શેષને ક્યારે ય કોઇની ય સાડાબારી નહોતી રાખી, વડા પ્રધાનની પણ નહીં. એ સાફ ચોપડાવી દેતા કે કોઇએ તેમને તેમનું કામ શીખવવાની જરૂર નથી.
ચિરંતના ભટ્ટ
ત્રણ સભ્યોના ચૂંટણી પંચને કમ સે કમ ત્રણ સુધી ગણતાં તો આવડવું જોઈએ. આ અઠવાડિયે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર બરાબર આ જ ગણતરીને લઈને વિવાદના કેન્દ્રમાં આવ્યા. ‘ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ની એક ઇન્વેસ્ટિગેટિવ સ્ટોરી પ્રમાણે, તેમના બે સાથી કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ દસ મહિનામાં ઓછામાં ઓછા 14 વખત એવા નિર્ણયો અને સૂચનાઓ સામે લેખિત વાંધા નોંધાવ્યા, જે તેમના કહેવા મુજબ તેમની જાણ બહાર પસાર કરાયાં હતાં. આ મુદ્દા પણ કંઈ સામાન્ય નહોતા : મતદારોની નોંધણી, નામોની બાદબાકી અને નામ પાછાં ઉમેરવાના આદેશો સામે અપીલો અને મતદાર યાદીઓ પરના અંકુશને લગતી બાબતો હતી.
યાદીમાં ઉમેરા, બાદબાકી અને તેનું નિયંત્રણ કોના હાથમાં?
આ આખી બાબતને કચેરીનો અંદરોઅંદરનો મતભેદ કહીને બાજુએ મૂકી શકાય તેમ નથી. આ જ તપાસમાં જણાવ્યા પ્રમાણે, મતદાર યાદીઓના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ, એટલે કે SIR હેઠળ 30 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની પ્રારંભિક મતદાર યાદીઓમાંથી 13 કરોડથી વધુ નામ દૂર થયાં છે. તેનો અર્થ એવો નથી કે 13 કરોડ લાયક નાગરિકોએ કાયમ માટે મતાધિકાર ગુમાવ્યો છે. પરંતુ આટલા મોટા પાયે ફેરફાર થતા હોય ત્યારે પ્રક્રિયા બરાબર થાય તેના પર કેટલું બધું નિર્ભર છે, એ સમજવું જરૂરી બની જાય છે.
ચૂંટણી પંચનો જવાબ ઠાવકો હતો. ચર્ચાવિચારણા દરમિયાન સૂચનો અને ટિપ્પણીઓ આવે એ સામાન્ય છે. અંતિમ નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવાયા હતા. સભ્યો કામગીરી અંગે સવાલો પૂછે એ તો ‘નિયમિત વહીવટી પ્રક્રિયા’નો ભાગ છે. ચૌદ વાંધા. દસ મહિના. અને તે પણ મતદાર યાદીઓ અંગે. અહીં ‘નિયમિત વહીવટી પ્રક્રિયા’ શબ્દો પાસે ખાસ્સું વહીવટી કામ લેવાઈ રહ્યું છે.
મતભેદ હોય એ સંસ્થા સ્વસ્થ હોવાની નિશાની હોઈ શકે. અહીં સવાલ એ છે કે પછી શું થાય છે? આદેશ બહાર પડે તે પહેલાં વાંધો સાંભળીને તેનો ઉકેલ આવે છે? કે વાંધો ઉઠાવનારને પાછળથી ખબર પડે છે કે સંસ્થા તો તેમના વતી પણ બોલી ચૂકી છે? પોતાના નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવાયા હોવાનું કહેતા પંચ માટે આ ફરક સ્પષ્ટ કરવાનું અઘરું ન હોવું જોઈએ. લટકામાં ફાઇલો તો છે જ.
‘ઓપઇન્ડિયા’એ પોતાના પ્રતિવાદમાં બે મતદાર નોંધણી અધિકારીઓને ટાંક્યા છે. તેમના કહેવા પ્રમાણે, સિસ્ટમનો તેમનો ઍક્સેસ અને તેમની સત્તા યથાવત્ છે. તેમની વાત નોંધવી જોઈએ, પણ તેનાથી બાકીની બધી કચેરીઓમાં શું થયું તેનો જવાબ મળી જતો નથી. એ વસ્તુને ધ્યાનમાં રાખીને જે હોબાળો થયો એમાં કંઇ દમ નથી એવું કહેવું એ સરિયામ મૂર્ખતા ગણાય. જાગૃતિની ધાર બુઠ્ઠી ન થવા દેવાય.
વળી વધારે અસ્વસ્થ કરે એવી વાત તો આ કમિશનરોની નિમણૂકમાં જ છે. માર્ચ 2024માં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના વડપણ હેઠળની સમિતિએ સંધુ અને કુમારની પસંદગી કરી હતી. અધીર રંજન ચૌધરીએ પસંદગીની પ્રક્રિયા સામે અસંમતિ નોંધાવી હતી. ફેબ્રુઆરી 2025માં કુમારને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર બનાવાયા અને જોશીની નિમણૂક થઈ ત્યારે રાહુલ ગાંધીએ કહ્યું હતું કે નિમણૂકના નવા કાયદાને પડકારતી અરજીઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટ વિચાર કરે ત્યાં સુધી થોભવું જોઈએ. છતાં પણ સરકાર આગળ વધી.
આ કાયદા હેઠળ પસંદગી સમિતિમાં વડા પ્રધાન, તેમણે પસંદ કરેલા એક કૅબિનેટ પ્રધાન અને વિપક્ષના નેતા હોય છે. સંસદ કાયદો ઘડે ત્યાં સુધી સુપ્રીમ કોર્ટે કરેલી વચગાળાની વ્યવસ્થામાં દેશના મુખ્ય ન્યાયાધીશનો સમાવેશ થતો હતો. નવા કાયદાએ એ વ્યવસ્થા બદલી. વિપક્ષને ટેબલ પર ખુરશી મળી છે; ગણિત પહેલેથી ગોઠવાયેલું છે.
ત્રણેય કમિશનરો સરકારની બહુમતી ધરાવતી આ જ વ્યવસ્થામાંથી આવ્યા. એમાંથી બેના લેખિત વાંધા કહે છે કે નિર્ણયો તેમની જાણ બહાર લેવાયા. સરકારને માફક આવતી પસંદગીની પદ્ધતિમાંથી વાંધો ઉઠાવી શકે એવા લોકો તો આવ્યા. સવાલ એ છે કે તેમના વાંધાની સંસ્થાના નિર્ણય પર કોઈ અસર થવા દેવાઈ કે નહીં.
આ લેખના મથાળાની જેમ, આવા સમયે સૌને ટી.એન. શેષન યાદ આવે તે સ્વાભાવિક છે. તેમની કહાણીનો ઓછો ચર્ચાતો ભાગ પહેલાં યાદ કરવા જેવો છે. શેષને બહુસભ્ય ચૂંટણી પંચની વ્યવસ્થાને પડકારી હતી અને 1995માં સુપ્રીમ કોર્ટે એ વ્યવસ્થાને માન્ય રાખી હતી. શેષન જેવા પ્રભાવશાળી મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરે પણ સ્વીકારવું પડ્યું હતું કે તેમના સાથીઓ શોભા પૂરતા નથી. શેષને ક્યારે ય કોઇની ય સાડાબારી નહોતી રાખી, વડા પ્રધાનની પણ નહીં. એ સાફ ચોપડાવી દેતા કે કોઇએ તેમને તેમનું કામ શીખવવાની જરૂર નથી. પોતાની આત્મકથામાં શેષન નોંધે છે કે વડા પ્રધાન નરસિંહ રાવની હાજરીમાં કાયદા પ્રધાન વિજય ભાસ્કર રેડ્ડીએ તેમના પર સહકાર ન આપવાનો આરોપ મૂક્યો. શેષનનો જવાબ હતો કે પોતે સહકારી મંડળી નહીં, ચૂંટણી પંચનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
શેષને સાબિત કર્યું કે ચૂંટણીના નિયમોનો અમલ પણ થઈ શકે છે. પંચનો પોતાનો ઇતિહાસ આચારસંહિતાના કડક અમલનો યશ તેમને આપે છે. નિયમો કેટલી અગવડ ઊભી કરી શકે તે રાજકારણીઓને સમજાવા લાગ્યું. પરંતુ તેમની હિંમતને યાદ કરવી સહેલી છે; તેના ભરોસે ન ચાલવું પડે એવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવી અઘરી છે. હિંમત પ્રશંસનીય ગુણ છે, નિમણૂકની ભરોસાપાત્ર નીતિ નહીં.
અત્યારના વિવાદ પર રાજકીય પ્રતિક્રિયાઓ અપેક્ષા પ્રમાણે જ આવી છે. વિપક્ષી નેતાઓએ કુમારને હટાવવાની, મહાભિયોગની કાર્યવાહી કરવાની અને કેટલાકે તો ધરપકડની પણ માગ કરી છે. પંચ આને સંસ્થાની સામાન્ય ચર્ચાવિચારણા ગણાવે છે. જેલમાં મોકલવાની માગ અને સંસ્થા એકદમ તંદુરસ્ત હોવાનું પ્રમાણપત્ર; આ બેની વચ્ચે ફાઇલો તપાસવા જેટલી જગ્યા તો હોવી જોઈએ.
કૉન્ગ્રેસના નેતા સલમાન સોઝે વધારે ધારદાર વળતો સવાલ કર્યો. રાહુલ ગાંધીના ‘વોટ ચોરી’ના આક્ષેપો સામે કુમારે તેમને માફી માગવા અથવા સોગંદનામું રજૂ કરવા કહ્યું હતું. એ યાદ કરાવીને સોઝે કહ્યું કે હવે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરે રાજીનામું આપવું જોઈએ અથવા આ અહેવાલ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સોગંદનામું કરવું જોઈએ. સોગંદનામાની માગ હવે મોકલનારના સરનામે પાછી ફરી હતી.
વળતો જવાબ અસરકારક છે, પણ એટલે એ પુરાવો નથી બની જતો. બધા રેકૉર્ડ પંચ પાસે છે. પંચે વિપક્ષની રીતભાત સુધરે તેની રાહ જોવાની જરૂર નથી.
મતદાર માટે આ મુદ્દો એટલો નાટકીય નથી. યાદીમાંથી નામ ગાયબ થાય ત્યારે તેની સાથે ટી.વી.ની ચર્ચા આવતી નથી. એ તો એક સમસ્યા બનીને આવે છે, જે શોધવી પડે, સમજવી પડે અને સુધરાવવી પડે. કદાચ એક દિવસની મજૂરી ગુમાવવી પડે અને કચેરીના સમયે વારંવાર ધક્કા ખાવા પડે.
મૃત મતદારોની નોંધો, બેવડાં નામ અને અપાત્ર વ્યક્તિઓનાં નામ દૂર કરવાં જરૂરી છે. લાયક મતદારનું નામ ખોટી રીતે ન નીકળી જાય એ જોવું પણ એ જ કામનો ભાગ છે. બાકી ચોખ્ખીચણાક મતદાર યાદી બનાવવાનો સૌથી સહેલો રસ્તો બધાનાં નામ કાઢી નાખવાનો છે. કાગળિયાં એકદમ વ્યવસ્થિત થઈ જાય; અને ચૂંટણીમાં થોડી તકલીફ પડે.
મતદાન પતી ગયા પછી નામ પાછું ઉમેરવાથી ડેટાબેઝ સુધરે છે. મત આપવાની ગુમાવેલી તક પાછી નથી આવતી. ફાઇલ બંધ કરનાર વિભાગ કરતાં નાગરિક માટે સમયમર્યાદાનો અર્થ જરા જુદો હોય છે.
ચૂંટણીનું વધુ ને વધુ કામ કેન્દ્રીય ડિજિટલ વ્યવસ્થાઓ પર થતું હોય ત્યારે જવાબદારી કોની છે તે સ્પષ્ટ રહેવું જોઈએ. પોતાનું નામ પાછું મુકાવવા માટે મતદારે પહેલાં પંચમાં કોની પાસે કેટલી સત્તા છે તેનું સંશોધન ન કરવું પડે.
સુધારાની શરૂઆત નિમણૂકોથી થાય છે. સ્વતંત્ર ચૂંટણી પંચના સભ્યોની પસંદગીમાં સરકારની તૈયાર બહુમતીથી આગળ વધીને સંમતિ મેળવવી પડે એવી વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. અગાઉની સરકારો પાસે પણ કોને પદ મળે તે નક્કી કરવાની પોતાની રીતો હતી. એ ઇતિહાસ સુધારાનું કારણ છે, બચાવનું બહાનું નહીં. કોઈ ખામી લાંબો વખત ટકી હોય એટલે તે બંધારણીય સદ્ગુણ બની જતી નથી.
સેમ્યુઅલ બેકેટના નાટક ‘વેઇટિંગ ફૉર ગોદો’માં બે માણસો એક ઝાડ પાસે એવી વ્યક્તિની રાહ જુએ છે, જે ક્યારે ય આવતી નથી. બંને અંકના અંતે એક છોકરો આવીને કહે છે કે આજે તો એ નહીં આવે, પણ કાલે જરૂર આવશે. છેવટે બંને જવાનું નક્કી કરે છે. બેમાંથી કોઈ હલતું નથી.
ત્રીસ વર્ષથી આપણે બીજા શેષનની રાહ જોઈએ છીએ. દરેક વિવાદ એ જ સંદેશો લઈને આવે છે: આ વખતે નહીં, કદાચ આવતી વખતે. કોઈ સમિતિ બીજો શેષન બનાવી શકવાની નથી. પણ વધુ સારી સમિતિ હોય તો સંસ્થાની સ્વતંત્રતા માટે એવા નસીબની રાહ ઓછી જોવી પડે કે નિમણૂક પછી કોઈ અણધાર્યા અળવીતરા નીકળે.
ત્યાં સુધી ઝાડ ત્યાં જ ઊભું છે. અને આપણે પણ.
બાય ધી વે
મે મહિનામાં વિવેક જોશીએ લખ્યું હતું કે પહેલી વાર મતદાર બનનાર દરેક વ્યક્તિ જે ભરે છે, એ ફોર્મ 6માં નિયમોમાં સુધારો કર્યા વિના ફેરફાર કરી શકાય નહીં. સુખબીર સિંહ સંધુ સહમત થયા. જુલાઈમાં ફોર્મ તો પણ બદલાયું. નવા મતદારોને પૂછવામાં આવવા લાગ્યું કે તેમનું, તેમનાં માતા-પિતાનું કે દાદા-દાદીનું નામ છેલ્લા સઘન પુનરીક્ષણની યાદીમાં હતું કે નહીં. ઑગસ્ટમાં સંધુએ આ ફેરફારને ‘અનધિકૃત અને ગેરકાયદે’ ગણાવ્યો અને તેને તરત દૂર કરવા કહ્યું. અહેવાલ પ્રમાણે, 21 સપ્ટેમ્બરની સવાર સુધી પણ એ સવાલ ફોર્મ પર હતો. પંચ આ બધાને નિયમિત વહીવટી પ્રક્રિયા કહે છે. વિચારો, અઢાર વર્ષનો કોઈ યુવાન એ ફોર્મ ભરવા બેસે અને એવા સવાલનો જવાબ આપવો પડે, જે ત્રણમાંથી બે કમિશનરોના કહેવા પ્રમાણે ત્યાં હોવો જ ન જોઈએ. પંચ જ્યારે કહે છે કે ‘પંચે નિર્ણય લીધો છે’, ત્યારે તે કયા પંચની વાત કરે છે?
પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 27 સપ્ટેમ્બર 2026
