AI ટૂલનું સબસ્ક્રિપ્શન હોવું અને સાચા પ્રોમ્પ્ટ આપીને તેનો ઉપયોગ કરતા આવડવું એમાં આસમાન જમીનનો ફેર છે, આ સાદા વાક્યમાં આપણી સમિટનું સત્ય છુપાયેલું છે. 

ચિરંતના ભટ્ટ

જે સવારે ભારતે આખી દુનિયાને પોતાનું નેતૃત્વ જોવા માટે આમંત્રણ આપ્યું હતું, તે જ સવારે પ્રવેશદ્વાર પરના ‘QR સ્કેનર્સ’ ન ચાલ્યા, દશેરાને દિવસે ઘોડું દોડવાની વાત તો દૂર પણ તબેલાનું તાળું જ ન ખુલ્યું.

ભારતની રાજધાનીના ભવ્ય ‘ભારત મંડપમ’ની બહાર એ દૃશ્ય આંખને કઠે એવું હતું. દેશભરમાંથી જે યુવા સંશોધકો, સ્ટાર્ટઅપ ફાઉન્ડર્સ અને ટેકનોલૉજીસ્ટ્સ પોતાની આંખોમાં નવા ભારતની મોટી આશાઓ સજાવીને આવ્યા હતા, તેમણે દિલ્હીની ગરમીમાં ત્રણ-ત્રણ કલાક સુધી લાંબી કતારોમાં ઊભા રહેવું પડ્યું. અંદર ‘ઇન્ડિયા AI ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026’ પૂર જોશમાં શરૂ થઈ ચૂકી હતી: સો જેટલા દેશોનું પ્રતિનિધિત્વ હતું, સેમ ઓલ્ટમેન જેવા વૈશ્વિક ટૅક લેજન્ડ્ઝ સ્ટેજ પર હતા, સુંદર પિચાઈ હાજર હતા અને વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ભારતને ‘ગ્લોબલ સાઉથ’ની AI રાજધાની બનાવવાના વિઝન પર ગર્વ લઈ રહ્યા હતા. પરંતુ બીજી તરફ, વાસ્તવિકતા કંઈક જુદી જ હતી. ગેટ પર ઊભેલા અનેક વિદેશી પ્રતિનિધિઓ પાસે લોકલ સિમ કાર્ડ નહોતા અને તેઓ કોઈનો સંપર્ક કરી શકતા નહોતા, કારણ કે વડા પ્રધાનની સુરક્ષા માટે મુકાયેલા ‘જામર્સ’ને કારણે આખા વિસ્તારનું વાઈ-ફાઈ નેટવર્ક કાપી નાખવામાં આવ્યું હતું. સૌથી મોટી વિડંબના તો એ હતી કે, ભારતની ડિજિટલ ક્રાંતિના શિરમોર સમી UPI સિસ્ટમ, આ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ એક્સ્પોમાં જ ઠપ થઈ ગઈ હતી. જે પરિસરમાં દુનિયાના ભવિષ્યની વાતો થતી હતી, ત્યાં ગ્રાહકોએ પીવાના પાણીની બોટલ માટે પણ ખિસ્સામાંથી રોકડા પૈસા કાઢવા પડ્યા હતા.

આ માત્ર એક આયોજનની નિષ્ફળતા કે નાની વિરોધાભાસી ઘટના નથી; આ તો ભારતની મહત્ત્વાકાંક્ષા અને તેને અમલમાં મૂકવાની ક્ષમતા વચ્ચેના અંતરની આખી વાત છે.

સમિટના દિવસો દરમિયાન ઘણાં ગલગોટા, એટલે કે ગોટાળા થયા. ‘નિયો સેપિયન’ નામના સ્ટાર્ટઅપના સ્થાપક ધનંજય યાદવ જ્યારે સુરક્ષાના કારણોસર ખાલી કરાવવામાં આવેલા પ્રદર્શન હોલમાંથી પરત ફર્યા, ત્યારે તેમના બૂથ પરથી લાખોના ખર્ચે તૈયાર કરાયેલા ‘AI વેરેબલ્સ'(પહેરી શકાય તેવા ઉપકરણો)ની ચોરી થઈ ગઈ હતી. તે આ ઉપકરણો દુનિયાને બતાવવા અને રોકાણકારોને આકર્ષવા લઇને આવ્યા, પણ ચોરી પછી ખાલીખમ બૂથે તેમને આંખે અંધારા લાવી દીધા. ‘બોલના AI’ ના મૈત્રેય વાઘ અને ‘રિસ્કિલ લાઈફલોન્ગ’ના પુનીત જૈન જેવા અનેક ઉદ્યોગસાહસિકોએ આખી સમિટ દરમિયાન નેટવર્કિંગ કે વ્યાપારી ચર્ચાઓ કરવાને બદલે માત્ર લાઈનોમાં ઊભા રહેવામાં અને લૉકડાઉન જેવી સુરક્ષા વ્યવસ્થા સામે ઝઝૂમવામાં જ સમય વિતાવ્યો. બીજા દિવસે આઈ.ટી. મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે જાહેરમાં માફી માંગવી પડી અને પરિસ્થિત સુધારવા ‘વૉર-રૂમ’ બનાવવાનું વચન આપ્યું, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં મોડું થઈ ગયું હતું. વિપક્ષોએ આ આખી ઈવેન્ટને માત્ર એક ‘PR એમ્બેરેસમેન્ટ’ (લોકસંપર્કની શરમજનક નિષ્ફળતા) ગણાવી. સૌથી વધુ ચર્ચા તો એ નકલી ‘રૉબો-ડોગ’ની થઈ, જે એક યુનિવર્સિટીએ સ્વદેશી મેકિંગ હોવાના દાવા સાથે રજૂ કર્યો હતો, પણ તે ચીની બનાવટનો હોવાનું સાબિત થયું અને ગલગોટિયા યુનિવર્સિટી ગલા ઘોંટિયાને નામે ટ્રેન્ડ થઈ ગઈ, એ આખા ખેલના બધા ઑપરેટરોને હાંકી કાઢવામાં આવ્યા.

આ સમિટમાં બિલ ગેટ્સની હાજરીની પણ મોટી અપેક્ષા હતી, પરંતુ ‘એપ્સટીન ફાઈલ્સ’ને પગલે થયેલા નવા ખુલાસાઓને અને જાત-ભાતની વૈશ્વિક ચર્ચાઓ વચ્ચે તેઓ ગેરહાજર રહ્યા. આ પણ યાદ રાખવા જેવું છે કે વૈશ્વિક મંચ પર મોટા આયોજનો થાય ત્યારે ગમે તેટલો દેકારો કરીએ પણ વાસ્તવિક સંજોગો અને નૈતિક પડકારોને પગલે અણધાર્યા અવરોધો ખડા થઈ જ શકે છે.

સરકારી અધિકારીઓએ આ ઈવેન્ટની સફળતા દર્શાવવા માટે આંકડાઓનો સહારો લીધો : ૨.૫ લાખ રજીસ્ટ્રેશન અને ૭૦,૦૦૦ હાજર રહેલા લોકો! આપણે ત્યાં આ એક લોચો છે, આપણે કોઈ પણ કાર્યક્રમની ગંભીરતા કે સફળતા તેમાં હાજર રહેલા લોકોની સંખ્યા(Headcount)થી માપીએ છે. આપણા માટે જાહેરાતો એ જ ખરું કામ છે અને કરારો (MoUs) પર સહી થઈ એટલે જાણે લક્ષ્ય હાંસલ થઈ ગયું. આ સમિટ આ જ માનસિકતાનો એક ખૂંચે એવો દાખલો હતો, જ્યાં એક ટેકનિકલ કોન્ફરન્સને બદલે રાજકીય રેલી જેવો માહોલ ઊભો કરાયો. સ્કેલ કે કદ હોય એ સારી જ વાત છે પણ એ સ્કેલ તમારી રણનીતિ ન હોઈ શકે કારણ કે એવું થાય ત્યારે કામગારી ગૌણ બની જાય અને પછી ગોટાળા થાય અને નીચાજોણું પણ થાય.

જો આપણે આ ઈવેન્ટના સ્ટેજક્રાફ્ટને બાજુ પર મૂકીએ, તો કેટલીક પાયાની માળખાકીય ખામીઓ (Structural Deficits) નજર આવે છે જે કોઈ પણ ભાષણથી સુધરી શકે તેમ નથી. ભારત આજે વિશ્વનો અંદાજે પાંચમો ભાગ (20%) ડેટા પેદા કરે છે, પરંતુ આ ડેટાને સાચવવા કે પ્રોસેસ કરવા માટે જરૂરી ‘ડેટા સેન્ટર્સ’માં આપણો હિસ્સો વિશ્વના માત્ર 3 % જેટલો જ છે. ‘ઇન્ડિયા AI મિશન’ હેઠળ ફાળવવામાં આવેલું 10,000 કરોડનું ભંડોળ કાગળ પર તો મજબૂત લાગે છે, પણ તેનો જમીની સ્તર પર અમલ અત્યંત ધીમો છે. આપણા વીજળીના માળખા (Power Grids) આજે પણ જરા સરખો લોડ વધે એમાં ખોરવાઈ જાય છે, જ્યારે AI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને તેનાથી અનેકગણી વીજળીની જરૂર પડે છે. 

સૌથી મોટો પડકાર તો માનવ સંસાધન(Talent)નો છે. 2027 સુધીમાં ભારતમાં AI ક્ષેત્રે અંદાજે 10 લાખ નિષ્ણાતોની અછત સર્જાય તેવી શક્યતા છે. સ્થિતિ એવી છે કે ગૂગલ અને માઈક્રોસોફ્ટ જેવા વૈશ્વિક દિગ્ગજો ભારતના શ્રેષ્ઠ એન્જિનિયરોને જંગી પગારે લઈ જાય છે, જ્યારે આપણી આઈ.આઈ.ટી. (IITs) વર્ષે માંડ 10,000 જેટલા ગ્રેજ્યુએટ્સ તૈયાર કરી શકે છે. માર્કેટમાં એક્સપર્ટ્સની જરૂર બહુ જંગી છે. વળી, આ ક્ષેત્રમાં મહિલાઓનો હિસ્સો માત્ર 14% છે, જે દર્શાવે છે કે આપણે અડધી વસ્તીની બૌદ્ધિક ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છીએ. અધૂરામાં પૂરું ‘ગ્રામીણ ટેલેન્ટ’ની વાતો થાય છે પણ ભાષણોમાં બોલાયેલા શબ્દોને આપણે વાસ્તવિકતા નથી બનાવી શક્યા.

આ સાથે ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) પાસાઓ પણ ગંભીર છે. વિશ્વના AI ચિપ માર્કેટ પર આજે ‘Nvidia’નું 90% થી વધુ વર્ચસ્વ છે. અમેરિકાના એક્સપોર્ટ કંટ્રોલ નિયમો, વોશિંગ્ટનના મૂડ મુજબ બદલાતા રહે છે, તે ભારતની AI પહોંચને ગમે ત્યારે રોકી શકે છે. ભારત જે ‘સોવરિન AI'(સાર્વભૌમ AI)ની વાતો કરે છે, તે અત્યારે તો માત્ર એક આશાસ્પદ કલ્પના જ છે. સરકારના કડક નિયમો, જેમ કે 3 કલાકમાં ડીપફેક કન્ટેન્ટ હટાવવાની જોગવાઈ, સાંભળવામાં નિર્ણાયક લાગે છે, પણ તે નવા સંશોધકો માટે એવા અવરોધો ઊભા કરે છે જે ભારતની પોતાની સર્જનાત્મક ક્ષમતાને દબાવી શકે છે.

માત્ર ટીકા કરવાની છે એમ પણ નથી કારણ કે ભારતે પોતાની આવડતથી પહેલાં ય વિશ્વને ચોંકાવ્યું છે. ‘આધાર’ કાર્ડ કોઈ મોટા સ્ટેજ પ્રોગ્રામ વગર ધીમે ધીમે એક અબજ લોકો સુધી પહોંચ્યું. UPI એ આખા દેશની નાણાકીય લેવડદેવડની રીત બદલી નાખી. CoWIN પોર્ટલ દ્વારા કરોડો લોકોને વેક્સિન અપાઈ. આ બધી સફળતાઓ કોઈ ‘દેખાડા’ કે ‘spectacle’ના પરિણામ નહોતા. તે આકરી મહેનત, પરીક્ષણ અને જવાબદારી નક્કી કરવાની ‘બોરિંગ’ પણ મજબૂત વ્યવસ્થાનું પરિણામ હતા.

આજે AI ક્ષેત્રે પણ ભારત પાસેથી આવી જ ગંભીરતાની અપેક્ષા છે, જેનો આ સમિટમાં અભાવ જોવા મળ્યો. ‘ગ્લોબલ સાઉથ’ એટલે કે વિકાસશીલ દેશો ભારત તરફ આશાભરી નજરે જોઈ રહ્યા છે. તેમને અમેરિકાના વેન્ચર કેપિટલના વર્ચસ્વ કે ચીનના સરકારી નિયંત્રણો વચ્ચે એક મજબૂત અને લોકશાહી વિકલ્પ જોઈએ છે. ભારતનું ‘પબ્લિક-પ્રાઈવેટ’ મોડલ, આપણી વિવિધ ભાષાઓ માટેના AI મોડલ્સ અને ભેદભાવ રહિત ગવર્નન્સ ખરેખર વિશ્વ માટે આકર્ષક છે. ભારત આમાં નેતૃત્વ કરી શકે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

બાય ધી વેઃ 

અંતે તો સવાલ એ છે કે આપણા વિઝનના અમલીકરણ માટે આપણે સજ્જ છીએ?  દુનિયાભરમાં જેની ચર્ચા હોય એવા કાર્યક્રમનું આયોજન સિસ્ટમો ઠપ થયા વિના ન થઈ શકે?  આપણા મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવના ‘વૉર-રૂમે’ સમિટના બાકીના દિવસો સાચવ્યા પણ પ્રતિષ્ઠા વૉર-રૂમથી નથી બનતી. ખરી પ્રતિષ્ઠા વ્યવસ્થાશક્તિમાં હોય છે જે દબાણ હેઠળ ભાંગી ન પડે, એવા વચનોમાં હોય છે જેને વાસ્તવિકતા સાથે મેળ હોય. આપણે કહીએ કંઇ અને કરીએ કંઇ તો એમાં તો આપણી જ છાપ ખરાબ પડે. ઇરાદો ખરાબ નહોતો પણ વધુ પડતો આત્મવિશ્વાસ આપણને નડી ગયો એમ કહી શકાય. આ સમિટમા જે થયું એ ભૂલો નથી, એક અરીસો છે જે આપણી સજ્જતા સામે સવાલ કરે છે. આપણી ‘AI મોમેન્ટ’ સાચી છે, પણ આ ક્ષણને ઝડપીને સડસડાટ આગળ વધવા આપણે તૈયાર છીએ?  સમિટને પગલે આપણે આ જ સવાલનો જવાબ શોધવાનો છે, તે જ આપણી ખરી કસોટી છે.

પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 22 ફેબ્રુઆરી 2026

રમેશ ઓઝા

લખવા બેસતા પહેલાં મનમાં ગડમથલ ચાલતી હતી કે ઇવેન્ટજીવી વડા પ્રધાન દ્વારા યોજવામાં આવેલી એ.આઈ. સમિટ (કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા માટેની વૈશ્વિક શિખર પરિષદ) વિષે લખવું કે બંગલાદેશની ચૂંટણીનાં પરિણામો વિષે. પહેલી ઘટના બહુ જલદી ભુલાઈ જવાની છે અને બીજી ઘટનાના દૂરગામી પરિણામો આવી શકે છે. લાંબાગાળાના દૃષ્ટિકોણ વિના, લાંબાગાળાના આયોજન વિના, પોતાનાં હિતોને ગણતરીમાં લીધા વિના, પોતાનાં હિતોને સાકાર કરવાની કે સ્થાપિત કરવાની કોઈ યોજના વિના માત્ર સ્વની ઉજવણી કરવા અને વાહવાહી મેળવવા માટે ઇવેન્ટો યોજવામાં આવે તો તેનું ભુલાઈ જવું અવશ્યંભાવી છે. ઇવેન્ટજીવી વડા પ્રધાને કેટલી બધી ઇવેન્ટો યોજી જે તમને યાદ પણ નથી. 

શરમાયા વિના જૂઠ બોલો, અતિશયોક્તિ કરો, દેખાડો કરો, કોઈની બદનામી કરો એ આજના યુગનો સ્વભાવધર્મ છે અને તેની શરૂઆત વર્તમાન શાસકોએ કરી છે. પ્રમાણ આપવા હોય તો સો બસો સેહેજે આપી શકાય. જો વડા પ્રધાન અને અન્ય શાસકો શરમસંકોચ વિના જૂઠ બોલી શકતા હોય તો બીજા તેનું અનુકરણ શા માટે ન કરે! ગલગોટિયા યુનિવર્સિટીએ તો હદ કરી. ભારતનું અને ભારત સરકારનું નાક કાપી નાખ્યું અને ચીન ફદિયું ખર્ચ્યા વિના બાજી મારી ગયું. જે વાચકો માત્ર ગોદી મીડિયાનું સેવન કરે છે એને એ વાતની જાણ નહીં હોય કે એ.આઈ. સમિટ માત્ર એક વ્યક્તિને પ્રોજેક્ટ કરવામાં અવ્યવસ્થા અને અરાજકતાનો શિકાર બની ગઈ છે અને ઓછામાં પૂરું ગલગોટિયાએ તો દેશનું નીચાજોણું કર્યું. 

ગલગોટિયા યુનિવર્સિટી એક પ્રાઈવેટ યુનિવર્સિટી છે. આજકાલ દેશમાં દર વર્ષે એક પ્રાઈવેટ યુનિવર્સિટી સ્થાપાય છે. તેનો હેતુ શિક્ષણનો વેપાર કરવાનો છે. આ ઉપરાંત દેશની પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટીઓનો તેમ જ શિક્ષણનો રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘે કબજો કર્યો છે ત્યારે તેનાથી બચવા માગતા માબાપો પોતાનાં સંતાન માટે પ્રાઇવેટ યુનિવર્સિટીઓનો કે વિદેશમાં ભણવા મોકલવાનો માર્ગ અપનાવે છે. ૨૦૧૪ પછી સંપન્ન પરિવારોનું જે પ્રમાણમાં વિદેશમાં સ્થળાંતર થઈ રહ્યું છે અને જે પ્રમાણમાં તેઓ ભારતનું નાગરિકત્વ છોડી રહ્યા છે એટલું પ્રમાણ આ પહેલાં ક્યારે ય જોવા મળ્યું નથી. 

ખેર, ગલગોટિયા યુનિવર્સિટીના સાહસની વાત આગળ વધારીએ. ગલગોટિયાએ દાવો કર્યો છે કે તેણે ૩૫૦ કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ એ.આઈ.ના વિકાસ અને શિક્ષણ માટે ફાળવ્યા છે. વિશ્વની બેસ્ટ ફેકલ્ટી તેની પાસે છે. મંગળવારે દેશભરનાં છાપાઓમાં એક પાનું ભરીને એડવર્ટાઈઝમેન્ટ આપી જેમાં કેન્દ્ર સ્થાને એ.આઇ.નિર્મિત એક કૂતરાની તસ્વીર હતી. સમિટમાં ગલગોટિયાએ એક સ્ટોલ લીધો જેમાં એ કૂતરાને રાખવામાં આવ્યો હતો. એ કૂતરો ચાલતો હતો, ભસતો હતો, હાથ મેળવતો હતો અને એટલે સમિટમાં આકર્ષણનું કેન્દ્ર હતો તે ત્યાં સુધી કે દેશના માહિતી અને પ્રસારણ ખતના પ્રધાન અશ્વિની વૈષ્ણવે એક્સ મેસેજમાં એ.આઈ.ના જગતમાં સ્વઘોષિત વિશ્વગુરુનો જયજયકાર કરવા એ કૂતરાનો પ્રમાણ તરીકે ઉપયોગ કર્યો. હવા એવી બની કે એ કૂતરો ગલગોટિયા યુનિવર્સિટીના એ.આઈ. વિભાગે ભારતમાં બનાવ્યો છે. વાહવાહીનો પણ એક નશો હોય છે અને નશામાં સાહસનું પ્રમાણ વધે છે એટલે ગલગોટિયા યુનિવર્સિટીના પ્રાધ્યાપકે દૂરદર્શનના કેમેરામેનને કહ્યું કે આ કૂતરો ગલગોટિયા યુનિવર્સિટીના એ.આઈ. વિભાગે બનાવ્યો છે. વાત વહેતી થઈ. આ બાજુ ગોદીમીડિયાએ વિશ્વગુરુના દિગ્વિજયનો શંખનાદ શરૂ કર્યો ન કર્યો કે દેશદ્રોહીઓએ દૂધમાં નમક નાખી દીધું. તેમણે કૂતરાની તસ્વીર, એ કૂતરો બનાવનારી ચીની કંપનીનું નામ, કંપનીએ કૂતરાને આપેલું નામ (જે ગલગોટિયાઓએ બદલીને ‘ઓરિયોન’ આપ્યું હતું જેનો અર્થ થાય છે; દૈવી પ્રકાશ) ચીનના સ્ટોરોમાં વેચવા માટે મૂકેલા કૂતરાની તસ્વીર અને તેની કિંમતની વિગતો આપી દીધી. દેશદ્રોહીઓએ કશું જ બાકી ન રાખ્યું. સુજ્ઞ વાચકને સમજાઈ ગયું હશે કે એ કૂતરો ચીની બનાવટનો હતો અને ચીનથી આયાત કરવામાં આવ્યો હતો. આયાત કરવા સિવાય એ,આઈ, માટે ૩૫૦ કરોડ રૂપિયા ખર્ચનાર યુનિવર્સિટીએ કશું જ કર્યું નહોતું.

પહેલાં તો યુનિવર્સિટીએ જૂઠ બોલનારાઓ જે ચીજનો આશ્રય લે છે એનો આશ્રય લીધો. ‘દેશદ્રોહીઓ’ છે, સાલ્લા. પણ કલાક બે કલાકમાં દેશદ્રોહીઓની સંખ્યા વધતી ગઈ અને પ્રમાણોનો પણ મારો શરૂ થયો. હવે બચાવ થઈ શકે એમ નહોતો એટલે કહેવામાં આવ્યું કે મેડમ પ્રોફેસર બરાબર બરાબર રજૂઆત કરી નહોતા શક્યાં. એ બહેનને પણ બોલવા ફરજ પાડવામાં આવી કે હા, હું સરખી રીતે વાત નહોતી કરી શકી અથવા મારી વાર સરખી રીતે સમજાઈ નહોતી. આ કૂતરો ચીની છે અને વિદ્યાર્થીઓને ભણાવવા માટે આયાત કરવામાં આવ્યો હતો. ખરીદો અથવા ડરાવો અને જે જોઈએ તે બોલાવડાવો. એક એ.આઈ. કંપનીના માલિકે એક્સ મેસેજ કર્યો કે ધક્કામુક્કી અને અવ્યવસ્થાને કારણે અમારા સ્ટોલમાં જે ચીજવસ્તુઓ હતી એ ચોરાઈ ગઈ. એ પછી પાંચ જ મિનિટમાં બીજો મેસેજ આવ્યો કે ચોરાયેલી ચીજો મળી ગઈ. દેશદ્રોહ નહીં કરવાનો. દેશ આગળ વધી રહ્યો છે, ઓલરેડી વિશ્વગુરુ બની ગયો છે ત્યારે તમે રસ્તામાં રોડા નાખો એ કેમ ચાલે!

આજકાલ દેશદ્રોહીઓ સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાનો અહેવાલ પ્રસારિત કરી રહ્યા છે. એ અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે દેશમાં ૪૦ લાખ કરોડ રૂપિયાની ચલણી નોટો ફરે છે અર્થાત્ ૪૦ લાખ કરોડ રૂપિયાનું રોકડ અર્થતંત્ર અસ્તિત્વ ધરાવે છે. નરેન્દ્ર મોદી વડા પ્રધાન બન્યા ત્યારે રોકડ અર્થતંત્ર માટે ૧૧ લાખ ૮૦ હજાર કરોડ રૂપિયાની નોટો ફરતી હતી. ૨૦૧૬માં નોટબંધી આવી ત્યારે ૧૬ લાખ ૬૦ હજાર કરોડ રૂપિયાની નોટો ફરતી હતી. નોટબંધી પછી તેમાં માત્ર ત્રણ લાખ કરોડનો ઘટાડો થયો હતો (આમ કેમ બન્યું એનો ખુલાસો કોઈ કરતું નથી) અને અત્યારે ૪૦ લાખ કરોડ રૂપિયાની નોટો. અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ગયા વરસના પ્રમાણમાં રોકડ અર્થતંત્ર માટે ફરતી નોટોમાં ૧૧ ટકાનો વધારો થયો છે. દેશના અર્થતંત્રમાં પણ રોકડ અર્થતંત્રનો હિસ્સો ૧૧.૨ ટકા છે. અને જો રોકડ ઉપરાંત યુ.પી.આઈ. દ્વારા કરવામાં આવતા વ્યવહારને ઉમેરવામાં આવે તો દેશનું રોકડ અર્થતંત્ર લગભગ ૬૦ ટકાનું છે. 

તો પછી નોટબંધી શેને માટે કરવામાં આવી હતી? કાળુંનાણું કાયમ છે. રોકડ અર્થતંત્ર કાયમ છે, બેનામી વહેવાર કાયમ છે, નકલી નોટ કાયમ છે, ત્રાસવાદ કાયમ છે. આને નેસ્તનાબૂદ કરવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું ને! એક દિવસ નોટબંધીનું રહસ્ય પણ બહાર આવશે. 

આની વચ્ચે બંગલાદેશની ચૂંટણીની ઘટના તપાસવી જોઈએ. કોઈ દૈવીપુરુષના આભામંડળ વિનાની, સ્વઘોષિત અને ઉપજાવેલી ન હોય એવી, કૃતક જયજયકારના ઘોંઘાટ વિનાની શુદ્ધ વાસ્તવિક ઘટના. ભારતીય ઉપખંડમાં કાચબાઓ આગળ નીકળી રહ્યા છે. પહેલા શ્રીલંકા અને હવે બગલાદેશ. 

પ્રગટ : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 22 ફેબ્રુઆરી 2026

બે મહિના પહેલા, ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ માટેની થિયરી એક્ઝામ પાસ કરી, ત્યારે અખિલ વિશ્વ વિજેતા જેવી ફીલિંગ આવી હતી. યુ.કે.માં ડ્રાઇવિંગ થિયરીમાં કુલ 45 ટકા લોકો જ પાસ થાય છે, અને મારા તો 50માંથી 50 માર્ક્સ આવ્યા. એટલે મને થયું કે, થિયરીમાં ફુલ માર્ક્સ વાળાને સીધું લાઇસન્સ આપી દેવું જોઈએ, પ્રેક્ટિકલ એક્ઝામ ન લેવી જોઈએ. પછી જાણ્યું કે, થિયરી પાસ કરેલા લોકોમાંથી 50 ટકા જ પ્રેક્ટિકલ એક્ઝામમાં પાસ થાય છે. ભારતમાં કાર ચલાવેલી હતી, એટલે મને થયું કે અહીંનું શીખતાં બહુ વાર નહિ લાગે. ત્યાં વળી એક ભારતીય મિત્ર રાજવીએ કહ્યું, “ઇન્ડિયામાં કાર બહુ ચલાવેલી છે? કે થોડીક જ?” મેં કહ્યું, “થોડીક જ.” એણે કહ્યું, “હાશ! તો વાંધો નહિ. બહુ ચલાવી હોત તો ભૂલતા વાર લાગત.” મતલબ, અહીં પ્રમાણે કાર ચલાવતાં શીખવું હોય તો પહેલા ભારતીય સ્ટાઇલ પ્રમાણે ચલાવવાનું ભૂલવું પડે!

રાજવીએ મને સ્ટેફીનો નંબર આપ્યો : “આ અમેરિકન લેડી છે. પણ સરસ શીખવાડે છે.” યુ.કે.માં બધાં જ દેશનાં લોકો હોય, પણ યુ.કે. કરતાં માલદાર દેશો જેવાં કે અમેરિકા, કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયાની પબ્લિક ભાગ્યે જ જોવાં મળે. આપેલા ટાઈમે સ્ટેફીનો ફોન આવી ગયો, “ફ્લેટની નીચે ઊભી છું, આવી જા.” ટોયોટા C-HR કાર લઈને (મારા કરતાં સહેજ ઓછી) આધેડ વયની મહિલા ઊભી હતી. “હાય હેલો” અને પરિચય કર્યા પછી મને પૂછ્યું, “ઇન્ડિયામાં કાર ચલાવી છે?” મેં શરમાતા શરમાતા “હા” પાડી. મને ડ્રાઇવિંગ સીટ પર બેસાડી, પછી કહે, “ગરદન મારી તરફ ફેરવ.” “હવે ઊંધી તરફ ફેરવ.” “હવે ગોળ ગોળ ફેરવ.” મને મનમાં થયું, “તને ગરદનનાં યોગાસન કરવા નથી બોલાવી.” એણે કહ્યું, “યુ.કે.માં ડ્રાઇવિંગ માટે આ જરૂરી છે. ચલાવતા ચલાવતા ડોકું ક્યારે ફેરવવાનું, કઈ તરફ ફેરવવાનું, કેટલું ફેરવવાનું … એ જ શીખવાનું છે.”

પછી તો બે મહિના સુધી ડ્રાઇવિંગનાં લેસન ચાલ્યાં. સ્ટેફી મને યુ.કે. અને અમેરિકાનાં ડ્રાઇવિંગ વચ્ચે શું ફરક છે એ કહે. અને હું સ્ટેફીને ભારતના ડ્રાઇવિંગ વિશે કહું. યુ.કે.માં ડ્રાઇવ કરવા માટે અવલોકન, આંખો અને ગરદનની મુવમેન્ટ બહુ જરૂરી છે, ડ્રાઇવરમાં ચતુરાઈ હોવી જોઈએ. USAનું ડ્રાઇવિંગ ટેકનોલોજી અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનાં કારણે સુવિધાજનક છે, ડ્રાઇવરમાં કોમન સેન્સ હોય એ પૂરતું છે. જ્યારે ભારતનું ડ્રાઇવિંગ લોકોનાં જીગર પર ટકેલું છે, ડ્રાઇવરમાં હિંમત હોવી જોઈએ. ગઈકાલે મેં ભવ્યતિભવ્ય રીતે ડ્રાઇવિંગ ટેસ્ટ પાસ કર્યો, હવે મારી પાસે યુ.કે. ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ છે. ફિનલેન્ડ પછી દુનિયાના બીજાં નંબરનાં સૌથી મજબૂત ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સની હવે હું માલિક છું. દુનિયામાં સૌથી લાંબી ડ્રાઇવિંગ ટેસ્ટ લેનારા દેશોમાં ચોથા નંબરે આવતાં દેશનું ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ હવે મારી પાસે છે. મારી વાહવાહી કરો, પ્રશંસાનાં ગીતો ગાવ.

ના, આ કોઈ મજાક નથી. ખરેખર અઘરું હતું. પરીક્ષામાં 40 મિનિટ સુધી કાર ચલાવવાની હતી. અને આપણે ત્યાંની જેમ ખુલ્લા મેદાનમાં આઠડો નહોતો પાડવાનો. રસ્તા પર ટ્રાફિકમાં ચલાવડાવે, પછી હાઇવે પર પણ લઈ જાય. સ્ટેફીએ મને કહી દીધેલું, “ટોટલ કેટલી ભૂલ એલાઉડ છે તે ખબર છે ને? ઝીરો. એક મોટી ભૂલ એટલે ફેઈલ.” મોટી ભૂલ કોને કહેવાય? લેન બદલતી વખતે કાચમાં જોવાનું રહી જાય, કે રિવર્સ લેતી વખતે પાછળ તરફ ગરદન ફેરવીને ચેક કરવાનું રહી જાય, અથવા ટર્ન લીધા પછી ઇન્ડિકેટર બંધ કરવાનું ભૂલી જાઓ … આ બધી એમની મોટી ભૂલ. સ્ટેફીએ કહેલું કે, અહીં એક્ઝામીનરનું પણ રેગ્યુલર ચેકીંગ થતું હોય છે. જો તું ભૂલ કરે અને તો ય એ તને પાસ કરે, તો એની નોકરી જાય. આપણે ત્યાંની જેમ પૈસા ખવડાવીને પાસ થઈ જવાનો વિચાર મારા મનમાં જન્મેલો. પણ એના જન્મ બાદ તરત સ્ટેફીએ એને મારી નાખ્યો.

પ્રેક્ટિકલમાં ટોટલ 50 ટકાથી ઓછા લોકો પાસ થાય છે, તે ખ્યાલ હતો. પણ મેં જે સેન્ટરમાં ટેસ્ટ બુક કરાવેલી ત્યાં કેટલા પાસ થાય છે, એ ચેક કરવાની ઇચ્છા થઈ. જોયું, તો ખબર પડી કે બેલ્વેડિયરમાં ખાલી 30 ટકા લોકો પાસ થાય છે. મારા તો મોતિયા મરી ગયા. મેં ચેક કર્યું, આખા યુ.કે.માં સૌથી ઓછો પાસ રેટ ક્યાં છે? જે જવાબ આવ્યો એ જોઈને પગ નીચેથી જમીન ખસી ગઈ. બેલ્વેડિયર જ. હાય રે કિસ્મત! આખા યુ.કે.માં જ્યાં સૌથી વધારે ડ્રાઇવરો ફેઈલ થાય છે ત્યાં જ મારે ટેસ્ટ બુક કરવાનો હતો! યુટ્યુબમાં બેલ્વેડિયર, ઇરીથ ટેસ્ટ સેંટરના વીડિયો જોયાં. એમાં જોયું કે, બીજાં એરિયામાંથી આવેલાં ડ્રાઇવિંગ ઇન્સ્ટ્રક્ટર પણ જો આ એરિયામાં આવીને એક્ઝામ આપે તો ઘણીવાર ફેઈલ થઈ જતાં હોય છે. “મમ્મી, બચાવો મને” નાનું છોકરું બૂમો પાડે એમ મન બૂમ પાડવા લાગ્યું.

એક્ઝામના દિવસે પંચામૃત ખાઈને સ્ટેફી જોડે ટેસ્ટ સેન્ટર પર પહોંચી. “હાય સ્ટેફી, આ તારી સ્ટુડન્ટ છે?” સવાલ પૂછતાં પૂછતાં એક ગોરો ફૂટડો યુવાન રૂમમાં આવ્યો. સ્ટેફીએ મને ઈશારાથી કહ્યું, ‘આ તારો એક્ઝામીનર છે.’ સ્ટેફી જોડે થોડી મજાક મસ્તી કર્યા પછી યુવાને મને કહ્યું, “મારું નામ ટેમી. લાવ તારું પ્રોવિઝનલ લાઇસન્સ, ચેક કરું. અને રેડી હોય તો નીકળીએ.” હજુ મને મનમાં હતું કે, આ તો સ્ટેફીને બહુ સારી રીતે ઓળખતો હોય એવું લાગે છે. આમાં મારું પાસ થવાનું કંઈ સેટિંગ થાય એમ હોય તો સ્ટેફીએ કરવું ના જોઈએ? સેટિંગ તો દૂરની વાત, મને ઝટકો ત્યારે લાગ્યો જ્યારે ખબર પડી કે, સ્ટેફી તો ટેસ્ટમાં પણ સાથે નહિ આવે. મારે એકલાએ ચાલીસ મિનિટ સુધી ટેમી કહે ત્યાં ત્યાં કાર ડ્રાઇવ કરવાની, અને એ બાજુમાં બેઠો બેઠો મારી ગરદન અને નજર બરાબર ફરે છે કે નહિ, એ જોઈને માર્ક મૂકતો હોય. આનાથી વધારે ખરાબ કે ભયજનક કશું હોઈ શકે? હા, હોઈ શકે. જેવાં હું અને ટેમી કારમાં બેસવા ઓફિસ બહાર નીકળ્યાં ત્યાં એક 50-55 વરસનાં સાહેબે અમને રોક્યાં. ટેમી એમને જોઈને નર્વસ થઈ ગયો. ટેમી ધીમા અવાજે બોલ્યો, “આ સાયમન છે. અમારા સિનિયર એક્ઝામીનર છે. આજે મારી સરપ્રાઈઝ એક્ઝામ ગોઠવી લાગે છે. એ પણ આપણી સાથે આવશે, મને ચેક કરવા.”

તમે સમજો છો આ પરિસ્થિતિ? દુનિયાનાં one of the most difficult ડ્રાઇવિંગ ટેસ્ટ વાળાં દેશમાં, ટેસ્ટ આપવા માટે મેં એ દેશનો સૌથી અઘરો એરિયા પસંદ કર્યો. એમાં પાછું મારા જ ટેસ્ટમાં મારા એક્ઝામીનરનું ચેકીંગ આવી ગયું. એટલે એ મને પાસ કરે તો એ પોતે ફેઈલ થાય. હું ડ્રાઇવિંગ સીટ પર, ટેમી મારી બાજુમાં, અને પાછળ સાયમન … અમે ત્રણેય જણ ગોઠવાયાં. કાચમાંથી દેખાતું હતું કે, સ્ટેફી ઓફિસમાં બેઠી બેઠી કોફી પીતી હતી … મને એક્ઝામીનર અને એક્ઝામીનરના એક્ઝામીનર જોડે છોડીને. એના પર ગુસ્સો આવતો હતો મને.

ટેમીએ પહેલા મને કાર પાર્કિંગ પ્લોટની બહાર લઈ જવા કહ્યું. સ્ટીયરિંગ પર મારા હાથ ધ્રૂજતા હતા. જેવી કાર પાર્કિંગની બહાર નીકળી, એણે કહ્યું હવે પાછી રિવર્સમાં લે. અને પેલા ખાનામાં ફરી પાર્ક કરી બતાવ. સ્ટેફીએ શીખવાડેલું એમ, ઘુવડની જેમ 180 અંશના ખૂણે ગરદન પાછળ ફેરવીને સહેજ રિવર્સ લીધી, પછી બીજી તરફથી 180 અંશના ખૂણે ફેરવી પાછી સહેજ રિવર્સ લીધી. એમ કરી કરીને એડજસ્ટ કરતાં કરતાં, ગરદન મરડી મરડીને પાછી પાર્કિંગની જગ્યાએ પહોંચાડી. ટેમી મારી ડોકી ગોળ ગોળ ફરે છે કે નહિ એ જોતો હોય, અને સાયમન ટોમી બરાબર જોવે છે કે નહિ એ જોતો હોય. પાર્કિંગ માટે જે લીટીઓ દોરી હોય એમાંથી ટાયર જો સહેજ પણ બહાર નીકળી જાય … તો ફેઈલ! પણ મારે વાંધો ન આવ્યો.

પછી મને કહ્યું હવે પાછી બહાર લે, રોડ પર લઈ જા. રોડ પરથી એક મોટા સર્કલ (અહીં એને Roundabout કહેતાં હોય છે) પર લઈ ગયા. એ ય મેં બરાબર રીતે ક્રોસ કરી નાખ્યું. થોડો કોન્ફિડેન્સ આવ્યો. સ્વાભાવિક છે કે, મારો કોન્ફિડેન્સ આવતો જાય એમ ટેમી વધારે નર્વસ થતો જાય. એના પર ભૂલ શોધવાનું પ્રેશર હતું. પછી મને હાઈ-વે (અહીં એને motor way કહેવાય છે) પર લઈ ગયા. હાઈ-વે પર મિનિમમ 50 માઇલની ઝડપે (80 કિ.મી./કલાક) ફરજિયાત કાર ચલાવવાની. સ્પીડ ઘટે તો ફેઈલ! પછી ટેમીએ મારી જોડે વાતો ચાલુ કરી. “એટલે તમારે ગ્રીનીચની બધી સ્કૂલોમાં વિઝીટ કરવાની હોય છે કે અમુક એરિયાની સ્કૂલોમાં જ?”, “અચ્છા, તો સેન્ટ પાઉલ સ્કૂલમાં ગયા મહિને કેટલી વાર જવાનું થયું હતું?” “મહિને લગભગ કેટલા છોકરાઓના કેસ સોલ્વ કરો?” નાલાયક, અહીં 80ની સ્પીડમાં ગાડી દોડે છે, બાજુમાંથી દૈત્ય જેવી ટ્રકો રમારમ પસાર થાય છે, મારી એક્ઝામ ચાલે છે, મારી તો છોડ તારી પણ એક્ઝામ ચાલે છે, અને તું વાતો શેનો કરાવડાવે છે? પછી મને ખ્યાલ આવ્યો કે, આ એક્ઝામનો જ એક ભાગ છે. માળું હાળું હાઇવે પર લઈ જઈને જાણીજોઈને વાતો કરાવડાવે છે. મને ફેઈલ કરવા એ જીવ પર આવી ગયો હતો. એની વાતોના અડધા પડધા જવાબ આપીને પણ મારી નજર અને ડોક અરીસામાં સતત જોતાં રહ્યાં. પાછળથી આવતાં વાહનો બાબતે ગફલત કરવી પોસાય તેમ નહોતું. મારે પાસ થવું હતું.

પછી પાછા સિટીમાં લઈ ગયા. વચ્ચે બે-ત્રણ વાર રસ્તાની સાઈડ પર પાર્ક કરાવડાવી. પાર્ક કર્યા પછી પાછી ઉપાડો એટલે પાછી જોરદાર ગરદન ફેરવવાની. પાછળથી વાહન આવતું હોય, ભલે એ રસ્તાની વચ્ચે હોય, ભલે આપણી કાર સાઈડમાં હોય, પણ એ દરમિયાન જો તમે કાર સ્ટાર્ટ કરો તો ફેઈલ! આટલી બધી સેફટી અને ડિસ્ટન્સ એમનાં પૂર્વજો રાખતાં હોત તો આ લોકો જન્મ્યા જ ન હોત. ફક્ત રિવર્સ કેમેરામાં જોઈને કે અરીસામાં જોઈને જજમેન્ટ લો, તો ફેઈલ. ગરદન ફેરવી ફેરવીને દુખાડો તો જ પાસ. સ્ટેફીએ કહેલું, અમેરિકામાં કે ઇન્ડિયામાં આપણે સેન્સર, કેમેરા, મિરરના આધારે નિર્ણય લઈએ, અહીં એવું નથી ચાલતું. મેં મનમાં કહેલું, “ઇન્ડિયાને અમેરિકા જોડે મૂકવા માટે આભાર. બાકી અમે તો ત્યાં હિંમતના આધારે જજમેન્ટ લઈએ છીએ. જેનામાં વધારે હિંમત હોય એ પહેલો જાય. ઓછી હિંમત હોય એ, વધારે હિંમત વાળો જતો રહે, પછી જાય.”

છેલ્લે, પાછાં ટેસ્ટ સેન્ટર પર પહોચ્યા. મારા ખ્યાલથી ખાસ ભૂલો નહોતી પડી. “મોટી” ભૂલ તો કદાચ એકપણ નહોતી. તો ય મને ન ખબર હોય પણ એણે નોટિસ કરી હોય એવું બને. ટેમી પાસેથી સાયમને એક્ઝામનું કાગળ લીધું, જોયું. અને કહ્યું, “વેરી વેલ ડન.” હું ખુશ થવાની હતી, પણ યાદ આવ્યું કે મને નહિ, ટેમીને ‘વેલ ડન’ કહ્યું છે. મતલબ, હું ફેઈલ? સાયમન તો ટેમીને કાગળ પાછું આપીને જતો રહ્યો. પછી ટેમીએ મને કહ્યું, “વેલ ડન. You have passed the test. એક જ ભૂલ માર્ક કરી છે, બહુ ધીમી ચલાવો છો, યાર! પણ જ્યાં ધીમી ચલાવવાથી સેફટી જોખમાય, કે પાછળ આવતાં ડ્રાઇવરોને અડચણ થાય એવી જગ્યાએ ધીમે નથી ચલાવી. એટલે એને નાની ભૂલ ગણી છે. પાસ કરીએ છીએ. રસ્તાની સ્પીડ લિમિટ હોય એના કરતાં એકાદ બે માઇલ જ ઓછી સ્પીડ રાખવાની.”

સ્ટેફી બહાર આવીને મને ગળે મળી. Congratulations કહ્યું. હું ઓળઘોળ થઈને એને “thank you so much” અને એવું બધું કહેવાની હતી. પણ એક વાત યાદ આવી, એટલે એને મારાથી દૂર કરીને મેં ગુસ્સાથી કહ્યું, “ઓલો હાઇવે પર લઈ જઈને વાતો કરાવવાનો હતો, એક્ઝામનો એ પાર્ટ તને ખબર નહોતી? તે મને એની પ્રેક્ટિસ કેમ નહોતી કરાવી?” એ તો કારમાં પેસેન્જર સીટ પર બેસી ગઈ, અને કહેવા લાગી, “કાર સ્ટાર્ટ કર. ચલાવતા ચલાવતા વાતો કરીએ.”

https://www.facebook.com/share/p/17yx5h1fUu/