ગાંધી જયંતી નિમિત્તે
‘અ’અહિંસાનો‘અ’, સંપાદક : કેતન રૂપેરા, પ્રકાશક : સાબરમતી આશ્રમ ટ્રસ્ટ અને પર્યાવરણ શિક્ષણ કેન્દ્ર, પાનાં 72, 250 રૂ.
ગાંધીજીએ આજીવન સેવેલી અહિંસા દુનિયા માટે રોજેરોજ વધુ ને વધુને અનિવાર્ય બનતી જાય છે. આવા માહોલમાં બાળકોમાં રમતાં રમતાં અહિંસાવૃત્તિ કેળવાય તે હેતુથી ‘અ’અહિંસાનો ‘અ’, નામનું એક વિશિષ્ટ પુસ્તક પ્રસિદ્ધ થયું છે. તેનું સંપાદન કુશળ સંપાદક અને પુસ્તક-નિર્માણના યુવા કીમિયાગર કેતન રૂપેરાએ કર્યું છે.
‘જીવનશિક્ષણની આનંદપોથી’ પેટાશીર્ષક ધરાવતાં આ પુસ્તકમાં માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક ધોરણોમાં અભ્યાસ કરતાં વિદ્યાર્થીઓ માટેની ચોવીસ સામૂહિક રમતો છે. તે વર્ગમાં જૂથ પાડીને શિક્ષક અને સંયોજક રમાડી શકે.
રમતો માટેની સામગ્રી કાગળ, પેન, ચિત્રકામ માટેની વસ્તુઓ, છાપાં, ચૉક, બ્લૅકબોર્ડ ઇત્યાદિ છે. આ રમતોનો હેતુ બાળકોમાં અહિંસા અને પ્રેમ, પરસ્પર સમજ અને સદ્દભાવ, પર્યાવરણજતન અને પૂર્વગ્રહમુક્તિ જેવી વૃત્તિઓ કેળવવાનો છે.
સંપાદક નોંધે છે : ‘માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિકના વિદ્યાર્થીઓમાં રમતાં રમતાં કેટલાક ગુણોની કેળવણી થાય, અને અહિંસા તરફનો એમનો સહજ ઝુકાવ થાય તેવી પ્રવૃત્તિઓ તૈયાર કરવામાં આવી છે.
આ પ્રવૃત્તિપોથી સાબરમતી આશ્રમ ટ્રસ્ટ અને સેન્ટર ફૉર એનવાયર્નમેન્ટ એજ્યુકેશન સંસ્થાઓએ તૈયાર કરાવી છે. તેમણે 2019માં ‘ગાંધી-કસ્તૂરબા 150’ની ઉજવણીના ભાગ રૂપે ગુજરાતની પંદર સંસ્થાઓની સાથે હાથ ધરેલા ‘અહિંસાની કેળવણી / Learning Non-Violence’ પ્રકલ્પનું આ પાયાનું પુસ્તક હતું. પ્રકલ્પના ભાગ રૂપે આ ‘આનંદપોથી’ની પ્રવૃત્તિઓ સંસ્થાઓમાં કરાવવામાં આવી ચૂકી છે અને આ ‘જીનશિક્ષણ’ ચાલતું રહે છે.
અત્યાર સુધી એકસો દસ શાળાઓના સાડા ત્રણસો જેટલાં વિદ્યાર્થીઓ આ પ્રવૃત્તિનો ભાગ બન્યા છે. જુદા જુદા વિસ્તારની એન.જી.ઓ.ના પ્રતિનિધિઓ અને તેમના સહાયકો આ પ્રવૃત્તિઓ કરાવતા રહ્યા છે. તેમના નિરીક્ષણો, અનુભવો અને સૂચનોને આમેજ કરીને પુસ્તકની પ્રસ્તુત બીજી સંવર્ધિત આવૃત્તિ બહાર પાડવામાં આવી છે.
રમતોમાં ભાગ લેનારાં વિદ્યાર્થીઓએ ચિત્રકામ, લેખન, નાટ્યવાચન ઉપરાંત વિકલ્પ પસંદગી, ડમ્બ શરાડ, અખબારી કતરણકામ, જૂથ વહેંચણી, પ્રશ્નોત્તરી, ચર્ચા જેવી અનેક બાબતો કરવાની થાય છે.
રમતોને ત્રણ વિભાગમાં વહેંચવામાં આવી છે. પહેલા વિભાગ ‘જાત વિશે’માં મારી કલ્પનાનું વિશ્વ વિષય પર ચિત્ર, માન્યતા ને મૂલ્ય હકીકત ને મંતવ્ય, સ્વાર્થ અને નિંસ્વાર્થ, ચહેરો અને મુખવટો જેવી બાબતોના ભેદની પરખ અને હિંસાની ઓળખ – આ બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.
બીજો ભાગ છે ‘પર્યાવરણ વિશે’ જેમાં વિવિધતામાં એકતા, સંસાધનોની વહેંચણી, બેદરકારી, સહાનુભૂતિ, નવસર્જન જેવી બાબતોને લગતી પ્રવૃત્તિઓ છે. ‘જાતને યોગ્ય દિશામાં દોરવા વિશે’ વિભાગમાંની યાદીમાં સમાવિષ્ટ છે : સત્યશોધન, ઝગડાના મૂળની શોધ અને તેનો ઉકેલ, સમયસૂચકતા, લક્ષ્ય અને જવાબદારી.
રમતોનું નિર્માણ ગાંધીવિચારના ઊંડા અભ્યાસી કેતન રૂપેરાની સર્જક પ્રતિભાથી થયું છે. તેમાં ગાંધીવિચારની તેમની સમજ અને ઇનૉવેશન ક્ષમતાનો ઉત્તમ મેળાપ દેખાય છે. તેની પ્રતીતિ પુસ્તકના દરેક પાને થાય છે.
પુસ્તકને અંતે ‘પ્રવૃત્તિમાં વધુ પ્રાણ પૂરવા માટે ઉપયોગી કેટલાંક સંદર્ભ પુસ્તકો’ મથાળાં હેઠળ બાર નામ છે. વળી,પુસ્તકની પેજ ડિઝાઈન માવજત માગી લેનારી અને નિર્માણ સૌમ્ય રીતે આકર્ષક છે.
‘અહિંસાની કેળવણી’ પ્રકલ્પ માટેનું પ્રાથમિક સંશોધન રાહુલ ગોરાણા, દીપ શાહ અને અતુલ દાસપટનાયકે કર્યું છે. અયૂબ શેરસિયા અને હસમુખ પટેલ પ્રકલ્પ-સહાયકો રહ્યા છે. આ પુસ્તક વિશે ઉર્વીશ કોઠારીએ કેતનભાઈની ‘નવજીવન ન્યૂઝ’ પોર્ટલ માટે પચીસ મિનિટની મુલાકાત લીધી હતી. તેની લિન્ક : https://www.youtube.com/watch?v=RENJEzgZ_H8
આપણા સમયમાં વિશેષ અગત્યનું આ પુસ્તક બહુ ઓછું જાણીતું છે. પ્રકાશક સંસ્થાઓએ તેનો બહોળો પ્રચાર પ્રસાર કરવો જોઈએ. આવા મૂલ્યવાન સમાજોપયોગી પુસ્તકની કિંમત ઓછી હોવી જોઈએ. ખરેખર તો એમ કહેવાનું થાય કે લોકોત્તર વાચન પ્રસારક મહેન્દ્રભાઈ મેઘાણી ચલાવતાં એવી મિશનરી પ્રસાર-યોજનાથી આ પુસ્તક શિક્ષણ સાથે સંકળાયેલા સહુની પાસે પહોંચવું જોઈએ.
કેમ કે, આ પ્રવૃત્તિપોથીમાં એવું સત્વ છે કે બધી શિક્ષણ સંસ્થાઓ નિયમિત ધોરણે આ ઉપયોગ કરે તો કેટલાક સમયે એના રૂડાં ફળ મળી શકે.
કેતન રૂપેરાને અનેક ધન્યવાદ.
—————————
પ્રાપ્તિસ્થાન :
સાબરમતી આશ્રમ પુસ્તક ભંડાર, ફોન: 079-27557277);
પર્યાવરણ શિક્ષણ કેન્દ્ર,થલતેજ, અમદાવાદ, 079-268580002;
‘ગ્રંથવિહાર’ પુસ્તક ભંડાર, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ સંકુલ, વેચાણ વેરા ભવનની પાછળ, આશ્રમ રોડ, અમદાવાદવાદ, મો.9898762263
ફોટોગ્રાફ સૌજન્ય : ડૉ.અશ્વિનકુમાર, નવજીવન લિન્ક સૌજન્ય : ચંદુભાઈ મહેરિયા,
કોલાજ સૌજન્ય : પરીક્ષિત મેઘના મુકેશ
02 ઑક્ટોબર 2026
e.mail : sanjaysbhave@yahoo.com
