાનમાં ઘણી મારકૂટ ચાલે છે, અને એના કારણે દાયકાઓથી શરણાર્થીઓ યુગાન્ડામાં આવતા રહે છે. યુગાન્ડાએ આ આફતને અવસરમાં પલટી છે. તેની રાજધાની કમ્પાલામાં 21 પ્રતિશત વ્યાપાર શરણાર્થીઓના હાથમાં છે એને એમાં યજમાન દેશના 40 પ્રતિશત લોકોને રોજગારી મળે છે.

જેના માટે અમેરિકાએ તેના દરવાજા બંધ કર્યા છે અને યુરોપમાં જેને લઈને ભયંકર ગુસ્સો થઈ રહ્યો છે, તેવા સીરિયન શરણાર્થીઓ માટે જોર્ડને સ્પેિશયલ ઇકોનોમિક ઝોન બનાવ્યા છે, જેમાં 6 લાખ વિસ્થાપિત સીરિયન ધંધો કરી રહ્યા છે. પેલો આયલન કુર્દી  જેનો હિસ્સો હતો એવા 50 લાખ સીરિયનો અત્યારે બેવતન છે, જે ઇતિહાસનું સૌથી ગંભીર શરણાર્થી સંકટ છે. આયલન કુર્દીના પરિવારની જેમ ગમે તેમ ભાગી છૂટવાની લાયમાં 4 હજાર લોકો દરિયામાં ડૂબી ગયા છે.

આજના યુરોપ પહેલાંનાં ઝળહળતા રોમન સામ્રાજ્યમાં સેનટુરીએશન (centuriation) નામની એક વ્યવસ્થા હતી જેમાં નિવૃત્ત સૈનિકોને શરણાર્થીઓને ઉજ્જડ જમીનો આપવામાં આવતી હતી, જેનાથી રોમનોની નવી કોલોનીઓ અસ્તિત્વમાં આવી હતી. આના કેટલાક ફાયદા હતા; જેમ કે, એક તો સૈનિક છાવણીઓ બનતી હતી, અને બીજું કે, એને ઉપજાઉ બનાવીને એની પેદાશ અને આવક બજારમાં ફરતી કરાતી હતી. રોમન સેનટુરીએશનના આવા અનેક ટુકડા આજે પણ ઇટલી, દક્ષિણ ફ્રાન્સ અને સ્પેનમાં જોવા મળે છે. જે દેશોમાં શરણાર્થીઓ આવી રહ્યા છે, એમને આવી રીતે દેશના ફાયદા માટે ઉપયોગમાં ન લઇ શકાય?

વિસ્થાપિતો અવસર બની શકે છે એવા તમામ નિર્દેશ ઇતિહાસ, ભૌગોલિકતા, અર્થવ્યવસ્થા અને કોમન સેન્સમાંથી મળી આવે છે, પણ એના માટે પહેલી શરત શરણાર્થીઓને માણસ ગણવાની છે. અત્યારે જે રાજનીતિ પ્રચલિત છે તેણે આપણને આવી રીતે વિચારવાનું બંધ કરાવી દીધું છે. એક બની બનાવી દલીલ આપણા દિમાગમાં ઠોકી દેવામાં આવી છે અને આપણે એને સ્વીકારીને ધકેલપંચા દોઢસો કરતા રહીએ છીએ.

બાય ધ વે, તમને રેફ્યુજી ફિલ્મનું પેલું ગીત યાદ છે?

સરહદે ઇન્સાનો કે લિયે હૈ,
સોચો તુમને ઔર મૈંને ક્યા પાયા ઇન્સા હો કે.

સૌજન્ય : ‘બ્રેકિંગ વ્યૂઝ’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કોલમ, ‘રસરંગ’ પૂર્તિ, “સન્નડે ભાસ્કર”, 24 સપ્ટેમ્બર 2017

Category :- Opinion / Opinion

મીઠીવીરડી લોકઆંદોલન

કૃષ્ણકાંત ચૌહાણ, રોહિત પ્રજાપતિ, શક્તિસિંહ ગોહિલ (જસપરા)
24-09-2017

આનંદોત્સવ

મીઠીવીરડી-જસપરાના ગ્રામજનો

તારીખ ૯/૧૦ સપ્ટેમ્બર ’૧૭ના રોજ મીઠીવીરડી મુકામે, સૂચિત અણુ વીજ મથક સામેના વિજયનો ‘આનંદોત્સવ’ અનોખી રીતે ઉજવાયો. કાર્યક્રમમાં ઠેક ઠેકાણેથી જન સંગઠનો અને કાર્યકરો મોટી સંખ્યામાં જોડાયા.

તા. ૧૮/૦૫/૨૦૧૭ના રોજ નૅશનલ ગ્રીન ટ્રીબ્યુનલ સમક્ષ કેસની સુનાવણી દરમ્યાન કેન્દ્રિય પર્યાવરણ મંત્રાલયે અંતે એ વાતનો સ્વીકાર કરવો પડ્યો હતો કે મીઠી વીરડી-જસપરા ખાતે સૂચિત ન્યુિક્લયર પાવર પ્લાન્ટ પડતો મુકવો. આમ, લોકોની આ સૂચિત ન્યુિક્લયર પાવર પ્લાન્ટ સામેની લડતનો ભવ્ય વિજય થયો. લોકોએ ૧૦ વર્ષના અધિકારની લડત પછી રાહતનો શ્વાસ લીધો છે. આ પ્રસંગ ગ્રામજનો માટે આનંદનો પ્રસંગ હોઈ સૌ ટેકેદારો સાથે મળીને અનોખી રીતે ઉજવ્યો.

પ્રથમ દિવસે મીઠીવીરડી ખાતે પ્રાથમિક શાળાના મેદાનમાં મીઠીવીરડી અને જસપરા બન્ને ગામના પ્રતિનિધિઓ, ગામની શાળા અને હાઇ સ્કૂલનાં બાળકો સહિત ગામ સફાઈ કરી સ્વચ્છતા સંદેશ આપ્યો. શાળાનાં બાળકો સાથે તેમના ભવિષ્યની કારકિર્દી તથા સામાજિક રીતરીવાજ જરૂરી ફેરફાર અંગે ચર્ચા સહિયરના કાર્યકરો દ્વારા રમતો, ગીતો તથા ફિ્લપચાર્ટ દ્વારા કરાઈ. ભૂમિપ્રસાદ રૂપે બન્ને ગામના દરેક નાનામાં નાના ઘર સહિત અનાજરૂપી પ્રસાદ ઉઘરાવીને યોગદાન લીધું.

દરેકે ધર્મ/જાતિ/જ્ઞાતિના બંધનો બાજુ પર મુકીને બન્ને ગામની ૩૫૦ જેટલી ગામની બહેનોએ સામૂહિક રીતે વૃક્ષરોપણ અને ભૂમિપૂજન કરીને પેઢીઓથી માનવીને પોષનાર ધરતી માતા અને પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવાનો સંદેશ પણ આપ્યો. સાથે પોતાના ગામમાં સ્ત્રીઓના દૃષ્ટિકોણથી સ્ત્રીઓને આગળ લાવવા માટે જે બદલાવની જરૂર છે તે અંગે સૂચનો પણ કર્યાં. સંઘર્ષની આ પ્રક્રિયામાં નારીવાદી દૃષ્ટિકોણ વણાયેલો રહે તે માટે ‘સહિયર’(સ્ત્રી સંગઠન) દ્વારા વારંવાર બંને ગામની સ્ત્રીઓ સાથે વિચાર વિમર્શ ચાલુ જ રહ્યા છે. રૂઢિઓની સાંકળ તોડવા માટે આ બહેનોએ નારી સાંકળ વચ્ચે હાથમાં હાથ પકડી એકતાને દૃઢ કરી. પછી સૌ કુદરતના ખોળે દરિયા કિનારે એકઠા થયાં. કેટલીક બહેનો વર્ષોથી અહીં રહેતી હોવા છતાં, આ ઉત્સવને કારણે પહેલી જ વખત ગામના દરિયાકિનારે આવી. કાર્યક્રમમાં પત્રકાર ગૌરી લંકેશને ક્રાંતિકારી સલામી અપાઈ. પિતૃસત્તાક માળખાની ઘરેડને (પરંપરા) તોડી તેમાંથી નારીમુક્તિના પગલાં પાડવાની શરૂઆત પ્રતીકાત્મક રીતે બહેનોએ ક્રિકેટ રમીને કરી. સામાન્ય રીતે ઘૂંઘટમાં રહેતી બહેનો આ દિવસે ઘૂંઘટ વગર બહાર નીકળી, બહેનોએ જીવનમાં પહેલી જ વખત ક્રિકેટનું સાચું બેટ હાથમાં લઇ, દરિયાની લહેરો સાથે મુક્ત મને ચોગ્ગા અને છગ્ગા ફટકાર્યા. બહેનોની આ લોકસંઘર્ષ આગેવાની અને ભાગીદારીને ઇતિહાસ ભૂલી ન જાય તે આજે વર્તમાનની જવાબદારી છે તે અંગે પણ વાત કરી. સામાજિક બંધનમાંથી મુક્ત થઇ દરિયાકિનારે વિવિધ રમતો રમીને આનંદ એકબીજા સાથે વહેંચ્યો. પોતાના વિચાર પ્રગટ કરતા બુલંદ અવાજે જસપરાની યુવતી આરતીએ છોકરીઓ માટે ધોરણ ૧૧ અને ૧૨ની માંગણી કરતા જણાવ્યું કે જો આ સગવડતા મળશે તો જ સ્ત્રીઓમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ ચાલુ રહેશે.

ગ્રામીણ સમુદાયના, છેવાડાના તથા શોષિત-પીડિત વર્ગના અવાજને અને તેમને થતા અન્યાયને લોકબોલીથી વાચા આપવા માટે દેશભરમાં જાણીતાં એવા ચારુલ-વિનય બેલડીએ આ કાર્યક્રમમાં ઉત્સાહનો પ્રાણ પૂર્યો. “મારી વાડીને મારે ઝેર નથી આપવું” ગવડાવીને ગદગદિત કરી દીધાં. નજીકના પાંચ ગામના લોકો અને બહારગામથી પધારેલા આમંત્રિતો સહિત ૩૦૦૦ જેટલા લોકો આનંદ વિભોર થયાં.

બીજા દિવસે આ વિસ્તારનાં ૩૫ જેટલાં ગામો તથા બહાર ગામનાં મહેમાનો સહિત ૫૦૦૦ થી વધુ લોકોની ઉપસ્થિતિવાળા આ કાર્યક્રમનું સંચાલન ગામની જ બહેન રીનાબહેન દિહોરા દ્વારા કરવામાં આવ્યું. ગામની બહેનો પણ આવા કામોમાં સક્ષમ છે તે પુરવાર કરી બતાવ્યું. શિક્ષિકાએ તેમના વક્તવ્યમાં કહ્યું કે હવે જ ખરી લડત ચાલુ થાય છે. સામાજિક બંધનો, અંધશ્રદ્ધા, કુટેવો, વગેરે દૂર કરવા માટે લડત કરવા આહ્વાન કર્યું. સરકાર સામે ગામના વિકાસના, બહેનોના આરોગ્ય અને શિક્ષણના, ગ્રામીણ વંચિતો/બહેનોના હિતમાં જરૂરી કાયદામાં બદલાવ, જેવા મુદ્દાઓ માટે લડતમાં જોડાઈ જવા કાર્યક્રમમાં ઉપસ્થિત વિસ્તારના લોકોને સૂચન કર્યું. આજ ગામના અરજણ ભાઈ ડાભીએ વિસ્તારની જીવસૃષ્ટિ સાથેના પ્રાકૃતિક સંબંધોનું મહત્ત્વ બતાવીને ભૂમિ સહિતના સજીવોને બચાવવાનો પ્રકૃતિ ધર્મ બતાવ્યો. અને ખેતીમાં વપરાતા બેફામ રસાયણો ઉપયોગ બંધ કરીને પ્રકૃતિ પરના અત્યાચારને બંધ કરવા અને માનવ સહિત સજીવોને જીવલેણ રોગોથી બચવા જૈવિક ખેતી અપનાવવા તાતી જરૂરિયાત પર ભાર મુક્યો હતો. જસપરા ગામના પૂર્વ સરપંચ અને લડતના આગેવાન શક્તિસિંહ ગોહિલે પોતાના વક્તવ્યમાં આ ૧૦ વર્ષની સફરની ટૂંકી વિગતો આપી. પ્લાન્ટમાં જતી સૂચિત જમીન બચાવવા જમીન ફરતે રક્ષાબંધનથી માંડીને રાષ્ટ્રીય/આંતર રાષ્ટ્રીય કક્ષાના અધિકાર આંદોલનમાં ભાગીદારી સુધીના આપવામાં આવેલા કાર્યક્રમોની યાદી બતાવીને “અણુ મથક અહીંયા નહીં, દેશ અને દુનિયામાં ક્યાં ય નહીં”ની દૃઢતાને દોહરાવી હતી. કાર્યક્રમને વધુ અસરકારક અને સહભાગી બનાવવા માટે શાળાનાં ૪૦૦થી વધુ બાળકોને પર્યાવરણ સાચવવા અને અધિકારની લડત વિશેના તેમના વિચારો ચિત્ર રૂપે દોરાવીને પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા. નિરોગી રહેવા માટે આયુર્વેદિક ઉકાળાની વ્યવસ્થાનો બધાએ લાભ લીધો.

લોક લડતના વિજયને દસ વર્ષની આ લડતના ટેકામાં ઊભા રહેલા (વિસ્તારના અને વિસ્તાર સિવાયના) લોકોનું “ધરતી(માટી)તિલક” તથા “પ્રેમસૂત્ર” (ગામની બહેનો દ્વારા સૂતરમાંથી બનાવવામાં આવેલ) હાથે બાંધીને અભિવાદન કરવામાં આવ્યું. આ આનંદ ઉત્સવ દિવસની યાદમાં લડતના પીઢ કાર્યકરો અને બહેનો તથા ઉપસ્થિત મહેમાનોના હસ્તે વૃક્ષારોપણ કરીને નવી પેઢીને લડતના વિજયને પર્યાવરણના રક્ષણની જીતની યાદ અપાવતું પ્રતીક ઊભું કરવામાં આવ્યું. જાહેરમાં ન દેખાતા અને જેમ ઝાડનાં મૂળ વૃક્ષને પોષે છે તેમ પોતાના પ્રાણ અને પૈસાની પરવા કર્યા વગર આ સફળ લડતમાં પ્રાણ પૂરનારા એવા ગામના જ ભાઈઓ/બહેનોને કાર્યકમના સ્ટેજ સ્થાને બેસાડીને પ્રોત્સાહિત કરવાની દૃષ્ટિનો નવો ખ્યાલ અહીં ઊભો કરવામાં આવ્યો.

ભવિષ્યમાં કોઈપણ લડતમાં આસપાસના બધા જ ગામોનો સહકાર રહેશે તેવા નિશ્ચય સાથે કાર્યક્રમનું સમાપન કરવામાં આવ્યું.

[સૌજન્ય  : સંજય શ્રીપાદ ભાવે]

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 24 સપ્ટેમ્બર 2017; પૃ. 16 અને 15

Category :- Samantar Gujarat / Samantar