ફિલ્મ ગોડફાધરમાં ઘરડો થઈ ચૂકેલો ગોડફાધર વિટો કોર્લિયોની એના દીકરા માઈકલને મરતાં પહેલાં એક અત્યંત મહત્ત્વની સલાહ આપતો જાય છે કે આપણો જે માણસ આપણા સૌથી મોટા દુશ્મન (બાર્ઝિની) તરફ્થી સમાધાનનો સંદેશો લાવે તેને ગદ્દાર જાણજે.

કરો વાત. વિટોની મુખ્ય ટીમમાં બધા સભ્યો વર્ષો જૂના વફાદારો જ હતા. એમાંના કોઈ એક વફાદારને સંદેશવાહક બનાવીને દુશ્મન સુલેહ-સંદેશ પાઠવે તો પેલો વફાદાર ગદ્દાર થઈ જાય?

હા, કારણ કે જમાનાનો ખાધેલ અને અત્યંત વિચક્ષણ એવો વિટો કોર્લિયોની જે દેખાય તેનાથી સાવ ઊંધું વિચારી જોવાની કળાનો માસ્ટર હતો. એ દેખાવ પાછળની સચ્ચાઈ અને રૂપની પાછળનું સ્વરૂપ જોઈ શકતો હતો. આ માસ્ટરી સૌએ કેળવવા જેવી છે. એ કામ અઘરું નથી. કરવાનું આટલું જ છેઃ સાવ જ ઊંધું વિચારી જોવાનું.

જેમ કે, ચારે તરફ જો એવી બૂમરાણ સંભળાય કે ઉજાલા હૈ … ઉજાલા હૈ … તો એક વાર આંખ ખોલીને ચેક કરી લેવાનું કે ક્યાંક અંધારું તો નથી ને … કોઈ ધર્મગુરુ એવી વાત કરે કે હું આપણા ધરમ પરનો ખતરો ઘટાડીશ, ત્યારે વિચારી જોવું કે એ મુલ્લાજી-બાવાજી-પાદરીજી ક્યાંક ધરમ પર ખતરો વધારી તો નથી રહ્યા ને … કોઈ પણ પક્ષના નેતાજી જો એવું કહે કે હું દેશનું ભલું કરીશ ત્યારે બે ઘડી વિચારી જોવું કે નેતાજી દેશને ખાડે નાખે એવા તો નથી ને … કોઈ ગરીબી દૂર કરવાની વાત કરે ત્યારે એ જોઈ લેવું કે એને ગરીબી ટકાવી રાખવામાં તો રસ નથી ને … કોઈ માણસ તમારો ઉદ્ધાર કરવાની વાત કરે ત્યારે એવું વિચારી જોવું કે એ માણસ કોના ઉદ્ધાર માટે વધુ મથી રહ્યો છે, તમારા કે એના પોતાના?

ટૂંકમાં, એક વાર ઊંધેથી વિચારી જોવું.

અત્યારની ચૂંટણીની વાત કરીએ તો એમાં સૌથી વધુ ગાજેલો મુદ્દો સુરક્ષાનો છે. આવામાં, સુરક્ષાના મુદ્દે પણ એક વાર ઊંધું વિચારી જોવા જેવું ખરું કે શું અસલમાં સુરક્ષા જેવું ક્યાં ય કશું હોય છે ખરું?

મોત ગમે ત્યારે, ગમે તેને ઝપટમાં લઈ શકે છે. ન જાણ્યું જાનકીનાથે કાલે શું થવાનું છે. એક નહીં તો બીજી નહીં તો ત્રીજી … કોઈ ને કોઈ અસુરક્ષા લગભગ બધા જ લોકોને સતાવતી હોય છે. જેમ કે, આતંકીઓ મન ફવે ત્યારે બોમ્બ ફેડશે તો? બાપાની સંપત્તિ ભાઈ હડપ કરી જશે તો? ઓફ્સિમાં મારી વિરુદ્ધ ષડયંત્ર રચાઈ રહ્યું હશે તો? મારો પતિ સૌતનના પડખામાં ભરાઈ જશે તો? મને બગલમાં થયેલી ગાંઠ કેન્સરની હશે તો? હું વાર કરું તે પહેલાં દુશ્મન મારા પર વાર કરી લેશે તો?

ટૂંકમાં, અસુરક્ષા એટલી અપરંપાર છે કે શાયર ફિરાક ગોરખપુરીએ હાથ ઊંચા કરી દેતાં કહેલું,

મૌત કા ભી ઇલાજ હો શાયદ,
ઝિંદગી કા કોઈ ઇલાજ નહીં.

માધવ ક્યાં ય નથી મધુવનમાં, એમ સુરક્ષા ક્યાં ય નથી જીવનમાં. જે છે તે છે ફ્ક્ત અસુરક્ષા. એ પણ પાછી બે પ્રકારનીઃ વાસ્તવિક અને માનસિક. વાસ્તવિક અસુરક્ષા પૃથ્વી પરની હવા જેવી છે. એ બધે જ હોય. જંગલમાં હરણાં કઈ ઘડીએ વાઘનો કોળિયો બની જાય એ નક્કી ન હોય અને એ હરણને ખાનારો વાઘ પોતે પણ અસુરક્ષિત હોય, કેમ કે વાઘ ફ્લ્ટિર્ડ પાણી પીતો નથી અને જેના પર માખીઓ બણબણતી હોય એવું ઉઘાડું માંસ ખાય છે તથા કોઈ દિવસ બ્રશ કરતો નથી. એટલે એને ગમે ત્યારે કોઈ રોગનો ચેપ લાગી શકે અને એન્ટિબાયોટિક્સની ટ્રીટમેન્ટ ઉપલબ્ધ ન હોવાને કારણે રિબાઈ રિબાઈને મરી શકે છે. છતાં, રોગોની સંભાવના તથા પ્રકૃતિનાં ઠંડી-ગરમી-વરસાદનાં આક્રમણો વચ્ચે એ વાઘ જંગલમાં ચોતરફ ગુંજતા મોતની અસુરક્ષા વચ્ચે પોતાની મસ્તીમાં જીવે છે. તો શું આપણે માણસો અસુરક્ષા વચાળે હરણ-વાઘની જેમ ભાર વિના જીવી ન શકીએ? ના, યે ન થી હમારી કિસ્મત … આપણને વાસ્તવિક ઉપરાંત પેલી બીજા પ્રકારની, માનસિક પ્રકારની અસુરક્ષા કનડતી હોય છે.

આ માનસિક અસુરક્ષા કમાલની હોય છે. એ અસુરક્ષાનો તો જન્મ જ સુરક્ષા માટેની ઇચ્છામાંથી થતો હોય છે. મારો દેશ એકદમ સુરક્ષિત હોવો જોઈએ … મારો પતિ ફ્ક્ત મારામાં જ ડૂબેલો રહેવો જોઈએ … આવી બધી ઇચ્છાઓ પહેલી નજરે એકદમ સ્વાભાવિક અને વાજબી લાગે તો પણ સમજવા જેવું એ છે સુરક્ષાની સ્વાભાવિક ઇચ્છા જ્યારે રઘવાટનું રૂપ ધરે છે ત્યારે તેમાંથી અસુરક્ષા જન્મે છે અને પછી એ જ અસુરક્ષાની લાગણીના પેટમાંથી ભય, ઇર્ષ્યા, હિંસા વગેરે જન્મે છે. એ ભય-ઇર્ષ્યા-હિંસા વકરે ત્યારે સુરક્ષા માટેનો રઘવાટ બળવત્તર બને છે અને સુરક્ષા માટેના રઘવાટમાંથી પા છી અસુરક્ષા જન્મે છે.

આ ચક્ર તૂટે કઈ રીતે? પોતાની પૂંછડી મોઢામાં નાખતા સાપ જેવું આ વર્તુળ છે. જો સાપ પૂંછડી છોડી દે તો વર્તુળ વિખરાઈ જાય, પણ સાપ પૂંછડી છોડે કઈ રીતે?

આ સવાલનો જવાબ ન જડે તો, લેખના આરંભે કહ્યું છે તેમ, ફરી ઊંધું વિચારી જોવું.

જેમ કે, આપણે સાવ જ અસુરક્ષિત છીએ એના સામેના છેડાનો વિચાર કયો હોઈ શકે?

એ જ કે આપણે એકદમ સુરક્ષિત છીએ.

હા, ખરેખર આપણે સુરક્ષિત છીએ. ચારે બાજુએથી સુરક્ષિત છીએ. ઉપર જુઓ તો ઉપરવાળો આપણી રક્ષા કરે છે. સરહદે નજર કરો ત્યાં દેશની મજબૂત સેના બેઠી છે. શરીરની અંદર નજર કરો તો આપણી સર્વાઈવલ ઇન્સ્ટિંક્ટ આપણી સુરક્ષા માટે હંમેશાં તૈયાર હોય છે. જે કુદરત માણસને ગમે ત્યારે ખતમ કરી નાખે છે એ જ કુદરત માણસને ખતમ કરતાં પહેલાં પ્રત્યેક પળે તેની સુરક્ષાની ગજબની કાળજી પણ લે છે. આપણા શરીરમાં ઉપસ્થિત અબજો બેક્ટેરિયા શરીરને ખતમ ન કરી નાખે એટલા માટે કુદરતે ભલભલા શાકાહારીના શરીરમાં પણ બેક્ટેરિયાની મોટા પાયે હત્યા કરવાની જવાબદારી નિભાવતા શ્વેતકણો તથા એન્ટિજન-એન્ટિબોડીનું મિકેનિઝમ ગોઠવ્યું છે. આ ઉપરાંત હવામાંના ઓક્સિજનથી માંડીને બીજી એવી અસંખ્ય બાબતો છે જે આપણને જીવતા રાખે છે, સુરક્ષિત રાખે છે…

એક તરફ, કુદરત પળેપળ આપણને સુરક્ષિત રાખવામાં કોઈ કચાશ નથી છોડતી અને બીજી તરફ, એ જ કુદરત કોઈ પ્રાકૃતિક આફત કે રોગ કે અકસ્માત કે યુદ્ધ વડે માણસને ગમે તે ઘડીએ ઉઠાવી પણ લે છે. યમરાજ ગમે ત્યારે સુરક્ષાનું કવચ ભેદીને આપણને ઉઠાવી શકે છે એ વાત સાચી, પણ યમરાજ આપણને ઉઠાવી જાય તે પહેલાં દાયકાઓ સુધી આપણે સુરક્ષિત કવચમાં જીવતાં રહીએ છીએ તેનું શું?

તો, બે સચ્ચાઈ થઈ …

૧) આપણે સાવ અસુરક્ષિત છીએ.

૨) આપણે એકદમ સુરક્ષિત છીએ.

આવી સામસામેના છેડાની સચ્ચાઈઓ વચ્ચે માનવજાત જીવતી હતી, જીવે છે, જીવતી રહેશે.

માટે, ઝાઝી ચિંતા કરવી નહીં. સુરક્ષાના મામલે બહુ ઊંચાનીચા થવું નહીં.

ડોન્ટ વરી, બી હેપી.

facebook .com / dipaksoliyal

સૌજન્ય : ‘એક વાતની સો વાત’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ’સંસ્કાર’ પૂર્તિ, “સંદેશ”, 21 ઍપ્રિલ 2019

Category :- Opinion / Opinion

પ્રો. ગણેશ દેવીએ પખવાડિયા પહેલાં મુંબઈમાં એશિયાટિક સોસાયટીમાં મનનીય વ્યાખ્યાન આપ્યું હતું જેના વિષયને અને ડૉ. દેવીના વિચારોને આપણી આ શ્રેણી સાથે સંબંધ છે. વાચકોને જાણ હશે કે વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીમાં તેઓ અંગ્રેજીના પ્રાધ્યાપક હતા અને પછી વહેલી નિવૃત્તિ લઈને તેમણે આદિવાસી સંસ્કૃતિ, ભારતની સાંસ્કૃતિક બહુલતા અને ભાષાઓ પર સંશોધન કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. ભારતમાં લોકજીભે બોલાતી તમામ ભાષાઓનું તેઓ સર્વેક્ષણ કરી રહ્યા છે અને અત્યાર સુધીમાં ‘પીપલ્સ લિંગ્વીસ્ટિક સર્વે ઑફ ઇન્ડિયા’ના ૩૮ ખંડ પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યા છે અને ૧૨ ખંડ તૈયાર થઈ રહ્યા છે.

ડૉ. દેવીએ મુંબઈમાં ભાષાકીય બહુલતા (ડાયવરસિટી ઓફ લેન્ગવેજિઝ) વિષે બોલતા પ્રશ્ન  ઉપસ્થિત કર્યો હતો કે વટવૃક્ષની નીચે નાનાં ઝાડ પાંગરતાં નથી એ કુદરતનો નિયમ છે અને આપણા બધાનો અનુભવ છે. વડલાતળેનાં વૃક્ષોને સૂર્યની ઉર્જા મળતી નથી અને વિકસવા માટે ઉર્જાની જરૂર પડે છે. જે નિયમ વૃક્ષોને લાગુ પડે છે એ ભાષાઓને પણ લાગુ પડે છે. જે તે ભાષા બોલનારના ચિત્તોવ્યાપારની એ ભાષાને જરૂર પડે છે અને તે તેની ઉર્જા હોય છે. ચોક્કસ ભાષાના બોલનારાઓ જ્યારે તે ભાષામાં ચિત્તોવ્યાપાર કરતા અટકી જાય છે અને તેનાથી કોઈ વધારે બળુકી ભાષામાં કરવા લાગે છે ત્યારે પોતાની માતૃભાષા પાછળ ધકેલાવા લાગે છે અને છેવટે મરી જાય છે.

યુનેસ્કોએ મરી ચૂકેલી, મરવાને કાંઠે અને હવે પછી મરનારી ભાષાઓ વિષે એક સ્ટડી પેપર રજૂ કર્યો એ પછી જગતભરમાં ભાષાઓને કેમ ઉગારવી એ વિષે ઊહાપોહ થઈ રહ્યો છે. મુખ્ય સવાલ છે ચિત્તોવ્યાપારની ઉર્જાનો. સર્જકતાનો. એ જો ટકશે તો ભાષા ટકશે.

એ પછી તેમણે સવાલ ઉપસ્થિત કર્યો હતો કે પ્રાચીન ભારતમાં સંસ્કૃત ભાષાનું આધિપત્ય હતું. એક તો શાસ્ત્રશુદ્ધ સંપૂર્ણ ભાષા અને તેમાં વિચારોનું ખેડાણ દરેક દિશામાં થયું હતું. સંસ્કૃતમાંથી પાલી, પ્રાકૃત જેવી અપભ્રંશ ભાષાઓ વિકસી હતી; પરંતુ સંસ્કૃતનો દબદબો કાયમ હતો. જે ભાષામાં વેદો અને ઉપનિષદો લખાયાં એ ભાષા સામે પાલી-પ્રાકૃત જેવી અપભ્રંશ ભાષાઓને ટકવાનું હતું.

આપણે જોઈએ છીએ કે એ ભાષાઓ ટકી. એ ભાષાઓમાં ઉપનિષદની ઊંચાઈનું કામ થયું. મહાવીર, બુદ્ધ, આજિવકો અને બીજા અનેક વિચારકોએ એ ભાષાઓમાં કામ કર્યું. એ ભાષાઓમાં વિકસેલા શ્રમણ દર્શને સંસ્કૃતમાં વિકસેલા વૈદિક દર્શન કે બ્રાહ્મણ દર્શન સામે પડકાર ઉપસ્થિત કર્યો. આમ કેમ બન્યું? સંસ્કૃતનો દબદબો હોવા છતાં અને એ દબદબો જરા ય ઝાંખો નહીં પડ્યો હોવા છતાં આપણે ત્યાં બીજી ભાષાઓ કોળાઈ અને એમાં વિચારક્ષેત્રે ઉપનિષદોની ઊંચાઈનું કામ થયું. સંસ્કૃતના હોવા છતાં બીજી ભાષાઓને ટકાવી રાખનારું કયું તત્ત્વ હતું?

એ પછી તેમણે કહ્યું હતું કે જેમ પ્રાચીન ભારતમાં સંસ્કૃતનો દબદબો હતો એમ મધ્યકાલીન ભારતમાં પર્શિયન ભાષાનો દબદબો હતો. સાવ એવું નહોતું કે ભારતમાં મુસલમાનો આવ્યા એની સાથે એ ભાષા આવી, એ ભાષાની એક પોતીકી તાકાત હતી. મુસ્લિમ દેશોમાં બોલાતી તમામ ભાષાઓમાં પર્શિયન ભાષા વધારે સક્ષમ છે. જગતમાં એકધારી વપરાશમાં રહેલી જે જીવંત ભાષાઓ છે એમાં તમિળ અને પર્શિયનનો સમાવેશ થાય છે. એના સ્વરૂપમાં ઘણો ફરક પડ્યો છે, પરંતુ એ અખંડ વપરાશમાં રહેલી જીવંત ભાષા છે. પર્શિયન ભાષામાં રૂમી જેવા વૈશ્વિક ગજાના સર્જકો થયા છે અને અમર કૃતિઓ આપતા ગયા છે.

ભારતમાં પર્શિયન રાજભાષા હતી અને એ પણ ટૂંકા સમય માટે નહીં, લગભગ સાતસો વર્ષ સુધી. આ કોઈ ટૂંકો સમયખંડ નથી. આટલા સમયમાં તો સમાજનાં સાંસ્કૃતિક કલેવરો બદલાઈ જતાં હોય છે. અનેક હિંદુઓ મુસ્લિમ શાસકોની નોકરી મેળવવા માટે પર્શિયન અપનાવતા થયા હતા. હિંદુઓએ પર્શિયનમાં ગ્રંથો લખ્યા છે. જૂનાગઢના દીવાન રણછોડજીનું ‘તારીખ એ સોરઠ’ નામનું  પર્શિયનમાં લખાયેલું પુસ્તક જાણીતું છે. એક રીતે જુઓ તો પર્શિયન દેખીતી રાજ્યભાષા હોવાને કારણે, ભારતના ભદ્ર વર્ગે તેને અપનાવી લીધી હોવાને કારણે, તેનો ભૌતિક સુખાકારી સાથે સીધો સંબંધ હોવાને કારણે અને તેમાં ભારતીયો દ્વારા સર્જન-વ્યાપાર થવા લાગ્યો હોવાને કારણે પર્શિયનનો દબદબો સંસ્કૃત કરતાં પણ વધુ હતો.

આમ છતાં, પર્શિયન ભાષાની બળુકી હાજરી હોવા છતાં ભારતીય ભાષાઓમાં કેટલું અદ્ભુત સર્જન થયું છે! કાશ્મીરથી લઈને કન્યાકુમારી સુધી અને બલુચિસ્તાનથી લઈને મણિપુર સુધીના પ્રદેશોમાં બોલાતી દરેક ભારતીય ભાષામાં સંસ્કૃત અને પર્શિયન ભાષામાં થયેલાં સર્જનોને ટક્કર મારે એવાં સર્જનો થયાં છે. લ્લ્લેશ્વરી, નાનક, કબીર, દાદુ, રૈદાસ, મીરાં, નરસિંહ, જ્ઞાનેશ્વર, બસ્સેશ્વર, ચૈતન્ય એમ દક્ષિણ અને પૂર્વ સુધીની ભાષાવાર યાત્રા કરો; કોઈ ભાષા વાંઝણી જોવા નહીં મળે. એ ભાષાઓમાં રચાયેલી રચનાઓની પણછે સંગીત પણ વિકસ્યું અને એમાં પણ દીર્ઘાયુ સાથેનું વૈવિધ્ય નજરે પડી રહ્યું છે. ભારતીય ભાષાઓમાં અને ભારતીય સંગીતમાં મુસલમાનોનું કેટલું બધું યોગદાન છે! પર્શિયન ભાષાનો દબદબો હોવા છતાં આમીર ખુસરોથી લઈને તમામ સૂફી સર્જકોએ ભારતીય ભાષાઓમાં જ કામ કર્યું છે; પર્શિયનનો બહુ ઓછો ઉપયોગ કર્યો છે.

આધુનિક યુગમાં પર્શિયનની જગ્યા અંગ્રેજીએ લીધી છે. આ ભાષા પણ કોઈ સામાન્ય ભાષા નથી. ભલે એ શાસ્ત્રશુદ્ધ સંપૂર્ણ ભાષા નથી, પરંતુ એમાં સર્જકતાનું અને વિચારોનું ખૂબ ખેડાણ થયું છે. અંગ્રેજી ભારતની રાજભાષા હતી અને હજુ આજે પણ છે. એ ભાષાને મુસ્લિમ શાસનના યુગની જેમ ભદ્ર વર્ગે અપનાવી લીધી હતી. સંસ્થાનવાદને કારણે અંગ્રેજી વિશ્વભાષા બની ગઈ અને સફળતા તેમ જ જીવનનિર્વાહ સાથે અંગ્રેજી ભાષાનો જેવો સંબંધ છે એવો સંબંધ આજ સુધી કોઈ પણ ભાષાનો જોવા નથી મળ્યો. ડૉ. ગણેશ દેવીએ પ્રશ્ન ઉપસ્થિત કર્યો હતો કે આમ છતાં ભારતની અત્યારની દરેક ભાષા ટકી રહી છે એટલું જ નહીં એમાં માતબર સર્જન થયું છે. આપણે આપણું રાષ્ટ્રચિંતન અને સમાજચિંતન આપણી પોતીકી ભાષાઓમાં કર્યું છે. જગતના વિચારપ્રવાહોને આપણે આપણી ભાષામાં ઝીલ્યા છે. આપણે જ્યારે વૈચારિક રીતે અને સાંકૃતિક રીતે આંદોલિત હતા ત્યારે આપણને આપણી ભાષા ટૂંકી નહોતી લાગતી.

કુદરતના નિયમ મુજબ વટવૃક્ષની નીચે વૃક્ષો નથી પાંગરી શકતાં. જગત આખાનો ભાષાઓ વિશેનો અનુભવ પણ આવો જ છે. વર્ચસ્‌ ધરાવતી ભાષાને કારણે નાની ભાષાઓ કરમાઈને મરી જાય છે. જગતના દરેક ખૂણામાં આ રીતે અત્યાર સુધીમાં સેંકડો ભાષા મરી ગઈ છે અથવા કરમાયેલી અવસ્થામાં છે, પણ ભારત આમાં અપવાદ છે એનું શું કારણ?

ડૉ. ગણેશ દેવીના આ પ્રશ્નનો ઉત્તર માર્મિક હતો અને એ જ તેમના ભાષણમાં કલગીરૂપ હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે આપણી સંચિત ધરોહર ઉત્તરોત્તર અને અનુવર્તીત ચિત્તમાં ઊતરતી આવી છે. આ જે સમગ્રતા છે, અખંડતા છે, સર્વસમાવેશકતા છે, સાતત્ય છે, પ્રવાહિતા છે એ માળામાં રહેલા દોરાનું કામ કરે છે. ‘અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રીહરિ’ કે ‘બ્રહ્મ લટકાં કરે બ્રહ્મ પાસે’ કહેનાર નરસિંહ મહેતા ક્યાં સંસ્કૃતનો મહાપંડિત હતો? ઉપનિષદોનાં મહાવાક્યો નરસિંહમાં કેવી રીતે ઊતરી આવ્યાં? એ ઊતરી આવ્યાં સર્વસમાવેશક અખંડ ધારાના કારણે. પોત એટલું ઘટ્ટ હતું કે એમાં બીજી સંસ્કૃતિના તાણાવાણા આવતા ગયા એ પણ પોતમાં વણાઈ ગયાં અને એ પણ એટલી હદે કે એને જુદાં તારવવા મુશ્કેલ બને.

ડૉ. ગણેશ દેવીનું વ્યાખ્યાન સાંભળ્યા પછી મને ‘સારે જહાં સે અચ્છા હિન્દોસ્તાં હમારા’ના શાયર ડૉ. અલ્લામા ઇકબાલની યાદ આવી. ઇકબાલ સૂફી ઘરાનાના કાશ્મીરી મુસલમાન હતા. પૂર્વાશ્રમમાં તેઓ સૂફી સિલસિલાના હોવા માટે ગર્વ અનુભવતા હતા, પણ પછી તેઓ રૂઢ અર્થમાં ગ્રંથપસ્ત ધાર્મિક મુસલમાન બની ગયા. તેઓ જ્યારે ગ્રંથપરસ્ત ધાર્મિક બની ગયા ત્યારે તેમને લાગ્યું કે સૂફીઓની ખુદાપરસ્તી હિંદુ કોન્શ્યસનેસનો હિસ્સો છે અને તેને કારણે ભારતીય ઇસ્લામ તેનાથી અભડાયેલ છે. ખુદા અને બંદા વચ્ચે જો ઐક્યનો સ્વીકાર કરવામાં આવે તો ખુદાનું સામ્રાજ્ય, ખુદાના આદેશો, કુરાન અને હદીસનું શબ્દપ્રમાણ, આદેશોનું પાલન, કયામતનો દિવસ, ખુદા સમક્ષ બંદાનું દાસત્વ વગેરે ઈસ્લામને અલગ ઓળખ આપનારાં વિશિષ્ટ ઇસ્લામિક તત્ત્વો ક્ષીણ થાય છે. ભારતીય મુસલમાનો ઇન્ડિયન કોન્શ્યસનેસ(તેમની ભાષામાં હિંદુ કોન્શ્યસનેસ)નો હિસ્સો ન થઈ શકે. 

આનો અર્થ એ થયો કે ભારતમાં જો અલાયદી ઓળખ વિકસાવવી હોય તો નકારથી શરૂઆત કરવી પડે એટલી હદે હકારનું વણાટ મજબૂત છે. સૂફીસંતાન ઇકબાલને નકારનો આશ્રય લેવો પડ્યો હતો, અને આજે કેટલાક હિંદુઓ આનો જ આશ્રય લઈ રહ્યા છે. જોઈએ તો અમે ચાર પાંચ હજાર વરસ જૂનું ઘટ્ટ વણાટનું પોત વીંખી નાખીશું, પણ પોતાની અલાયદી ઓળખ તો જૂદી પાડશું જ પાડશું એવી જિદ્દ લાભકારક નીવડવાની છે કે નુકસાનકારક એ વિષે વિચારવું જોઈએ.

18 ઍપ્રિલ 2019

સૌજન્ય : ‘દૂધનું દૂધ, પાણીનું પાણી’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ’સંસ્કાર’ પૂર્તિ, “સંદેશ”, 21 ઍપ્રિલ 2019 

Category :- Opinion / Opinion

મતનાં મૂલ, મોલ અને મોલ

ઉર્વીશ કોઠારી
21-04-2019

મતદાનનાં કે મતદારોની ઉદાસીનતાનાં કારણોની ચર્ચા કર્યા  વિના કે તેનો નીવેડો આણવાની દિશામાં કશો વિચાર કર્યા  વિના, ફ્ક્ત મતદાનની પવિત્રતાનાં ગાણાં ગાયા કરવાં, એ  બેટીની સલામતી પ્રત્યે ગુનાઇત ગાફ્લિયત રાખીને, બેટી  બચાવોની ઝુંબેશ ઉપાડવા જેવી વાત છે. ઇચ્છનીય અને જરૂરી, છતાં  અધૂરી અને અધકચરી.

ચૂંટણી લોકશાહીનો એવો કર્મકાંડ છે, જેમાં (સાચી દિશામાં થતું) કર્મ ઓછું ને કાંડનો પાર નથી હોતો. એક તરફ મતદારોને તેમના ઘરેથી મતદાન મથકે લઈ જવા માટે આગોતરા હાકોટા શરૂ થઈ જાય છે. મતદાન કેટલી પવિત્ર બાબત છે, તેનાં ગુણગાન જનહિતની જાહેરખબરો સ્વરૂપે દેખાવા લાગે છે. તત્ત્વતઃ એમાં કશું ખોટું નથી. મતદાન પવિત્ર નહીં તો પણ ઇચ્છનીય અને ફરજરૂપ તો છે જ. પરંતુ ઓછા મતદાનનાં કે મતદારોની ઉદાસીનતાનાં કારણોની ચર્ચા કર્યા વિના કે તેનો નીવેડો આણવાની દિશામાં કશો વિચાર કર્યા વિના, ફ્ક્ત મતદાનની પવિત્રતાનાં ગાણાં ગાયા કરવાં, એ બેટીની સલામતી પ્રત્યે ગુનાઇત ગાફ્લિયત રાખીને, બેટી બચાવોની ઝુંબેશ ઉપાડવા જેવી વાત છે. ઇચ્છનીય અને જરૂરી, છતાં અધૂરી અને અધકચરી. મહદ્ અંશે પ્રતીકરૂપ અને પ્રચારકેન્દ્રી.

લોકશાહીમાં મત કેવો અમૂલ્ય છે તેની કલ્પના આઝાદી અને બંધારણના અમલની સાથે જ મતનો અધિકાર મેળવી લેનાર ભારતીયોને કદાચ ન આવે. આપણા બંધારણમાં કરાયેલી ‘યુનિવર્સલ એડલ્ટ ફ્રેન્ચાઇઝ’ (પુખ્ત વયના સૌ નાગરિકોને મતાધિકાર) અને ‘વન પર્સન, વન વોટ’(એક વ્યક્તિ, એક મત)ની જોગવાઈ કેટલી ક્રાંતિકારી છે, તે આટલાં વર્ષે સ્વાભાવિક રીતે જ વિસરાઈ ગયું છે.

અત્યારે કોઈને એવો પણ વિચાર આવે કે એક વ્યક્તિનો એક મત હોય, તેમાં વળી કયો મોટો સિદ્ધાંત છે? એ તો એમ જ હોય ને? એક વ્યક્તિને બે-ચાર મત થોડા આપવાના હોય? પરંતુ ઇતિહાસ સહેજ ઉથલાવતાં સમજાશે કે અમેરિકા અને બ્રિટન જેવા, જૂની અને મજબૂત લોકશાહી ધરાવતા દેશોમાં મહિલાઓને મતનો અધિકાર કેટલો મોડો મળ્યો. બ્રિટનમાં એકાદ સદીની લાંબી લડાઈ પછી છેક ૧૯૨૮માં ૨૧ વર્ષ કે તેથી વધુ વયની તમામ મહિલાઓને મતાધિકાર મળ્યો. અમેરિકામાં પણ મહિલાઓને એકાદ સદી સુધી સંઘર્ષ કરવો પડયો. ત્યારે તેમને બંધારણના ૧૯મા સુધારા અંતર્ગત, ૧૯૨૦માં મતાધિકાર મળ્યો. યાદ રહે, તે બંધારણમાં નિહિત કે સમાવિષ્ટ ન હતો. સુધારા દ્વારા તેને દાખલ કરવો પડયો. નોંધપાત્ર વાત એ છે કે અમેરિકામાં કાળા લોકોને (આંતરિક યુદ્ધના પરિણામસ્વરૂપે) મહિલાઓથી પચાસ વર્ષ પહેલાં, ૧૮૭૦માં મતાધિકાર મળી ગયો હતો. ત્યારે પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે એ ફ્ક્ત કાળા પુરુષો અને મુક્ત કરાયેલા ગુલામ પુરુષો માટે જ છે. તેમાં સ્ત્રીઓનો સમાવેશ થતો ન હતો.

ભારતની વાત કરીએ તો, આઝાદી પહેલાં મતાધિકાર માટે અમુક સંપત્તિ હોવી જરૂરી હતી. એટલે કે ગરીબોનો મત હોઈ શકે અથવા તેમનો મત હોવો જોઈએ, એવો કોઈ ખ્યાલ ત્યારના અંગ્રેજી રાજનો ન હતો. આવો મતાધિકાર ધરાવતો ઉચ્ચ અને ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગ, શું ત્યારે કે શું અત્યારે, સરકારની કૃપા થકી પોતાનું હિત સાધી લેવાના પ્રયાસોમાં એટલો વ્યસ્ત અને રાજી હોય કે બાકીના લોકો ગણતરીમાં લેવાવા જોઈએ, એવું તેને પણ ન સૂઝે.

આ બધી વિગતો લક્ષમાં લીધા પછી વિચારો કે ભારતનું બંધારણ અમલમાં આવતાં વેંત, અમીર-ગરીબ, સાક્ષર-નિરક્ષર, સ્ત્રી-પુરુષ, શહેરી-ગ્રામ્ય બધાને મત આપવાનો અધિકાર મળ્યો. બીજી બાબતમાં સમાનતા આવે કે ન આવે, મતના અધિકાર બાબતે સૌ સરખા થયા. એટલું જ નહીં, સમાનતા પણ એકદમ આદર્શ બનીઃ ભલભલા અબજોપતિના મતની કિંમત પણ એક મત અને ઝૂંપડામાં રહેતાં ગરીબ માણસના મતની કિંમત પણ એક મત. આ જોગવાઈ વખતે એવું પણ કહેવાયું કે ભારતના મોટા ભાગના લોકો મતાધિકારને લાયક નથી. સાક્ષરતાનો દર સાવ ઓછો છે. આવા લોકોના હાથમાં મતનો અધિકાર આપવાથી લોકશાહીને સુકાન વગરના વહાણમાં બેસાડી દીધા જેવું થશે. એ વહાણ કિનારા સુધી નહીં પહોંચે. ખરાબે ચડશે ને નષ્ટ થશે.

પરંતુ આટલાં વર્ષોના અનુભવે જણાય છે કે જેમના વિશે અનેક આશંકાઓ હતી, એવા મતદારોના વખતમાં લોકશાહી સલામત રહી. (તેમાં મતદારોની ખાસ કશી કમાલ ન હતી. છતાં, મતદારોની જ વાત હોય ત્યારે આટલો ઉલ્લેખ કરવો પડે.) પરંતુ ભણેલા મતદારો અને હવે અધકચરું ભણેલા મતદારોના સમયમાં લોકશાહીની જે દુર્દશા થઈ છે, તે ચિંતાજનક છે. માત્ર ભણેલા જ નહીં, બૌદ્ધિક ગણાતા અને ઉચ્ચ સ્તરની વિદેશી યુનિવર્સિટીઓમાં ભણેલા લોકો પણ રાજકીય અભિપ્રાયો બાંધતી વખતે જે હદે ભરમાય છે, ભોળવાય છે, અંજાય છે કે સ્વાર્થવશ દોરવાય છે અને જે હદે સાચું સમજવાની કે સમજ્યા પછી તે સ્વીકારવાની શક્તિ ખોઈ બેઠા છે, તેમની સરખામણીમાં અભણ કહેવાતા મતદારો સારા લાગે. બહુ ડાહ્યો બહુ ખરડાય, એ કહેવતને તેમનામાંથી ઘણાએ સાચી પાડી બતાવી છે.

ઘણા વખતથી મતનાં મૂલ તો કહેવા ખાતરનાં, સૂત્રોમાં ને પ્રચારમાં જ રહી ગયાં છે. દેશમાં ખેતીનું ને ખેડૂતોનું જે થવાનું હોય તે થાય, આપણા નેતાઓ મતના મોલ (પાક) ઉતારવાનું શીખી ગયા છે. વધુમતીની અસલામતીના નામે, લઘુમતીના હિતના નામે, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના બહાને કે સુપરપાવર બનવાના આંબાઆંબલી બતાવીને, સૈન્યના પરાક્રમના નામે ને કોમવાદી ઉશ્કેરણીના નામે અને આ બધા ઉપરાંત જ્ઞાતિની સંકુચિત ઓળખોની ધાર કાઢીને નેતાઓ મતનો પાક વાવે છે. તેમાં ઉશ્કેરાટ, અસલામતી, ઝાકઝમાળ, ભય, આભાસી ગૌરવ જેવાં ખાતરપાણી નાખવામાં આવે છે. તેમાંથી પેદા થતી ફ્સલનો ઊભો મોલ લણી લેવા માટે નેતાઓ આતુર જણાય છે.

તેમાં પણ છેલ્લાં થોડા સમયથી ચૂંટણીમાં નાણાંની બોલબાલાનું પ્રમાણ આસમાનને આંબી ગયું છે. પહેલાં ખેતરના ઊભા મોલ જેવી કિંમત ધરાવતા મત હવે જાણે વિધવિધ પેકિંગમાં અને આકારપ્રકારમાં બાકાયદા મોલમાં વેચાતા હોય, એવી રીતે વેચાતા થઈ ગયા છે. એ જોઈને મોટા ભાગના નેતાઓ લાળ ટપકાવે છે અને તેને ખરીદવા માટે યેનકેનપ્રકારેણ રૂપિયા એકઠા કરે છે. પાછા બેશરમ એવા છે કે પારદર્શકતાની ને કાળાં નાણાંના વિરોધની વાતો કરતાં કરતાં ચૂંટણી માટે અઢળક નાણાં ઉઘરાવે છે અને સર્વોચ્ચ અદાલતમાં બેશરમ થઈને કહી દે છે કે આ નાણાં ક્યાંથી આવ્યાં તે લોકોએ જાણવાની જરૂર નથી.

આપણા એક મતથી ક્રાંતિ થઈ જશે એવું માની લેવાની જરૂર નથી, એવી જ રીતે આપણા એક મતને નકામો ગણવાની પણ જરૂર નથી. તરફેણમાં મત આપવાની ઊલટ ન થાય, તો વિરોધમાં મત આપીને, કમ સે કમ આપણે, મતના માલિકો તો તેનું મૂલ પ્રમાણીએ.

e.mail : uakothari@gmail.com

સૌજન્ય : ‘નવાજૂની’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ’સંસ્કાર’ પૂર્તિ, “સંદેશ”, 21 ઍપ્રિલ 2019

Category :- Opinion / Opinion