ચારાકાંડમાં દોષિત ઠરી રાંચીની જેલ(અને મોટેભાગે તો હોસ્પિટલ)માં સજા ભોગવી રહેલા લાલુ પ્રસાદ યાદવ ભારતીય રાજકારણનું વિલક્ષણ પાત્ર છે.

લાલુ પ્રસાદની પાંચ દાયકાની દીર્ઘ રાજનીતિક યાત્રા, આ વરસે પ્રગટ તેમની આત્મકથા ‘ગોપાલગંજ સે રાયસીના’માં આલેખાઈ છે. બે વાર બિહારના મુખ્યમંત્રી અને યુ.પી.એ.-૧ની મનમોહન સિંઘ કેબિનેટના સફ્ળ કેન્દ્રીય રેલવે મંત્રી લાલુ પ્રસાદ, પોતાને બિનસાંપ્રદાયિકતા અને સામાજિક ન્યાયને સર્મિપત રાજનેતા તરીકે ઓળખાવે છે. બી.જે.પી.ની મંદિર રાજનીતિના વિરોધમાં જે મંડલ રાજનીતિ આવી, તેના મુખ્ય કર્તાઓ પૈકીના તેઓ એક મનાય છે. ચૂંટણીના રાજકારણમાં હંમેશાં હાંસિયામાં રહેલા બિહારના પછાતવર્ગો, દલિતો, આદિવાસીઓ, મુસ્લિમો અને ગરીબોને તેઓ મુખ્ય ધારામાં લઈ આવ્યા. બેજુબાનોની જુબાન બનેલા લાલુ પ્રસાદે પછાત વર્ગો અને સઘળા ગરીબોને રાજકારણમાં કાયમી ઉચિત સ્થાન અપાવ્યું. મુલાયમ, માયાવતી, નીતીશ જેવા પછાત કે દલિત નેતાઓ રાજકારણના કેન્દ્રમાં આવ્યાં તેના મૂળમાં પણ લાલુ પ્રસાદ છે.

લાલુ પ્રસાદની ચૂંટણીફ્તેહ અંગે રાજકારણના પંડિતો અને મોટા ભાગનાં માધ્યમો તેમના દબંગ સમર્થકોનું બૂથ કેપ્ચરિંગ, યાદવ અને મુસ્લિમોને સાંકળતા ‘માઈ’ ગઠબંધન જેવા સોશિયલ એન્જિનિયરીંગ, લાલુનાં ગામઠી ભાષા-પહેરવેશ જેવાં કારણો ગણાવે છે, પરંતુ લાલુ પોતાની સફ્ળતાનો શ્રેય ગરીબોના પ્રેમ અને સશક્તીકરણને આપે છે. તે સંદર્ભમાં તેમની આત્મકથામાં આલેખિત લક્ષ્મીનિયા સાથેની મુલાકાત હૃદયસ્પર્શી છે.

૧૯૯૧ની લોકસભા ચૂંટણીના પ્રચારઅર્થે નિકળેલા બિહારના મુખ્યમંત્રી લાલુ પ્રસાદ એક બળબળતી બપોરે બાઢ લોકસભા મતવિસ્તારના પુનપુન ગામે પહોંચે છે. મુખ્યમંત્રીના લાવલશ્કરની વચ્ચેથી માર્ગ કરતી કરતી એક ચીંથરેહાલ અને કાંખમાં બાળક તેડેલી ગરીબ સ્ત્રી લાલુને મળવા આવવા મથે છે. સમર્થકો અને સુરક્ષા ગાર્ડને તે મુખ્યમંત્રીને મળવા દેવાની આજીજી કરતી રહે છે. લાલુ પ્રસાદની નજર આ સ્ત્રી પર પડતાં તેઓ પોલીસને તેને આવવા દેવા નિર્દેશ કરે છે. પરસેવે રેબઝેબ અને હાંફ્તી આ સ્ત્રીને જોતાં જ લાલુ પૂછે છે, “લક્ષ્મીનિયા કેમ છે? અને તું અહીં પુનપુનમાં ક્યાંથી?” મુખ્યમંત્રી એક ચીંથરેહાલ સ્ત્રીના આવી આત્મીયતાથી, નામ દઈને હાલચાલ પૂછે, તેનાથી આસપાસના સૌ અચંબિત છે. લક્ષ્મીનિયા હાંફ્તાહાંફ્તા જ જવાબ વાળે છેઃ “ભૈયા, મારી શાદી થઈ ગઈ છે. હું અહીં મારા પતિ સાથે રહું છું. સાંભળ્યું હતું કે તમે આ ગામમાં આવવાના છો એટલે તમને મળવા દોડી આવી.” લાલુ લક્ષ્મીનિયાની કાંખમાં રહેલા દીકરાને તેડીને વહાલ કરે છે. થોડા રૂપિયા આપે છે અને પછી ભારે લાગણી સાથે અશ્રુસિક્ત નયને લક્ષ્મીનિયા લાલુભૈયાની વિદાય લે છે.

આ લક્ષ્મીનિયાની કહાણી આત્મકથામાં લાલુએ માંડીને લખી છે. લાલુના મોટાભાઈ પટણાની વેટરનરી કોલેજના બગીચામાં રોજમદાર હતા. કોલેજના એક રૂમના ચપરાશી ક્વાર્ટરમાં તે રહેતા હતા. લાલુ અહીં તેમની સાથે રહીને ભણ્યા, નોકરી કરી, જાહેરજીવન માંડયું. મુખ્યમંત્રી બન્યા તો આ ચપરાશી ક્વાર્ટરને જ લાલુએ પોતાનું ઘર બનાવ્યું. ભારે અગવડ પછી ત્રણેક મહિના બાદ તે મુખ્યમંત્રી આવાસમાં રહેવા ગયા હતા. આ હોસ્પિટલ પરિસરની બહાર ખુલ્લામાં મુસહરોની વસતી હતી. મુસહર બિહારની એ દલિત મહાજાતિ છે જે ઉંદર ભૂંજીને ખાઈ જીવન બસર કરે છે. ૧૯૮૦ના દસકમાં યુવાન લાલુને મુસહર વસતી સાથે સંબંધ બંધાયો હતો. રસ્તામાં જતાં-આવતા તેઓ મુસહરોની ખબરઅંતર લેતા રહેતા. ભારે ગરીબીમાં જીવતાં ધૂળ અને ઢેફં ભેગાં રમતાં મુસહર બાળકોમાં લાલુને લક્ષ્મીનિયા અને તેનાં ભાંડરાંનો પરિચય થયો હતો. હવે એકાદ દાયકે ફરી લક્ષ્મીનિયા સાથે મુખ્યમંત્રી લાલુ પ્રસાદ યાદવનો ભેટો થયો હતો.

ભારે ગરીબી અને અભાવો વચ્ચે ઉછરેલા મુખ્યમંત્રી લાલુના દિલોદિમાગનો કબજો એ દિવસે લક્ષ્મીનિયા અને તેની કાંખમાં રહેલા બાળકે લીધો. “હવે તો હું મુખ્યમંત્રી છું, મારે મુસહરોનાં જીવનમાં ઉજાસ લાવવા કંઈક કરવું જોઈએ” એમ લાગ્યું. સૂકાં પાંદડાં, છાણાં અને તેમાં ભૂંજી ખાતા ઉંદરોથી મુસહરોને મુક્ત કરવા હતા. જો તેમના જીવનમાં પરિવર્તન આણવું હશે તો શિક્ષણ એકમાત્ર રસ્તો છે. લાલુએ વિચાર્યું કે નબળા લોકોને બળવાન બનાવવાના મારા પ્રયાસો તેમનાં બાળકોના શિક્ષણ સિવાય સફ્ળ થશે નહીં. શિક્ષણ મુસહરોથી જોજનો દૂર હતું. તેઓ શિક્ષણની બાબતમાં ન માત્ર અસ્પૃશ્ય હતા, અયોગ્ય અને અક્ષમ પણ ગણાતા હતા. બિહારની મોટાભાગની શાળાઓમાં કથિત નીચલી જાતિનાં બાળકો માટે ભેદભાવ રખાતો હતો. શાળામાં તેમને જુદાં બેસાડાતાં હતાં. આ સ્થિતિમાં લાલુએ જેમ પોતાના જાતભાઈ ગોપાલકો માટે ‘ચરવાહા સ્કૂલ’ શરૂ કરી હતી તેમ મુસહર બાળકો માટે ૩૦૦ શાળાઓ શરૂ કરી. મુસહરોની પહેલી પાઠશાળા લાલુ પ્રસાદે પોતાની મુસહર બહેન લક્ષ્મીનિયાના ગામ પુનપુનની મુસહર વસતીમાં ખોલી. લાલુનું એ સપનું હતું કે લક્ષ્મીનિયાનો દીકરો તેની જેમ ચીંથરેહાલ ન રહે, ઉંદર મારીને ન ખાય પણ ભણેગણે અને સાહેબ બને.

લાલુપ્રસાદે આત્મકથામાં નોંધ્યું છે કે ચૂંટણીપ્રચારમાં અને પત્રકારોને જ્યારે હું એમ કહેતો કે “બેલેટ બોક્સસે જિન્ન નિકલેંગે ઔર હમ જિતેંગે” ત્યારે વિરોધીઓ અને માધ્યમો માટે તેનો અર્થ લાલુના સમર્થકો દ્વારા થનારી મતપત્રોની લૂંટ હતી, પરંતુ લાલુ માટે આ જિન્ન એટલે અનેક નામી-અનામી લક્ષ્મીનિયાના મત હતા. ચૂંટણીમાં પોતાના વિજયનું કારણ લક્ષ્મીનિયા જેવા અનેક ગરીબોનું તેમણે કરેલું સશક્તીકરણ હતું. જ્યાં સુધી ગરીબોને લાલુ અને લાલુને ગરીબોમાં પોતીકાપણું લાગ્યું ત્યાં સુધી લાલુ અજેય રહ્યા. લાલુના જેલવાસ પછીની ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં તેમના પક્ષને સમ ખાવા પૂરતી પણ કોઈ બેઠક ન મળી. તે પૂર્વે પ્રગટ થયેલી તેમની આ આત્મકથામાં લાલુની ગરીબો પ્રત્યેની સાચી નિસબત અને સંવેદના વ્યક્ત થઈ છે.

લાલુના વિરોધીઓ અને તેમના કટ્ટર સમર્થક ગરીબો વચ્ચેનો અવારનવાર થતો સંવાદ પણ લાલુએ આત્મકથામાં નોંધ્યો છે. લાલુના આલોચકો લોકોને પૂછે છે, ‘શું લાલુએ તમને રોટલો આપ્યો?’ જવાબ ‘ના’. ‘શું તમને ઘર આપ્યું ?’ જવાબ ના. ‘શું તમને પહેરવાં લૂગડાં આપ્યાં?’ જવાબ ના. ‘તો પછી તમારા કલ્યાણ માટે લાલુએ કર્યું શું?’ જવાબ છેઃ ‘લાલુએ અમ ગરીબોને બોલતાં કર્યા, અમ બેજુબાનોને જુબાન આપી.’

આવી લાલુ-લક્ષ્મીનિયાની કહાણીઓ ભારતીય રાજકારણમાં દુર્લભ થતી જાય છે, નહીં?

e.mail : maheriyachandu@gmail.com

પ્રગટ : ‘ચોતરફ’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, “સંદેશ”, 21 ઑગસ્ટ 2019

ભારતીય પરંપરામાં ગાયને માતા ગણી પૂજવામાં આવે છે. માનવ જીવનને પોષક નદી હોય કે ગાય, તેને માતાનું સ્થાન અપાય તે સ્વાભાવિક છે.

પૌષ્ટિક આહારરૂપ દૂધ તો ગાય આપે જ છે, તે ઉપરાંત તેનાં મળમૂત્ર ખાતરરૂપે કામમાં લેવાય છે અને તેનાં મરણ બાદ ય હાડકાં, શિંગડાં, ચામડાં બધું ય માનવ જીવન માટે ઉપયોગી જ છે ને ?

આ બધું તો ભેંસ પણ આપે છે. છતાં ય ગાયને કેમ માતાનું મહત્ત્વ ? કદાચ પિતૃસત્તાક સમાજની એ જ માનસિકતા કામ કરે છે કે ગાય પુત્રોને જન્મ આપે છે જે પુત્રો પ્રજોત્પત્તિ ઉપરાંત 'બળદ'રૂપે ખેતર ખેડવામાં અને મુસાફરીને માલ વહન કરવા માટે વાહન સાથે જોતરાય છે. બળદગાડું આપણા દેશના સપાટ પ્રદેશોમાં સદીઓથી લોકજીવનમાં વણાયેલું છે. અલબત્ત, દેશના કેટલાક પ્રદેશોમાં ભેંસના પાડા પણ હળે જોતરાય છે એ આપણે સૌ કોઈ જાણીએ જ છીએ.

ગાયમાતામાં 32 કરોડ દેવતાઓનો વાસ છે અને એટલે એ પૂજનીય છે એવી વાત પણ ધાર્મિક રીતે ચાલી. ગૌહત્યા પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માગણી સાથે વર્ષો પૂર્વે ગૌભક્ત સાધુ-સંતો-બાવાઓ પાર્લામેન્ટમાં બધાં જ પ્રતિબંધો તોડીને ઘૂસી ગયા એ ય મહત્ત્વની ઘટના ભારતીય રાજકીય ઇતિહાસમાં નોંધાયેલી છે.

પરંતુ છેલ્લાં દસબાર વર્ષથી ગૌભક્તિનાં નામે, ગૌહત્યાની અફવા કે અંદેશા માત્રથી જીવતા લોકોને રહેંસી નાંખવાની, માણસહત્યાની ઘટનાઓ દેશભરમાં બનતી રહી છે તે હજારો વર્ષના માનવજીવનમાં અભૂતપૂર્વ, ઐતિહાસિક બાબત તરીકે નોંધવી જ રહી.

પ્રાચીન કાળમાં પશુપાલન પર જ્યારે જન જીવન નભતું હતું ત્યારે ગૌધન જેની પાસે વધુ હોય તે સમૃદ્ધ ગણાતા એ વાત સાચી અને તે સમયે બ્રાહ્મણો અનેકાનેક ધાર્મિક વિધિઓનાં નામે, ગૌદાન મેળવવા કીમિયા કરતા એ ય સાચું પણ 'પવિત્ર ગાય'નાં નામે મનુષ્યહત્યા કરવી એ તો આ આધુનિક અને આજના સમયની દેણ છે એવું લાગે છે.

સાથે સાથે ગાયને એટલી પવિત્ર બનાવી દેવાઈ છે કે જાણે એ એક મનુષ્યજીવનનું ઉપયોગી પશુ નહીં પરંતુ દૈવીશક્તિ ધરાવતો જીવ હોય એવી અંધશ્રદ્ધા પણ આજે રાજકીય મંચો પર ગાજતી રહે છે.

ગયા મહિને જ ઉત્તરાખંડના મુખ્યમંત્રી રાવતજીએ કહ્યું કે "ગાય જ એક એવું પ્રાણી છે જે ઓક્સિજન લે છે અને ઉચ્છવાસમાં પણ ઓક્સિજન છોડે છે ..! .. તેની નજીક રહેવાથી ટીબી જેવા રોગ નાબૂદ થાય છે.” અને ભોપાલથી ચૂંટાયેલાં સંસદસભ્ય સાધ્વી પ્રજ્ઞાજીનું તો માનવું છે કે ગાયને પંપાળવાથી કેન્સર જેવા રોગ મટી જાય છે ..  તેમનું ખુદનું કેન્સર એ જ રીતે મટી ગયું છે તેવો દાવો પણ જાહેરમાં તેમણે વારંવાર કર્યો છે.

જે રાજકીય પાર્ટી ના આગેવાનો ગાયનું આટલું મહત્ત્વ આંકે છે તે ભારતીય જનતા પાર્ટીએ 2014માં જ કેન્દ્ર ખાતે સત્તા પર આવતાં જ દેશની પવિત્ર ગાયોને બચાવવા રાષ્ટ્રીય ગોકુલ મિશનની સ્થાપના કરી, જેનો ઉદ્દેશ્ય સેંકડો વર્ષોથી આપણા દેશમાં જે દેશી ગાયોની ઓલાદ છે, જાતિઓ છે તેનું સંરક્ષણ અને સંવર્ધન કરવું અને તે ગાયો દેશમાં વધુને વધુ ટકી રહે તે માટે કામગીરી કરવી અને આ માટે થઈ કેન્દ્ર સરકારે 2,000 કરોડ રૂપિયા પણ 2014માં બજેટમાં ફાળવ્યા.

પરંતુ તાજેતરમાં જ દેશભરમાં થયેલી પશુ વસતિ ગણતરીના આંકડા કંઈક જુદી જ વાત આપણને જણાવે છે જે દેશના ગૌપ્રેમીઓ માટે ચિંતાજનક ગણવી રહી.

ગયા વર્ષના ઓક્ટોબરથી શરૂ થયેલી અને આ વર્ષના જુલાઈ સુધીમાં 6,66,028 ગામડાંઓ અને 89,075 શહેરી વિસ્તારોનો સમાવેશ કરતી અને લગભગ 26 કરોડ પરિવારોની મુલાકાત પર આધારિત આ પશુ ગણતરીના આંકડા હજી અધિકારિક રીતે બહાર નથી પડાયા પરંતુ અંગ્રેજી અખબાર ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસે’ ગયા અઠવાડિયે જે કાચો રિપોર્ટ તૈયાર થઈ ચૂક્યો છે તેના આંકડા પ્રગટ કર્યા છે.

આ આંકડાઓ મુજબ દેશમાં કુલ અત્યારે 53.30 કરોડ જેટલું પશુધન છે. 2012ની પશુ ગણતરી વખતે તે સંખ્યા 51.20 કરોડની હતી. દેશમાં પશુધન વધી રહ્યું છે તે નોંધપાત્ર વાત છે જ. પરંતુ આ વધતાં જતાં પશુધનનું પશુ પ્રમાણે વર્ગીકરણ કરીએ તો છેલ્લાં સોળ વર્ષમાં હાઈબ્રીડ -ક્રોસબ્રીડ ગાયો એટલે કે જર્સી, હોલસ્ટેઈન-ફ્રિઝિયન જેવી ગાયોમાં 238 % જેટલો જબરજસ્ત વધારો જોવા મળે છે. 1992માં હાઈબ્રીડ ગાયોની વસતિ 1.52 કરોડની હતી જે 2012ની પશુ વસતિ ગણતરીમાં વધીને 3.97 કરોડ નોંધાઈ અને આ 2019માં વધીને 5.14 કરોડ જેટલી થઈ ગઈ છે !

અને તેની સામે દેશી ઓલાદની ગાયો એટલે કે આપણી ગીર ગાય, કાંકરેજી ગાય, સહિવાલ ને રાતી સીન્ધી ગાય જેવી દેશી ગાયોની સંખ્યામાં લગભગ 26 % જેટલો મોટો ઘટાડો આપણા દેશમાં જોવા મળે છે અર્થાત્‌ 18.93 કરોડમાંથી ઘટીને અત્યારે 2019માં 13.98 કરોડ થઈ ગઈ છે.

આ ઘટાડો પશુ વસતિ ગણતરીના જુદાં જુદાં વર્ષો પ્રમાણે જોઈએ તો 2007માં દેશી ગૌધનની વસતિ 16.60 કરોડ હતી, 2012માં તે ઘટીને 15.11 કરોડ થઈ અને અત્યારે 2019માં તે ઘટીને 13.98 કરોડ પર પહોંચી છે.

આ બન્ને વિદેશી અને દેશી ગાયોની વસતિના પ્રમાણમાં ખાસ કરીને દૂધ આપનારી ગાયોની ભેગી વસતિ તપાસીએ તો 2007માં તેની વસતિ 11.54 કરોડની હતી જે 2012માં વધીને 12.29 કરોડની થઈ અને અત્યારે 2019માં વધુ વધારો થઈ 14.46 કરોડની સંખ્યા થઈ ગઈ છે.

આ વધઘટના આંકડાઓનું પૃથક્કરણ કરીએ તો એક જ સીધો અર્થ નીકળે કે જે ગાયો દૂધ આપે છે અને તેમાં ય ખાસ કરીને જે વિદેશી-હાઈબ્રીડ ગાય બોઘેણા ભરી ભરીને વર્ષે દહાડે સાતથી આઠ હજાર લીટર દૂધ આપે છે તેને ઘરને આંગણે કે તબેલાઓ પર ઉછેરવાનું અને તેમાંથી આર્થિક ઉપાર્જન કરવાનું પશુ પાલકોને ખેડૂતો વધુ પસંદ કરે છે.

એનો અર્થ એ પણ થઈ શકે કે ખેડૂતો અત્યારે ખેતીમાં જે બદતર હાલતમાં મૂકાય છે તેઓ પૂરક આવક તરીકે પશુપાલન કરી રહ્યા છે અને પોતાના પરિવારનું પોષણ કરી રહ્યા છે.

બીજી બાજુ ભેંસની વસતિમાં થયેલો વધારો આ જ દૂધનાં બજારની વાત જ આપણી સામે સ્પષ્ટ કરી આપે છે. ગાય કરતાં ભેંસના દૂધની ફેટ ઘણી વધારે હોય છે. બજારમાં જે દૂધની ફેટ વધારે તેનાં ભાવ વધારે !

2007માં દેશમાં ભેંસોની કુલ વસતિ 10.53 કરોડ હતી. જે 2012માં વધીને 10.80 કરોડ થઈ અને આ 2019માં તેની વસતિ 11.01 કરોડ સુધી પહોંચી છે.

બકરીની વસતિ પણ વધી છે. જે 2007માં 14.05 કરોડ જેટલી હતી. તે 2012માં ઘટીને 13.51 કરોડ થઈ અને 2019માં પાછી વધીને વધી ને 14.77 કરોડ જેટલી થઈ ગઈ.

આ બકરીનો વધારો શું સૂચવે છે ? શહેરી કે ગ્રામીણ ગરીબોને ઉછેરવામાં એક માત્ર પશુ તે બકરી જ પોસાય અને તેને વેચવાથી આર્થિક ઉપાર્જન થાય એ જ ગણવું રહ્યું ને ? અને માંસ તરીકે ખાવામાં અને પરદેશ એક્સપોર્ટ કરવામાં સરળ હોવું એ જ ગણવું રહ્યું ને?

અને ઘેટાંના આંકડા જોઈએ તો ઘેટાંની વસતિ ઘટતી દેખાય છે. 2007માં ઘેટાં 7.15 કરોડ હતાં જે 2019માં ઘટીને 6.50 કરોડ થઈ ગયાં.

મોંઘવારીની સાથે સાથે ઘેટાં હવે પરંપરાગત રીતે જે ધાબળા માટેનું ઊન આપનારાં હતાં તે ઘેટાં પરથી ઊનનું કતરણ કરવું અને બજારમાં વેચવું એ આર્થિક રીતે આકર્ષક વાત ભરવાડો માટે રહી નથી એ તો મેં ભરવાડો સાથેની વાતચીતથી જ જાણેલું છે. વળી હવે નવા પ્રકારના કૃત્રિમ ઊનના ધાબળાઓનું ચલણ બજારમાં એટલું બધું વધી ગયું છે કે ઘેટાના ઊનમાંથી બનતા જાડા ધાબળાને બનાવનારા ને ખરીદનારા ઓછા થઈ ગયા છે. એટલે મોટે ભાગે ભરવાડો ઘેટાં વેચવા માટે જ ઉછેરે છે અને તેનો વપરાશ ખોરાક તરીકે જ મહદ્દ અંશે થાય છે તે વાસ્તવિકતા ગણવી રહી.

અને જમીનો પર ખાનગી વર્ચસ્વ વધતાં હવે જ્યાંને ત્યાં ખૂલ્લેઆમ રખડતાં ભૂંડની વસતિમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોઈ શકાય છે. 2007માં ભૂંડની વસતિ આપણા દેશમાં 1.11 કરોડ હતી તે 2012 માં ઘટીને 1.02 કરોડ થઈ અને 2019માં તે ઘટીને 82 લાખ સુધી પહોંચી ચૂકી છે.

ભૂંડ ખોરાક તરીકે, તેનાં માંસ માટે જ ઉછેરવામાં આવે છે પણ જાહેર જમીનો પર ખાનગી માલિકીનો કબજો વધતાં તેની વસતિ પર ભીંસ વધી હોય એવું માની શકાય ?

સામાજિક-આર્થિક કારણોનાં સંદર્ભે જોઈએ તો આપણું પશુધન બજારને હવાલે થઈ રહ્યું છે એમ કહેવું અસ્થાને નહીં લેખાય.

આ બધાં વિવિધ પશુઓની વસતિની સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને સાંઢ-બળદની વસતિની સંખ્યા તપાસવી પણ રસપ્રદ છે.

2007માં સાંઢ-બળદની સંખ્યા પણ દેશમાં જે પશુ ગણતરી થઈ તે મુજબ 8.36 કરોડની હતી. જે ઘટીને 2012 માં 6.79 કરોડ થઈ ગઈ અને 2019માં તેમાં ધરખમ ઘટાડો થયો ને માત્ર ને માત્ર 4.66 કરોડની થઈ ગઈ. છેલ્લાં દસ વર્ષમાં કહો કે 50 % જેટલો ઘટાડો થઇ ગયો !

આનું કારણ તો બળદોને પોષવા ખેડૂતોને હવે પોસાતા નથી એ જ ગણવું રહ્યું ને ?

હજી પચીસ ચાલીસ વર્ષ પહેલાં મોટે ભાગે દરેક ખેડૂતને ત્યાં એક યા બે બળદ તો જોવા મળતાં જ. જે ખેતર ખેડવા તો કામમાં આવતાં જ પણ સાથે સાથે ઘરેથી ખેતર આવન જાવન માટે કે માલસામાન ભરવા કે બીજાં નજીકના ગામે જવા આવવા માટે પણ બળદગાડું ખેડૂતો જોડતા. અરે! લગનની જાન પણ ગામના સૌ બળદગાડાં ભેગા કરીને જ જોડાતી ને ?

પણ ઝડપભેર હવે આ બધું ઓછું થવા માંડ્યું છે. કોઇ કહેશે કે હવે તો ખેડૂતો આધુનિક બની ગયા છે અને ખેતરે ખેતરે ટ્રેક્ટરો ચાલે છે !

સુખી ખેડૂતો – મોટી જમીન ધરાવતા ખેડૂતો માટે ઘરને આંગણે ટ્રેક્ટર રાખવું પોસાઈ શકે પરંતુ જે સીમાંત ખેડૂતો છે, નાના ખેડૂતો છે એમના માટે શું ટ્રેક્ટર ખરીદી ને બળદને બદલે આંગણે રાખવું પોસાય કે ? ચાર પાંચ હજારનાં બળદની સામે ટ્રેક્ટર વસાવવું ન જ પોસાય.

શહેરમાં છૂટક મજૂરી કરતા અને ગામડે ખેતર ધરાવતા એક આદિવાસીને મેં એકવાર પૂછેલું કે બળદ રાખવા સારાં કે ટ્રેક્ટર ? એટલે એણે કહ્યું કે ટ્રેક્ટર તો ક્યાંથી ખરીદવા ના ? એટલાં બધાં રૂપિયા ક્યાંથી લાવવાના ને ટ્રેક્ટર ખરીદીને કરવાનું શું ?

પણ શહેરમાં મજૂરી કરીએ એટલે ગામમાં ખેતીવાડી માટે સમય નથી મળતો યા તો અહીંથી ગામડે જવાનાં બસભાડા અને શહેરની છૂટક રોજી કમાવાની ચૂકી જવાનું હવે પોસાતું નથી એટલે આ વર્ષે મેં એક કલાકના 800 રૂપિયા લેખે ખેતર ખેડવા ટ્રેકટર ભાડે લીધું. નાના- નાના જમીનના ત્રણ ટુકડા ખેડવામાં મેં અઢી હજાર રૂપિયા મેં ટ્રેક્ટરનું ભાડું ચૂકવ્યું.

પણ બળદની જેમ તો ખેતરના જ ખેડાયું. ક્યાંક વધુ ઊંડા ચાસ પડ્યા, ક્યાંક વાવેલાં મકાઈના બીજ ઉપર આવી ગયાં જેને લીધે ઊંડા બીજ બાતલ ગયાં અને ઉપર આવી ગયેલાં બીજને કારણે આ ગયા અઠવાડિયે પવન સાથે જે તોફાની વરસાદ પડ્યો તેને લઈ ઊભાં છોડ આડાં પડી ગયાં ! બધું બાતલ !'

'ટ્રેકટર કરતાં બળદ જ સસ્તાં પડે, ઘાસચારો તો વરસાદ ઓછો પડે તો પણ મળી રહે. પણ આ રોકડા રૂપિયાનો માર બળદ કરતાં ભારે પડે !'

આ દેશના લાખો ગરીબોનાં આર્થિક વિકાસમાં નાનાં નાનાં રોકાણ અને પશુધન ઘણું ઉપયોગી છે.

પણ આપણે હવે બધું મોટું મોટું અને ખોટું ખોટું વિચારવા માંડ્યા છીએ. દેશી ગાયને ગૌમાતા કહીશું પણ શું જર્સી ગાયની પૂજા કરીશું ?એને પવિત્ર માનીશું ?

આપણને એક બાજુ આર્થિક રીતે લાભકારક જર્સી ગાય જોઈએ છે, વધુ ફેટવાળું દૂધ આપતી ભેંસ જોઈએ છે, દેશી ગાયને પૂજીને પણ રસ્તે રખડવા દઈએ છીએ ! આ તે કેવો ગાય પ્રેમ ?પશુપ્રેમ ?

આપણે સૌ ઉપયોગી પ્રાણીઓ અને સૌ માણસોને ભેદભાવ વિના સમાન માનતા ક્યારે થઈશું ?

સૌજન્ય : ‘ચિંતા’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, “ગુજરાત ગાર્ડિયન”; 21 ઓગસ્ટ 2019

સેક્સ વિશે, મ્હોં મચકોડ્યા વગર, સસ્તી મજાક કર્યા વગર, કોઈ જજમેન્ટ પાસ કર્યા વગર, લખવું એ ચેલેન્જ છે. મારી એક જૂની પોસ્ટ આ વાતની ગવાહ છે. એ ફરી વાઈરલ થઈ, એ જ સાબિતી છે કે, સેક્સ વિશે ગંભીર રીતે વાંચનારા લોકો છે. એક રિ-કેપ: સેક્સના 'સેબ’ની લૂંટાયેલી ટોકરી : એકલતા અને અલગાવની કહાની.

હિ‌ન્દી સાહિ‌ત્યના દિગ્ગજ કહાનીકાર અને 'હંસ’ સામયિકના સંપાદક રાજેન્દ્ર યાદવે 'સ્વસ્થ વ્યક્તિ કે બીમાર વિચાર’ નામની કિતાબમાં, રાની નામની એમની સખી સાથેના પ્રથમ સેક્સ અનુભવની વાતો લખી છે. આપણે એની વિગતોમાં ન જઈએ, પણ એ લખ્યા પછી યાદવ કહે છે, 'વિચારકો હંમેશાં સેક્સ અને મૃત્યુને આપસમાં જોડે છે. જેની સેક્સ લાઇફ સંતુષ્ઠ હોય, એને કોઈ ઈશ્વર કે ભગવાનની જરૂર હોતી નથી. એના માટે મૃત્યુ પણ ભવિષ્યની કોઈ ઘટના છે, જે આવશે ત્યારે જોયું જશે. આનંદની આ અનુભૂતિ દબંગ છે, જે આપણને સંસાર પ્રત્યે બેપરવા બનાવે છે. દુનિયા માટે હું ભલે ગમે એટલો બદનામ હોઉં, મારા પ્રત્યે એટલા જ ઇમાનદાર રહેવાની મેં કોશિશ કરી છે.’

સેક્સ અઘરો વિષય છે. માનવજીવનમાં સેક્સની સ્વભાવિકતા શ્વાસોશ્વાસ જેવી છે, પરંતુ એના વિશેની આપણી સમજ મામૂલી છે. સેક્સની શક્તિનું પરિવર્તન, ઊર્ધ્વીકરણ શક્ય નથી. પ્રકૃતિથી સેક્સ સ્વાર્થી, સ્વકેન્દ્રિ‌ત છે. સેક્સ આદિમ છે. સેક્સનો વિકાસ અસંભવ છે. એટલે જ સમાજ જેટલો વિકસે છે, સેક્સનું દમન એટલું જ વધે છે. સમાજમાં સૌથી વધુ દમન સેક્સનું થાય છે, કારણ કે સેક્સ વ્યવસ્થા-વિરોધી છે, એની પ્રકૃતિ વિભાજક છે. સેક્સથી બચવાનો, એને નજરઅંદાજ કરવાનો આપણો ઇતિહાસ પાંચ હજાર વર્ષ જૂનો છે અને પરિણામ એ છે કે સેક્સથી આપણો ટકરાવ હર વક્ત, હર જગહ થતો રહે છે.

ગયા સપ્તાહે બે જગ્યાએ થયો, થિયેટરમાં અને બુક સ્ટોરમાં. એક તરફ અજય બહલની ફિલ્મ 'બી.એ. પાસ’ સેક્સના અભાવ અથવા અસંતોષમાંથી પેદા થતા ક્રિમિનલ જૂનૂનની વાત કરે છે, ત્યારે એ જ સપ્તાહે પ્રગટ થયેલી ફિલોસોફર એલન ડી બોટોનની 'હાઉ ટુ થિંક મોર અબાઉટ સેક્સ’ નામની કિતાબ, સેક્સ શા માટે આપણા જીવનમાં 'સમસ્યા’ બનીને રહી ગયો છે તેની વાત કરે છે.

સેક્સનો ઇતિહાસ એટલો જ જૂનો છે, જેટલો જૂનો ઇતિહાસ માનવ જાતિના જન્મનો છે. 'બી.એ. પાસ’માં અજય બહલનું ફિક્શનલ અને 'હાઉ ટુ થિંક મોર અબાઉટ સેક્સ’માં એલન ડી બોટોનનું નોન-ફિક્શનલ નેરેશન, સેક્સ પ્રત્યેની આપણી મૂંઝવણ અને મુસીબત એ ઇતિહાસના સંદર્ભ સાથે રજૂ કરે છે.

પ્રસિદ્ધ સાયન્સ ફિક્શન લેખક કાર્લ સગાનના પુત્ર ડોરિયન સગાને, એની દિલચસ્પ કિતાબ 'ડેથ એન્ડ સેક્સ’માં લખ્યું હતું કે 'આપણે પ્રેમ કે સેક્સમાં બીજી વ્યક્તિ સાથે જોડાઈને એ પુરવાર કરીએ છીએ કે આપણો અલગાવ કાયમી નથી.’ આપણી આ સૌથી આદિમવૃત્તિની કહાની એકલતા અને અલગાવની કહાની છે.

સેક્સમાં સરળ કે સહજ થવું અસંભવ છે. સેક્સ સાથેનો આપણો ભાવનાત્મક, સાયકોલોજિકલ, સામાજિક અને પારિવારિક સંઘર્ષ ત્યારથી શરૂ થયો છે, જ્યારથી માણસે એની આદિમ અવસ્થામાંથી બહાર આવીને સંગઠિત સ્વરૂપે રહેવાનું શરૂ કર્યું છે. સેક્સને એટલા માટે જ 'જંગલીવૃત્તિ’ ગણવામાં આવી છે. સંગઠિત જીવન (ઓર્ગેનાઇઝડ લાઇફ) જીવવાના આપણા પ્રયાસમાં આપણે સૌથી પહેલું નિયંત્રણ સેક્સ પર મૂક્યું હતું. એક રીતે જોઈએ તો આપણા તમામ ધાર્મિ‌ક નિયમો, નૈતિક ધોરણો અને કાનૂની સંહિ‌તાઓ સેક્સને રેગ્યુલેટ કરવાની, સંગઠિત કરવાની, 'પવિત્ર’ કરવાની જરૂરિયાતમાંથી આવી છે.

જગતની એક પણ સંસ્કૃતિ સંપૂર્ણપણે મુક્ત સેક્સની અનુમતિ આપતી નથી. એક યા બીજા અંશે તમામ સભ્યતાઓએ સેક્સવૃત્તિને નિયંત્રિત કરવા પ્રયાસ કર્યો છે. 'સેક્સ એન્ડ પનિશમેન્ટ: ફોર થાઉસન્ડ યર્સ ઓફ જજીંગ ડેઝાયર’ નામની કિતાબમાં એરિક બેક્રોવીત્ઝ લખે છે કે ધર્મની જરૂરિયાત જ સેક્સને નિયંત્રિત કરવામાંથી આવી હતી. એલેન ડી બોટોન લખે છે કે, 'સેક્સ આપણી પ્રાથમિકતા ન બની જાય એની ચિંતા માત્ર ધર્મ જ કરે છે. માત્ર ધર્મને જ સેક્સની વિધ્વંશાત્મકતાનો સાચો અંદાજ છે.’

સેક્સ સાથેનો આપણો સંબંધ સંઘર્ષનો, ઇન્કારનો, શર્મનો, અપરાધનો અને ફોબિયાનો છે. સેક્સ આપણા સંતુલન અને વ્યવસ્થાને ખોરવી નાખે છે. પ્રાઇવેટ અને પબ્લિકની આખી ધારણા આપણા સેક્સુઅલ અસ્તિત્વમાંથી આવી છે. આપણી પ્રાઇવેટ ગહરાઈ અનંત અને તીવ્ર છે. આ ગહરાઇ હંમેશાં આપણા પબ્લિક અસ્તિત્વને તિતર-બિતર કરે છે.

પ્રાઇવેટ-પબ્લિકનો આ ટકરાવ બેડરૂમમાં એકબીજાના અલગાવને યથાવત્ રાખે છે. આપણે જેને એકાત્મનું સાધન માનીએ છીએ, સેક્સ હકીકતમાં વિભાજનને મજબૂત કરે છે, કારણ કે સેક્સમાં આપણું મૂલ્યાંકન થાય એનો આપણને ડર લાગે છે. આપણા સાથીદારને પણ આવો વિચાર સતાવે છે, એ હકીકત આપણે નજરઅંદાજ નથી કરી શકતા. સેક્સની ઇમાનદારી અને પ્રમાણિકતા તર્ક અને વિવેકબુદ્ધિથી આગળ જાય છે. ઇન્દ્રિ‌યની પ્રમાણિકતા એટલી ગજબની હોય છે કે આપણે સાવ અજાણી વ્યક્તિ સાથે પણ સૂવા તૈયાર થઈ જઈએ છીએ. સેક્સના ઇન્કાર અને સ્વીકારમાં ગજબનો ફોર્સ છે. આપણે કોઇની સાથે સૂવા તૈયાર થઈએ છીએ, કારણ કે એમાં આપણો સંપૂર્ણ સ્વીકાર છે અને સેક્સનો ઇન્કાર આપણને હત્યા કે આત્મહત્યા સુધી પણ લઈ જઈ શકે છે, કારણ કે એનાથી મોટું અપમાન કે અસ્વીકાર બીજું કશું નથી.

સેક્સ શા માટે? આ સવાલ 'ઊંઘ શા માટે?’ જેટલો જ સરળ લાગે, પણ હકીકતમાં એનો જવાબ વિજ્ઞાનને પણ મળ્યો નથી. આનો પારંપરિક જવાબ એ છે કે સેક્સ પ્રજનન માટે છે. આપણામાં સેક્સ છે, કારણ કે એનાથી આપણે આગામી પેઢીમાં જીવતા રહી શકીએ છીએ. પણ માણસો બચ્ચાં પેદા કરવાનું બંધ થયા પછી પણ સેક્સ કરે છે. ઇન ફેક્ટ કોન્ડોમ, પીલ કે વાયેગ્રાની શોધ જ પ્રજનનથી સામેના છેડાના ઉદ્દેશ માટે થઈ છે.

ઓનલાઈન પત્રિકા, ‘હફીંગ્ટન પોસ્ટ’ની સાયન્સ લેખક કારા સાન્તા મારિયા લખે છે કે માણસો જ નહીં, તમામ પ્રાણીઓ આનંદ માટે સેક્સ કરે છે. ફરક એ છે કે એમને આનંદની ખબર નથી. સેક્સમાં આનંદ ન હોત તો સેક્સ ન હોત અને સેક્સ ન હોત તો પ્રજનન ન હોત, એમ મારિયાનો તર્ક છે. એના કહેવા પ્રમાણે બહુ બધાં પ્રાણી-પશુમાં ઓટોઇરોટિઝમ અથવા માસ્ટરબેશન છે, જે પ્રજનન નહીં પણ આનંદનું સૂચક છે.

પ્રકૃતિએ સેક્સમાં આનંદ કેમ મૂક્યો હશે? એનો કોઈ જવાબ હજુ ઉપલબ્ધ નથી. પરંતુ આનંદને અમર બનાવવાની, પર્મેનન્ટ બનાવવાની, એક ક્ષણના ય દુ:ખ વગરનો સુખનો ખજાનો બનાવવાની માણસની અપ્રાકૃતિક વૃત્તિમાંથી સેક્સ મુસીબત બની ગયો છે. એલેન ડે બોટોન લખે છે કે, 'સેક્સ સીધો અને સરળ છે એ વાત જ વાહિ‌યાત છે. સેક્સને બદલી કે 'સુધારી’ શકાય એમ નથી. સમાજમાં વ્યવસ્થા જળવાઈ રહે અને એક પ્રજાતિ તરીકે આપણી માનસિક તંદુરસ્તી બરકરાર રહે તે માટે અમુક અંશે સેક્સુઅલ દમન અનિવાર્ય છે. આપણામાં કેમિકલ લોચા છે.’

એક બીજા ચિંતક યુ.જી. કૃષ્ણામૂર્તિ‌ આમાં સૂર પુરાવતાં કહે છે, 'મૂળભૂત રીતે આપણે બધા બાયોલોજિકલ છીએ, એમાં સાઇકોલોજિકલ કે સ્પિરિચ્યુઅલ કશું નથી. આપણા શરીરમાં જે પણ કંઇ થાય છે એ ર્હોમોનની બલિહારી છે અને ર્હોમોનના લોચા નૈતિક આચારસંહિ‌તાઓથી નહીં પણ કેમિકલ પરિવર્તનથી જ બદલી શકાય છે.’

'બી.એ. પાસ’ના પ્રારંભિક દૃશ્યમાં જ કિટ્ટી પાર્ટીમાં સેવા કરતા મુકેશને જોઈને સારિકા કહે છે, 'કલ ઘર આ જાના. સેબ કી ટોકરી રખી હૈ’ સેક્સની બદમાશીથી સુપરિચિત મોટાભાગના વયસ્ક દર્શકોને પ્રતિબંધિત 'સેબ કી ટોકરી’નું સિમ્બોલીજીમ ત્યારે જ સમજાઈ જવું જોઈતું હતું, પરંતુ એટલો સહજ હોય તો સેક્સ શાનો? મુકેશની એ 'કલ’ કયામતની છે, એવી મોડી ખબર આપણને ત્યારે પડે છે જ્યારે સારિકા બીજા દિવસે' એના વાંકોડિયા વાળમાં હાથ પ્રસરાવતાં કહે છે, 'તુમને આને મેં દેર કર દી. સેબ કી આખરી ટોકરી બચી થી વો મૈંને આજ સુબહ હી દે દી. ભૈયા કે બગીચે સે જલ્દ હી ઔર આ જાયેંગી.’

વધતા ઓછા અંશે, સેક્સના મામલે આપણા તમામની 'સેબ કી ટોકરી’ લૂંટાયેલી જ રહી છે.

(August 19, 2013)

https://www.facebook.com/raj.goswami.31/posts/2652741311442862