Opinion Magazine
Number of visits: 9842398
  •  Home
  • Opinion
    • Opinion
    • Literature
    • Short Stories
    • Photo Stories
    • Cartoon
    • Interview
    • User Feedback
  • English Bazaar Patrika
    • Features
    • OPED
    • Sketches
  • Diaspora
    • Culture
    • Language
    • Literature
    • History
    • Features
    • Reviews
  • Gandhiana
  • Poetry
  • Profile
  • Samantar
    • Samantar Gujarat
    • History
  • Ami Ek Jajabar
    • Mukaam London
  • Sankaliyu
    • Digital Opinion
    • Digital Nireekshak
    • Digital Milap
    • Digital Vishwamanav
    • એક દીવાદાંડી
    • काव्यानंद
  • About us
    • Launch
    • Opinion Online Team
    • Contact Us

ઝાંઝવાનાં જળ

નરેન્દ્ર ત્રિવેદી|Opinion - Short Stories|17 February 2026

નયન કૉલેજમાં અભ્યાસ કરતો હતો. ધનિક પિતાનું એક માત્ર સંતાન હતો. એટલે મિત્રો પાછળ છૂટથી પૈસા ખર્ચ કરતો હતો. આથી તેનું મિત્ર મંડળ પણ મોટું હતું. એવું નહોતું કે ફક્ત પુરુષ મિત્રો જ હતા. સ્ત્રી મિત્રોની પણ સંખ્યા મોટી હતી. મોર્ડન સ્ત્રી મિત્રો, નયનની આસપાસ પતંગિયાની જેમ મંડરાયાં કરતી અને લાભ, ગેરલાભ ઉઠાવ્યા કરતી. નયન પણ સ્ત્રી મિત્રોનો લાભ સારી રીતે ઉઠાવતો. નયન માનતો, પૈસા આગળ કોઈપણ વ્યક્તિ મજબૂર થઈ જાય છે. પૈસા જ સર્વસ્વ છે. નયન પૈસાના દમ પર પોતાના સારા-નરસા બધાં શોખ સંતોષતો હતો. કૉલેજમાં તેની છાપ રોમિયો ટાઈપની હતી. નયનને પિતાની આબરૂની પણ પડી નહોતી. લોકો શું કહેશે, પોતાના વિષે શું અભિપ્રાય ધરાવે છે. તેની નયનને કોઈ પરવા નહોતી. 

નયનના પિતા લિડિંગ ઇન્ડસ્ટ્રિયાલિસ્ટ હતા. તેમને બિઝનેસ સિવાય કોઈ વાતમાં રસ નહોતો. નયને જોઈએ એટલા પૈસા મળી રહેતા હતા. એટલે નયનને પિતાની સામાજિક પ્રતિષ્ઠાની કંઈ પડી નહોતી કે તે બાબતે કદી વિચાર્યું પણ નહોતું. બસ, પોતાના મોજશોખમાં મસ્ત રહેતો હતો.

સીમાનો આજે કૉલેજનો પ્રથમ દિવસ હતો એટલે મનમાં ઉત્સાહ સાથે ગભરાટ પણ હતો. તે ધીમે ધીમે કૉલેજના ગેટમાં દાખલ થઈ. રુચિએ જોયું કે એક નવી સ્ટુડન્ટ કૉલેજમાં દાખલ થઈ લાગે છે. તે આગળ વધી,

“હાઈ, આઇ એમ રુચિ, આપનું શુભ નામ?”

“સીમા… સીમા પટેલ… આજે મારો કૉલેજનો પ્રથમ દિવસ છે.”

“તમને જોઈને જ હું સમજી ગઈ હતી. તમારે ગભરાવાની કોઈ જરૂર નથી. હું તમને કંપની આપીશ.”

રુચિએ નયન અને તેના પૂરા મિત્ર મંડળની રૂપરેખા સીમાને આપી દીધી. “હું પણ તમારી જેવા જ વિચાર ધરાવું છું એટલે આપણી કંપની જામશે.”

નયને જોયું કૉલેજમાં આજે નવું પંખી આવ્યું હતું. તો પરિચય આપવો અને લેવો પડે. “હાઈ, હું, નયન મજમુદાર.” નયને હાથ મેળવવા સીમા સામે હાથ લાંબો કર્યો.

“નમસ્તે, હું, સીમા પટેલ.”

“કૉલેજમાં નવા દાખલ થયા લાગો છો?”

“હા, આજે મારો કૉલેજનો પ્રથમ દિવસ છે.”

“સારું, કંઈ કામ હોય તો કહેજો. કૉલેજમાં આપણું ખૂબ ઊપજે છે.”

“હું તમારા વિશે જાણી ચુકી છું. કૉલેજમાં તમારી શું ઇમેજ છે એ મને ખબર છે. આભાર, મારી સાથે કોઈ વાત કરવાની જરૂર નથી.” એમ કહીને સીમા ચાલવા લાગી.

બધાંએ નયનની ઠેકડી ઉડાડી કે ‘આ નવી છોકરીએ નયનને દાણા ન નાખ્યા.’ નયન ધૂંધવાઈને ચાલ્યો ગયો. આજે પહેલીવાર જાહેરમાં કોઈકે તેની અવહેલના કરી, તેને ફારસરૂપ બનાવી દીધો હતો.

બીજે દિવસે નયન કૉલેજે વહેલો પહોંચી ગયો અને સીમાની રાહ જોતો દરવાજા ઉપર મીટ માંડીને બેઠો હતો.

મિત્રોએ પૂછ્યું, “કાં ભાઈ, આજ કૉલેજ વહેલો આવી ગયો. તારે તો કૉલેજના ટાઈમ સાથે ક્યાં કંઈ નિસબત છે.”

બીજાએ કહ્યું, “અરે! ભાઈ નયન નવી ફૂલઝડીની રાહ જોઇને બેઠો છે.”

“નયન, તું ખોટો રણમાં આથડે છે. સીમા ઝાંઝવાનું જળ છે. તને દેખાશે, તેની પાછળ તરસ્યા હરણની જેમ તું આથડીશ, પણ તારા હાથમાં નહીં આવે. તારા છેલબટાઉ વેડાની તેને ખબર પડી ગઈ છે. બધાં એક સરખા સ્વભાવનાં નથી હોતાં. સીમા અલગ પ્રકૃતિની છે. તરસ્યા રહેવા કરતાં અમારી સાથે મોજ મસ્તી કરને.” નયન ધૂંધવાઈ ગયો. આજ સુધી તેને કોઈના પ્રતિકારની પ્રતિક્રિયાનો સામનો કરવાનો સમય નહોતો આવ્યો. નયન બધી કૉલેજ ગર્લને તિતલી જ માનતો હતો. નયને સતત ત્રણ દિવસ રાહ જોઈ પણ સીમા ન દેખાઈ અને મિત્રોમાં હાંસીને પાત્ર બની ગયો.

“અરે! તમે આજે દેખાયાં. હું તમારી ત્રણ દિવસથી રાહ જોઉં છું.”

“તમારે શું કામ રાહ જોવી જોઈએ. હું તમારી મિત્ર નથી અને થવા પણ માગતી નથી. તે દિવસે પણ મેં તમને આ જ વાત કરી હતી. તે દિવસની વાત ન સમજાઈ હોય તો આજે સમજી લેજો અને આ વાત અહીં પૂરી થાય છે. મને ફરી મળવાનો પ્રયત્ન ન કરતા.”

“ચાલ રુચિ આપણે તો અભ્યાસ કરવો પડશે. તારા ને મારા પપ્પા પાસે ફાજલ પૈસા નથી.”

નયને તપાસ કરી તો તેને જાણવા મળ્યું કે સીમાના પપ્પા, તેના પપ્પાની કંપનીમાં એકાઉટન્ટ હતા. નયન ખુશ થઈ ગયો. નયને તેના પપ્પાને વાત કરી. નયનના પપ્પાએ કહ્યું, “હું વાત કરી જોઈશ. પણ તારી છેલબટાઉગીરીથી મારા હાથમાંથી ઘણી સારી દીકરીઓની પ્રપોઝલો ચાલી ગઈ છે. તું તો સુધરવાનું નામ નથી લેતો.”

“પપ્પા, તમે પ્રયત્ન તો કરો.”

“સારું, હું પૂછી જોઈશ.”

“પ્રીતમભાઈ, તમને શેઠજી બોલાવે છે.”

“મારુ વળી શું કામ પડ્યું? આ વીસ વર્ષની નોકરીમાં ક્યારે ય શેઠની મુલાકાત થઈ નથી. જે હોય તે મળીશ એટલે ખબર પડશે.”

“પ્રીતમભાઈ, આવો મને તો આજે જ તમારી કામ પ્રત્યેની નિષ્ઠા અને કાર્યદક્ષતાની ખબર પડી. હું તમને ચીફ એકાઉટન્ટનું પ્રમોશન આપવા માગું છું. તમને કોઈ વાંધો તો નથી ને?”

પ્રીતમભાઈને શું વાંધો હોય એ તો ખુશ થઈ ગયા.

ઘરે વાત કરી. સીમાએ પૂછ્યું, “પપ્પા, તમારા શેઠને નયન નામનો દીકરો છે?”

“હા, બેટા, પણ તેને અને મારા પ્રમોશનને શું સંબંધ છે?” સીમાએ બધી વાત કરી.

“તો એમ વાત છે. કંઈ વાંધો નહીં બેટા! તું ચિંતા કરમા. હું નયનના પરાક્રમો જાણું છું. હું શેઠજી સાથે ફોડી લઈશ.”

અઠવાડિયા પછી, શેઠજીએ પ્રીતમભાઈને બોલાવ્યા, “પ્રીતમભાઈ, તમારું એક કામ છે. તમારી દીકરી સીમા, મારા નયનને પસંદ છે. બંને એક જ કૉલેજમાં અભ્યાસ કરે છે. આપણે લગ્ન અભ્યાસ પૂરો થાય પછી કરીશું. અત્યારે નક્કી કરી રાખીએ.”

“શેઠજી, હું તમને પૂરતું માન-સન્માન આપું છું. આ મારી દીકરીના જીવનનો સવાલ છે, એટલે તમારી વાત નહીં સ્વીકારી શકું.”

“તમે કોને ના પાડો છો એ તો જાણો છો ને? તમારી નોકરી જતી રહેશે.”

“ભલે શેઠજી, જેવી તમારી ઇચ્છા; ઝાંઝવાનાં જળ માટે ફાંફાં મારતા તમારા દીકરાની સાથે મારી દીકરી ન વરાવું. આ મારું રાજીનામું … તમે  મારી અઠવાડિયા પહેલાં મારા કામની કદર શા માટે કરી હતી; એ મને મારી દીકરી સાથે વાત કરતાં ખબર પડી ગઈ હતી. તમે તમારા દીકરાને ન સમજી શક્યા એ મને શું સમજવાના છો. તમારા કરતાં લોકો મને વધારે સારી રીતે જાણે છે. મારે નોકરી શોધવા જવું નહીં પડે. મારા ખિસ્સામાં તમારી કંપની કરતાં પણ સારી કંપનીનો નિમણૂંક પત્ર છે. મને ખબર જ હતી કે હું તમારી વાત નહીં સ્વીકારું એટલે મારે આ કંપની છોડવી પડશે અને શેઠજી, છેલ્લે એક વાત કહું, દુઃખ ન લગાડતા. તમે પણ નયનના પરાક્રમ જાણો છો. છતાં તેને છાવરો છો. બીજાની દીકરીની જિંદગીને દાવ પર લગાડો છો. પૈસાથી બધું નથી ખરીદી શકાતું, એ તમારે અને નયને સમજવાની જરૂર છે. એક પિતા તરીકે નયનને સમજાવો. ઝાંઝવાનાં જળ પાછળ દોડવાનું બંધ કરે. આખી જિંદગી દોડ્યા કરશે.”

ભાવનગર, ગુજરાત
e.mail : Nkt7848@gmail.com 

Loading

મુખોમુખ

રૂપાલી બર્ક|Poetry|16 February 2026

ક્યારેક બે અલગ ભાષાઓ, દેશ, સમયકાળના એવાં કાવ્યો જડે છે કે એમાં વિષયનું સામ્ય મળે, જાણે મુખોમુખ થવા ઇચ્છતા હોય અને એકબીજા સાથે આપ-લે કરવા માગતા હોય.

— રૂપાલી બર્ક

નહીં લખી શકું પ્રેમપત્ર

પ્રશાંત સાગર (જ. ૧૯૯૨) • હિન્દી પરથી અનુવાદ : રૂપાલી બર્ક

પ્રિય
મેં લખવા ધારેલો પ્રેમપત્ર
પરંતુ
મુલકનો બાદશાહ
જંગે ચઢેલો.

અને
એ લઈ ગયો હતો પોતાની સાથે
કોણ જાણે કેટલાં ય યુવાનો.

હું લખવા
બેસું પત્ર એમને
પરત બોલાવવા માટે
કે
એમની માતાઓ રડે છે
અને
એમની પ્રેમિકાઓને એમના
વાયદા પૂરા થવાની પ્રતિક્ષા છે.

યુદ્ધના રોમાંચમાં પ્રેમને
ભુલાવી દેવામાં આવ્યો છે.
કેટલાં ય વર્ષોથી અહીં
કોઈએ પ્રેમ કાવ્ય નથી લખ્યાં
ચિત્કારની વચ્ચે હું પ્રેમપત્ર શી રીતે લખું.

એક દિવસ વીર રસના બધાં
કાવ્યો
જ્યારે ભરાઈ જશે લોહીથી
અને ભૂસાંઈ જશે
શોર્ય ગાથાઓની તરસ
અહીં અને ત્યાં
બન્ને મુલકના સાહિત્યમાં.

અને

વિજયી બાદશાહના
દરબારમાં
જ્યારે પરત ફરેલાં
ઘાયલ સૈનિકો માટે
ઠગારાં પ્રેમ કાવ્યો વંચાશે—

ત્યારે હું તને પ્રેમપત્ર લખીશ
જેમાં સત્ય લખ્યું હશે.
ઇતિહાસ અને સાહિત્યને
સેવા કરવી છે —

મારો પ્રેમપત્ર
આ સમયના
સત્યને બચાવી રાખશે.

એટલે જ મરણ કાળની શાંતિમાં
એ લખવા છે.

અસત્યના ઘોંઘાટમાં
અને
મારા મુલકના બાળકોના
વગર હસે

પ્રિય
હું નહીં લખી શકું પ્રેમપત્ર.

*

દુર્ભાગ્યપૂર્ણ યુવાનો માટે સ્તુતિ ગીત

વિલ્ફ્રેડ ઓઅન (૧૮૯૩-૧૯૧૮) • અંગ્રેજી પરથી અનુવાદ : રૂપાલી બર્ક

ઢોરઢાંકર શા માર્યા જતાં માટે શેને ઘંટારવ?
—માત્ર બંદૂકોનો રાક્ષસી આક્રોશ.
માત્ર રાઈફલોની સણસણતી ગોળીઓની રમઝટથી
યંત્રવત એમની ઉતાવળી પ્રાર્થનાઓ બોલાવા મંડાશે.
હવે ના એમની મશ્કરી, ના પ્રાર્થનાઓ, ના ઘંટારવ;
ના કોઈ વિલાપના સ્વર સિવાય કે દેવળનું ગાન—
ખાલી કારતૂસના તીણા, ભાન ભુલેલા ગાન;
અને ઉદાસ પરગણાઓથી એમને બોલાવતા રણશિંગા.

એમને વેગ આપવા કેવી મીણબત્તીઓ ધરીશું?
છોકરાઓના હાથમાં નહીં પરંતુ એમની આંખમાં
ચમકશે અલવિદાનો પાવન ઝબકાર.
છોકરીઓના ભાલની ફીકાશ બનશે એમનું કફન;
એમનાં ફૂલો ધીરજવાન મનની કુમાશ,
અને દરેક ધીરી સંધ્યાએ બંધ કરાતા બારીના પડદા.

e.mail : rupaleeburke@yahoo.co.in

Loading

એક ‘રાની પંખીડું’ જિતુભાઈ પ્ર. મહેતા

દીપક મહેતા|Opinion - Literature|16 February 2026

“હું તો સોળમા વરસથી ઘેરથી નીકળી ‘રાની પંખીડું’ થઈ ઊડી નીકળ્યો છું.” આ શબ્દો વાંચવા મળે છે ૧૯૩૭ના ફેબ્રુઆરીની ૨૬મી તારીખે લખાયેલા એક કાગળમાં. એ કાગળ લખાયો હતો ‘ઘણું વ્હાલા મેઘાણીભાઈ’ને. લખનાર: ‘તમારો જ જીતુ.’ આ ‘જીતુ’ એટલે જિતુભાઈ પ્રભાશંકર મહેતા. જન્મ ભાવનગરમાં, ૧૯૦૪ના સપ્ટેમ્બરની ૧૯મી તારીખે. ઉપનામ, ‘ચંડુલ.’ કહેવાય છે કે આ ચંડુલ પક્ષી જુદાં જુદાં ચોવીસ પક્ષીઓના અવાજ કાઢી શકે છે. અને છતાં એ પોતાનો અવાજ ક્યારે ય ભૂલતું નથી. પક્ષીજગતના જાણીતા અભ્યાસીઓ હસન ઉસ્તાદ, કંચનરાય દેસાઈ અને તેમના પુત્ર પ્રદ્યુમ્ન દેસાઈ સાથે રખડી રખડીને જિતુભાઈએ પંખીઓ વિષે જાત માહિતી એકઠી કરી. એ માટે ગીરનાં જંગલોમાં ફર્યા, નેપાળની સરહદ સુધીની સફર પગપાળા કરી. એટલે જાણે પોતાનાં કુટુંબીજન હોય તેટલી આત્મીયતાથી પંખીઓને અને તેમની બોલીને ઓળખે. પંખીઓનાં સ્વર-ગાન, ખાસિયતો, રહેણીકરણી, લાંબા અંતરની મુસાફરીઓ વગેરે વિષે જાતમાહિતી સાથે બોલી અને લખી શકે. ૮૩ વરસની જિંદગીમાં ઘણું જોયેલું-જાણેલું, માણેલું-વેઠેલું, પણ એ અંગે મનમાં નહિ ભાર કે નહિ કોઈ ઉપર ખાર. અલગારી જીવ. લખવા કરતાં વાંચવું વધારે ગમે અને વાંચવા કરતાં વાતોના તડાકા મારવાનું વધુ ગમે. એમની વાતો એટલે ઝરણું કે ધોધ નહિ, પણ અનેક ધારવાળો ઊછળતો-કૂદતો ફુવારો, અને તે ય પાછો રંગબેરંગી રોશનીથી ઝળહળ થતો. વાતોમાં બીજાને તો ભીંજવે જ, પણ પોતે ય ભીંજાય. તેમના વ્યક્તિત્વની ખરી ઓળખાણ આપવા માટે અંગ્રેજીના conversationalist શબ્દ કરતાં વધુ સારો શબ્દ મળવો મુશ્કેલ.

ખાધેપીધે સુખી કુટુંબ, એટલે બાળપણ મોજમાં વીત્યું. કવિ કાન્તની પડોશમાં જ પ્રભાશંકરભાઈનું કુટુંબ રહે, એટલે કાન્તને ત્યાં આવતા જતા કવિઓ, લેખકો, પત્રકારો વગેરેનાં નામ-કામ સાથે બાળપણથી જ જિતુભાઈને પરિચય. ૧૯૮૭ના ઓક્ટોબરની બીજી તારીખે મુંબઈમાં અવસાન થયું તે પહેલાં થોડા વખતે આ લખનારને આપેલી મુલાકાતમાં જિતુભાઈએ કહ્યું હતું કે હું જ્યાં રહેતો એ ભાદેવાણની શેરીમાં એ વખતે ઘરની બહાર તો લગભગ બારે માસ કીચડ રહેતો, પણ અમારે ઘરે જે લોકો આવતા તેમનાં દિલમાં તો કાયમ કલાનાં ગુલાબો ખીલેલાં રહેતાં. અલબત્ત, કવિ કાન્ત અને જિતુભાઈની ઉંમર વચ્ચે લગભગ પાંત્રીસ વરસનો તફાવત. પણ કાન્ત સાથેના ઘરોબાને કારણે જિતુભાઈને શબ્દનો સંગ અને રંગ લાગ્યો. ‘શરદપૂનમની રઢિયાળી સદા, મને સાંભરે આપણી રાત સખી,’ એ કવ્વાલી લખ્યા પછી કવિ કાન્તે પહેલવહેલી જિતુભાઈને સંભળાવેલી, અને એ જ વખતે જિતુભાઈએ તેની બંદિશ બનાવીને ગાઈ બતાવેલી. કવિ કાન્તના જીવન અને સર્જનના ઊંડા અને મર્મજ્ઞ અભ્યાસી રામનારાયણ પાઠકે ‘પ્રસ્થાન’ માટે ખાસ જિતુભાઈ પાસે લેખ લખાવેલો. જિતુભાઈનું એ પહેલું પ્રગટ થયેલું સાહિત્યિક લખાણ. 

કવિતાના સંસ્કારની જેમ સંગીતના સંસ્કાર પણ બાળપણથી જ મળ્યા. દલસુખરામ ભોજક અને મગનલાલ કાછિયા જેવા સંગીતના જાણકારો પાસેથી શાસ્ત્રીય સંગીતની જાણકારી અને તાલીમ મળી. મસ્ત કવિ ત્રિભુવન પ્રેમશંકરની એક પંક્તિમાંથી જીવનને જાણવા-પ્રમાણવાની દૃષ્ટિ મળી : ‘બળાપે અંગારો, આ તો સૃષ્ટિની શોભા રે!’ અંગારો બળતો ન હોય તો તો એ કોલસો છે. બળતો અંગારો એ જ વિદ્યા, એ જ કલા, એ જ ગતિ, અને એ જ સાચો અભિગમ.

આ પંક્તિ સાંભળતી વખતે જિતુભાઈને ખ્યાલ પણ નહોતો કે ટૂંક સમયમાં એમને પોતાને ભાગે અંગારાની જેમ બળવાનું આવવાનું છે. એક જ વરસમાં પિતા અને મોટા ભાઈનું અવસાન થયું. પૈસેટકે કુટુંબ પાયમાલ. મેટ્રિક પછીનો અભ્યાસ છોડીને સત્તર વરસની ઉંમરે નીરાવેલી શુગર ફેક્ટરીમાં નોકરીએ લાગી જવું પડ્યું. ત્યાં પહેલું કામ કર્યું તે કોટન વેસ્ટ ઘાસલેટમાં બોળીને મશીનો સાફ કરવાનું. પણ તેનો ય વસવસો નહિ. કહેતા : “મારા હાથ જે મેલા થયા તે મને કામ લાગ્યા. મગજમાં કોઈ જાતની રાઈ રહી જ નહિ! એ રીતે મારો વાસ્તવિકતા સાથે ઘરોબો બંધાયો.” વળી એ નોકરીને કારણે મજૂરો અને મજૂરનોનાં જીવન, તેમના પર થતા જુલમ અને અત્યાચાર, એમની વ્યથા અને વિટંબણાઓ, એ બધાંનો એમને પરિચય થયો. પછીથી તેમનાં લખાણોમાં શ્રમજીવીઓનાં જીવનનું ચિત્રણ અને તેમના માટેની હમદર્દી પ્રગટ્યાં તેનાં મૂળ એ જાત-અનુભવમાં. એટલે કેટલાક વખત માટે તેઓ ‘પ્રગતિવાદી’ (વાંચો સામ્યવાદી) લેખકોની મંડળીમાં પણ ભળેલા. 

કેટલાંક વરસ શુગર ફેક્ટરીમાં નોકરી કર્યા પછી મુંબઈ આવી થોડો વખત ‘મૂવિંગ પિક્ચર’ નામના સામયિકમાં કામ કર્યા પછી રણછોડદાસ લોટવાળાના ‘હિન્દુસ્તાન પ્રજામિત્ર’ અખબારમાં પત્રકાર તરીકે જોડાયા. લોટવાળાની લાઈબ્રેરી ખૂબ સમૃદ્ધ. કોલેજનો અભ્યાસ કરવાની મુરાદ અધૂરી રહી ગયેલી એનો ખંગ વાળવા જિતુભાઈના જ શબ્દોમાં કહીએ તો ‘એ લાઈબ્રેરી આખેઆખી હું પી ગયો.’ પછી શામળદાસ ગાંધીના વંદેમાતરમ્, અમૃતલાલ શેઠના જન્મભૂમિ, વજુ કોટકના ‘ચિત્રલેખા’ જેવાં દૈનિક-સાપ્તાહિક સાથે સંકળાયા. કેટલાક વખત સુધી દર અઠવાડિયે ‘જી’ સાપ્તાહિકનો આખેઆખો અંક જિતુભાઈ એકલે હાથે લખતા, અલબત્ત, જુદાં જુદાં નામે. ‘મુંબઈ સમાચાર’ અને ‘સંદેશ’ દૈનિકોમાં વરસો સુધી કટારો લખી.  મૂંગી ફિલ્મોના જમાનામાં સાગર મૂવીટોન માટે મીઠી છૂરી’ (૧૯૩૧) ફિલ્મની, તો રણજિત મૂવીટોન માટે ‘ચાર ચક્રમ’(૧૯૩૨)ની પટકથા લખી. ઉપરાંત ‘ભૂતિયો મહેલ’ અને ‘પરદેશી પ્રીતમ’ જેવી ફિલ્મો માટે પણ પટકથા તૈયાર કરી. 

જિતુભાઈએ અખબારો અને સામયિકો માટે લખ્યું, નાટક અને ફિલ્મ માટે અને વિષે લખ્યું, ગરબા અને ગીત લખ્યાં, સામાજિક નવલકથાઓ અને રહસ્યકથાઓ લખી, ટૂંકી વાર્તા અને નિબંધ લખ્યા. પણ અલગારી જીવ. પોતાની ધૂનમાં મસ્ત. કાયમ ‘આજ’માં જીવ્યા. ગઈ કાલને ભૂલી જવાની, આવતી કાલની ફિકર કરે એ બીજા. એટલે જેટલું લખ્યું એમાંથી ઘણું ઓછું ગ્રંથસ્થ કર્યું. સાહિત્ય વિશેની અને રાજકારણ વિશેની કોલમો લખી, પણ સાહિત્યના રાજકારણથી કાયમ ઉફરા રહ્યા.

શાસ્ત્રીય સંગીત, નાટ્ય સંગીત, ફિલ્મ સંગીત, લોક સંગીત, સુગમ સંગીત માટે લગાવ સાચકલો, અને જાણકારી ઊંડી. મુંબઈમાં વરસો સુધી નવરાત્રી ટાણે ભગિની સમાજ નામની સંસ્થા ગરબાના જાહેર સ્ટેજ પ્રયોગ કરે તેમાં વર્ષો સુધી પહેલો ગરબો જિતુભાઈનો લખેલો જ હોય, નવો નક્કોર. સુગમ સંગીતના સૂરોત્તમ પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાયે રચેલી પહેલવહેલી બંદિશ જિતુભાઈના ગીતની : ‘ઓલ્યા માંડવાની જુઈ.’ રાસબિહારી દેસાઈ, પિનાકિન મહેતા, અને પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાયના સહિયારા સ્વરોમાં આ ગીતની ગ્રામોફોન રેકર્ડ ૧૯૬૨માં બહાર પડી ત્યારથી આ ગીત સુગમ સંગીતના અનેક ગાયકો અને ચાહકો માટે એટલું જ ‘પોતીકું’ બની રહ્યું છે. તો બીજી બાજુ ચંદ્રવદન મહેતાના નાટક ‘આગગાડી’માં જિતુભાઈએ અભિનય પણ કરેલો.

જિતુભાઈનું પહેલું પુસ્તક ૧૯૪૫માં પ્રગટ થયું, ‘આપની સેવામાં.’ ‘વંદેમાતરમ્’ દૈનિકના સાહિત્યના પાના પર પ્રગટ થયેલા લેખોનો એ સંગ્રહ. એની પ્રસ્તાવનામાં જિતુભાઈ લખે છે : “અખબારનાં પાનાંમાં ઘણું ઘણું પ્રસિદ્ધ થાય છે. જનતાની પાસે એ સાહિત્ય જાય છે એટલે એનામાં જનતાને આકર્ષવાની શક્તિ હોવી જ જોઈએ. પુસ્તક કરતાં અખબારો વાંચનારો વર્ગ બહોળો છે. અખબારમાં લેખો લખનારો એના વાચકથી અતડો ન જ રહી શકે. એની અંદર કલમ પાથરનારને બગીચાની જેમ ખીલવું પડે છે.” જિતુભાઈએ વરસો સુધી અખબારો માટે ઢગલાબંધ લખ્યું, પણ એક આ ‘આપની સેવામાં’ પુસ્તકને બાદ કરતાં તેમાંનું કશું જ ગ્રંથસ્થ કર્યું નહિ. આ અંગે પૂછતાં તેમણે કહેલું : ‘એમાં વાંક મારો જ છે. મેં એ લખાણો સાચવ્યાં નહિ.’ 

વીજળીનાં અંધારાં (૧૯૫૪), સાપના લિસોટા (૧૯૫૫), ગુલાબી ડંખ (૧૯૫૬), જેવી રહસ્યકથાઓ પણ જિતુભાઈએ લખી છે. પણ ‘રહસ્યકથા’ એટલે કેવળ કથારસ, એવા ભ્રમમાં તેઓ નહોતા. વીજળીનાં અંધારાંની પ્રસ્તાવનામાં લખે છે : “રહસ્યકથાને પણ ભાષા અને શૈલીની ખાસ જરૂર પડે છે – સાહિત્યને રુચે તેવી ભાષા અને તેવી શૈલી. લેખક એના કલમસ્પર્શને આવી વાર્તામાં ય આઘો રહેવા ન દે. જિતુભાઈની કેટલીક ટૂંકી વાર્તા ‘ખરતા તારા (૧૯૬૦) અને સનકારો (૧૯૬૫) એ બે સંગ્રહોમાં સચવાઈ છે. જિતુભાઈ માને છે કે વાર્તામાં પ્રથમ ધબકાર જોઈએ, અને જિતુભાઈની ઘણી વાર્તાઓમાં આવો ધબકાર સંભળાય છે. એ ધબકાર હોય છે જીવનની નકરી વાસ્તવિકતાનો, અપ્તરંગી પાત્રોનાં વાણી વર્તનનો, સંગીતનાં પંખીઓનો, અને પંખીઓનાં સંગીતનો. 

પણ જિતુભાઈની કલમ બગીચાની જેમ ખીલી છે અને ખૂલી છે તે તો નવલકથાના લેખનમાં. અજવાળી કેડી (૧૯૫૫), જોયું તખત પર જાગી (૧૯૬૧), પ્રીત કરી તે કેવી? (૧૯૬૧), જીવનની સરગમ, ભાગ ૧,૨ (૧૯૬૪), એ તેમની પુસ્તકાકારે પ્રગટ થયેલી નવલકથાઓ. તેમાંથી નવલકથાકાર જિતુભાઈનો ઉત્તમ પરિચય મળે છે તે તો અજવાળી કેડીમાં. વીસમી સદીની પહેલી વીસીના કાઠિયાવાડનાં રજવાડાંના રાજાઓ અને રાજકારણ, લોકો અને લોકબોલી તથા લોકજીવન, આપખુદ અમલદારો અને તેમનો ભોગ બનતી રૈયત, રાજ્યકર્તાઓથી દૂર રહીને સંગીત, નૃત્ય, અન્ય કલાઓ, પંખીઓનો અભ્યાસ વગેરે પાછળ જીવન ખર્ચી નાખનારા ઓલિયાઓ, આ બધાંનું ભાતીગળ, મનોરમ ચિત્ર લેખકે જાતમાહિતીને આધારે અહીં દોર્યું છે. જિતુભાઈની ફૂલગુલાબી શૈલીની સુવાસ પણ આખી કૃતિમાં ફેલાયેલી છે. અલબત્ત, જિતુભાઈની બીજી કૃતિઓની જેમ આ નવલકથાની ભાષા-શૈલી પણ કાઠિયાવાડી ચાની જેમ થોડી વધુ ગળચટ્ટી છે. 

શબ્દોના ફુવારા જેવી જિતુભાઈની શૈલી અંગે ચુનીલાલ મડિયાએ કહ્યું હતું : “અ લેખન-શૈલી લેખકનાં મિજાજનો, તબિયતનો, સમગ્ર વ્યક્તિત્વનો, આવિષ્કાર છે. એકને અલગ પાડીને બીજાનો વિચાર થઈ જ ન શકે એવો અવિભાજ્ય એ સંબંધ છે. લેખકે કહ્યું છે તેમ નાનપણથી નિસર્ગ અને સંગીતના સંસ્કારો મળ્યા છે અને કાનના અસલી અનુભવોમાંથી એમને પોતાની શૈલી હાથ લાગી છે.” માત્ર ભાષા-શૈલીને કારણે જ નહિ, અત્યંત વૈવિધ્યસભર, અનેકરંગી, અનુભવો અને તેના ઘેરા રંગે થયેલા આલેખનને કારણે પણ જિતુભાઈને કિશનસિંહ ચાવડાના સગોત્ર લેખક ગણી શકાય. પણ સાહિત્યના અને તેના વિવેચનના મિનારા પર ચડવા માટે ચાવડાને જેવી સીડીઓ મળી, તેવી જિતુભાઈને કદાચ મળી નહિ.

“માણસનું પગલું અને ધરતીનો પટ. ધરતી રૂડી બને છે માણસનાં પગલાંને કારણે. માણસનું પગલું મંગલ બને છે, એની પાછળ જો એ અજવાળી કેડી મૂકતું જાય તો.” આ છે ‘અજવાળી કેડી’ના છેવટના ભાગમાં આવતા શબ્દો. સાહિત્યની ધરતીના પટ પર બીજા કોઈએ પાડેલા પગલામાં પગલું પાડનારા લેખકોમાંના એક જિતુભાઈ નથી. તેમણે ભલે નાનકડી, પણ પોતાની કેડી કોરી કાઢી, અને તેને પોતાના અનુભવ અને શબ્દના તેજ વડે અજવાળી. એ કેડીની ધારે આવેલા કોઈ વૃક્ષની ઘટામાં છૂપાયેલા ચંડુલના ટહુકા જેવી છે જિતુભાઈ મહેતાની કલમ વડે લખાયેલી કૃતિઓ.

XXX XXX XXX

Flat No. 3 Fulrani, Sahitya Sahavas, Madhusudan Kalelkar Road, Kala Nagar, Bandra (East), Mumbai 400 051
16 ફેબ્રુઆરી 2026
e.mail : deepakbmehta@gmail.com 

Loading

...102030...46474849...607080...

Search by

Opinion

  • ગઝલ
  • સુરત મહાનગરપાલિકાને –
  • MET Gala 2026: સૉફ્ટ પાવરના મંચ પર ભારતનો ‘આર્કટેક્ચરલ’ વિજય
  • ચલ મન મુંબઈ નગરી—340
  • ગુજરાત UCCમાં સ્ત્રી  

Diaspora

  • યુ.કે.માં ડ્રાઇવિંગની પરીક્ષા
  • અમીના પહાડ (1918 – 1973) 
  • છ વર્ષનો લંડન નિવાસ
  • દીપક બારડોલીકરની પુણ્યતિથિએ એમની આત્મકથા(ઉત્તરાર્ધ)ની ચંદ્રકાન્ત બક્ષીએ લખેલી પ્રસ્તાવના.
  • ગાંધીને જાણવા, સમજવાની વાટ

Gandhiana

  • શું આ જ કળિયુગની પરિભાષા હશે ? 
  • આંતરિક શક્તિ : હિંમત, અંતરાત્માનો અવાજ અને અહિંસક પ્રતિકાર 
  • માનવતાવાદી ત્રિપુટીને સ્મરણાંજલિ 
  • ગાંધી ‘મોહન’માંથી ‘મહાત્મા’ બન્યા, અને આપણે?
  • ગાંધીહત્યાના પડઘા: ગોડસેથી ગોળવલકર સુધી …

Poetry

  • નોકરી એક ચુડેલ
  • સાંજ….ગઝલ.
  • મારા પછી
  • ગઝલ
  • મિસ્ટર આંબેડકર અને આંબેડકર કોણ હતા

Samantar Gujarat

  • ઇન્ટર્નશિપ બાબતે ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઓ જરા પણ ગંભીર નથી…
  • હર્ષ સંઘવી, કાયદાનો અમલ કરાવીને સંસ્કારી નેતા બનો : થરાદના નાગરિકો
  • ખાખરેચી સત્યાગ્રહ : 1-8
  • મુસ્લિમો કે આદિવાસીઓના અલગ ચોકા બંધ કરો : સૌને માટે એક જ UCC જરૂરી
  • ભદ્રકાળી માતા કી જય!

English Bazaar Patrika

  • My mother cries on the phone’: TV’s war spectacle leaves Indians in Israel calming frightened families
  • “Why is this happening to me now?” 
  • Letters by Manubhai Pancholi (‘Darshak’)
  • Vimala Thakar : My memories of her grace and glory
  • Economic Condition of Religious Minorities: Quota or Affirmative Action

Profile

  • તપસ્વી સારસ્વત ધીરુભાઈ ઠાકર
  • સરસ્વતીના શ્વેતપદ્મની એક પાંખડી: રામભાઈ બક્ષી 
  • વંચિતોની વાચા : પત્રકાર ઇન્દુકુમાર જાની
  • અમારાં કાલિન્દીતાઈ
  • સ્વતંત્ર ભારતના સેનાની કોકિલાબહેન વ્યાસ

Archives

“Imitation is the sincerest form of flattery that mediocrity can pay to greatness.” – Oscar Wilde

Opinion Team would be indeed flattered and happy to know that you intend to use our content including images, audio and video assets.

Please feel free to use them, but kindly give credit to the Opinion Site or the original author as mentioned on the site.

  • Disclaimer
  • Contact Us
Copyright © Opinion Magazine. All Rights Reserved