રવીન્દ્ર પારેખ

માણસને જ મોંઘવારી નડે છે ને એ જ પ્રયત્ન કરતો રહે છે કે કશું સસ્તું થાય જ નહીં ! કોણ જાણે કેમ પણ અગાઉ કરતાં માણસ સૌથી વધુ લોભી, મતલબી અને નિષ્ઠુર થઈ ગયો છે. તેનામાં દયામાયા જેવું ખાસ રહ્યું નથી. એક માણસ સૌથી વધુ ત્રાસ બીજા માણસને જ આપતો હોય છે. લોભ એ રીતે વધ્યો છે કે માણસ ગણતરી વગર કંઇ કરતો નથી. કેવી રીતે સામેનાને પછાડીને તેનો લાભ લેવો કે છેતરવો તેની જ વેતરણમાં માણસ હોય છે. તેના જીવથી કશું છૂટતું નથી ને બીજાનું હડપી લેવાનું તે ચૂકતો નથી. તેને કોઈનો ડર કે શરમ સંકોચ રહ્યાં નથી. જગતમાં સારા માણસો પણ છે જ, તેટલું સારું થતું પણ હશે, પણ બાકીનાને સારાઈ જોડે ખાસ લેવાદેવા નથી. ઘણી વાર તો માણસ અત્યંત ક્રૂર, ઘાતકી ને શોષણખોર છે ને પોતાનાં સિવાય તેને કશામાં રસ નથી. તે સ્વાર્થ વગર કંઇ સારું પણ કરતો નથી. તેને પોતાને સસ્તું ખરીદવું છે ને બીજાને મોંઘું વેચવું છે. આમ તેનાં બેવડાં ધોરણો છે. આજના માણસની ખાસિયત વધુમાં વધુ શોષણ ને વધુ ને વધુ નફો છે. તેને માટે તે કોઈ પણ હદે જઈ શકે છે. એ દુ:ખદ છે કે તેને બધું શુદ્ધ અને ચોખ્ખું જોઈએ છે, પણ બીજાને ગમે તેવું આપવાનો તેને વાંધો નથી. કુદરત તો બધું શુદ્ધ અને નિસ્વાર્થ ભાવે આપે છે, પણ લાભ ખાટવા માણસ કોઈ પણ હદે જઈ શકે છે.

એક તો બધું મોંઘું વેચાતું હોય તે પણ ચોખ્ખું નહીં. શુદ્ધ નહીં. મોં માંગ્યા દામ ચૂકવ્યા પછી, પણ વસ્તુ સસ્તી તો ધૂળ નાખી, ચોખ્ખી પણ મળતી નથી. ચોખ્ખી ના મળે ને છેતરાવાનું થાય તો પીડા થાય છે. આજકાલ તો હવાથી લઈને દવા સુધી બધું જ ભેળસેળવાળું છે. મોંઘું ને ભેળસેળિયું એ વર્તમાન સમયની ઓળખ છે. દરેકમાં મિલાવટ ચાલે છે. દૂધ, ઘી, તેલ બધાંમાં ચોખ્ખું તરત શોધાય એવું હોતું નથી. નકલી દૂધ અને નકલી ઘીની તો આખી ફેક્ટરીઓ ચાલે છે ને દર ત્રીજે ચોથે દિવસે નકલી દૂધ, ઘીના સમાચારો પ્રગટ થતા જ રહે છે. હળદરમાં પીળી માટી, મરચાંની ભૂકીમાં ઈંટનો ભૂકો, અનાજમાં કાંકરી એમ બધાંમાં જ કંઈને કંઇ ભેળવેલું હોય છે. આ શેને માટે થાય છે, તો કે નફા માટે. આ નફા માટે માણસનાં આરોગ્ય જોડે ચેડાં થાય છે. નફો કોઈની જિંદગી સાથે ચેડાં કરે એટલો હાવિ થઇ જાય તો જોખમ ગમે તેને માથે તોળાતું રહે છે. જિંદગી કરતાં પણ નફો વધારે મહત્ત્વનો થઈ પડે તો તે ચલાવી શકાય નહીં, પણ આ પણ કહેવા પૂરતું જ હોય છે. કારણ આટલું જ મહત્ત્વ હોય તો આટલી ભેળસેળ થાય જ નહીં ને ! હોટેલોમાં પણ વાસી ખોરાક કે સસ્તી સામગ્રીને કારણે ખોરાકી ઝેરની કેટલી બધી ઘટનાઓ છાશવારે બનતી રહે છે. નકલી ચીજ વસ્તુઓને કારણે જે તે હોટેલનું લાઈસન્સ સસ્પેન્ડ થતું હોય છે કે બે પાંચ હજારનો દંડ થાય છે ને થોડા દિવસમાં બધું હતું તેમનું તેમ થઈ રહે છે.

શાકભાજી આરોગ્યને માટે જરૂરી ગણાઈ છે. શાકભાજીમાં ઘણાં પોષક તત્ત્વો હોય છે એટલે તેના વપરાશમાં મોકળાશ હોય છે, પણ એ જ શાકભાજી હાનિકર્તા બની રહે તો ક્યાં જવું ને શું કરવું તે સમજાતું નથી. શાકભાજી જ ઝેરની ગરજ સારતી હોય એવું હવે ઘણી મોટી માત્રામાં બનતું આવે છે.

શાકભાજીમાં જંતુનાશક દવાઓનો છંટકાવ નવી વાત નથી. જંતુ દૂર કરવા જતાં માણસ દૂર થઇ જાય એ હદે તો જંતુનાશક હાવિ ન થવા દેવાય ને ! જંતુ નાશક જંતુ દૂર કરવા વપરાય, પણ તે એ હદે તો ખપમાં કેમ લેવાય કે જન્તુઓના નાશને બદલે માણસની જિંદગીદાવ પર લાગે? કોઈ લિમિટ તો હોવી જોઈએ ને ! જંતુ ન રહે ને માણસ રહે એ હદે જ દવાઓનો ઉપયોગ ક્ષમ્ય ગણાય. એવું થાય છે? કેન્દ્રના કૃષિ મંત્રી શિવરાજસિંહ ચૌહાણે લોકસભામાં રાજ્યોના આંકડા આપ્યા. તેમાં ગુજરાતની સ્થિતિ આવી હતી. ગુજરાતમાંથી શાકભાજીના નમૂના લીધા. તેમાં 170 નમૂનામાં પેસ્ટિસાઈડ/જંતુનાશકનું પ્રમાણ વધારે હતું. આપણી થાળીની શાકભાજીમાં કેટલું ઝેર છે ને તેની આપણા આરોગ્ય પર શી અસર થાય છે તે જાણવા જેવું છે.

શાકભાજીમાં થતી જીવાતો પણ એવી રીઢી થઈ ગઈ છે કે તે દેશી ઈલાજોથી જતી નથી. એટલે જંતુનાશકોનો છંટકાવ અનિવાર્ય થઈ પડ્યો છે. જો કે, માણસ માટે જીવાતો એટલી ખતરનાક નથી, જેટલી જંતુનાશક દવાઓ છે. કેન્દ્ર સરકારે જે આંકડાઓ આપ્યા તે એટલું સ્પષ્ટ કરે છે કે મોટે ભાગની શાકભાજીમાં જંતુનાશકનાં ઝેરી તત્ત્વો છે. ભારતનાં 23 રાજ્યોનાં શાકભાજી અને ફળના 70,652 નમૂનાઓમાંથી 68,429માં પેન્ટિસાઈડનું પ્રમાણ વધારે મળ્યું. એમાં ગુજરાતના 6,035માંથી 170માં વધુ ઝેરી જન્તુનાશકોનું પ્રમાણ મળ્યું. એવરેજ જાણીએ તો 100માંથી ૩માં વધારે ઝેરી દવાઓ મળી, એનો અર્થ એવો નહીં જ કે બાકીના 97માં ઝેરી દવાઓ નથી. ઝેરી તો છે જ, હા પ્રમાણ ઓછું છે એટલું જ. આમ તો 6,035માંથી 170નું પ્રમાણ ઓછું જ ગણાય, પણ ગુજરાતમાં શાકભાજી, ફળો નાસિક, જલંધર, બેંગ્લોર, મહારાષ્ટ્ર, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન, કાશ્મીર, હિમાચલ પ્રદેશમાંથી આવે છે ને એ ગુજરાતમાં ન ગણાય એટલે પણ 170 નમૂનાઓ ઓછા લાગે એ શક્ય છે.

વારુ, જંતુનાશકો પણ અલગ અલગ પ્રકારના છે. 372 પ્રકારનાં જંતુનાશકો બજારમાં મળે છે. એમાં કેટલીક દવાઓ વધારે ઝેરી છે તો કેટલીક ઓછી ઝેરી છે. બીજા દેશોમાં પેસ્ટિસાઈડના નિયમો કડક છે, પણ ભારતમાં નિયમોનું પાલન કડકાઈથી થતું નથી. એને કારણે અન્ય દેશો ભારતીય શાકભાજી કે ફળ ખરીદતા નથી. બે વર્ષ પર ચીને ભારતનાં મરચાં અને જાપાને કેરી પરત મોકલેલાં. એ જ રીતે હોંગકોંગ, સિંગાપોર જેવા પાંચેક દેશોએ ભારતીય બ્રાન્ડના મસાલા, ચોખા જેવી ભારતીય વસ્તુઓ નકારી દીધેલી. એનું સાદું કારણ ભારતીય જંતુનાશકનું વધારે ઝેરી પ્રમાણ હતું. આમ તો જે માલ એક્સપોર્ટ થતો હોય, તે કવોલિટીમાં સારો જ હોય, છતાં વિદેશી માપદંડમાં ખરો ના ઊતર્યો ને માલ રિજેક્ટ થયો, તો દેશમાં વેચાતાં શાકભાજી કે ફળોમાં સ્થિતિ કેવી ગંભીર હશે તે સમજી શકાય એવું છે.

છોડ પર શાક ન ઊગે તો ઉગાડવા જંતુનાશકો છાંટવામાં આવે છે ને ઊગી જાય તો જીવાતોથી બચાવવા પણ દવા છાંટવામાં આવે છે. આમ એક શાકભાજી બબ્બે વખત દવા છાંટવામાંથી આપણા સુધી પહોંચતી હોય તો એ કેટલી જોખમી હશે એ કહેવાની જરૂર છે?

આમ તો દરેક દવામાં ઝેરી કેમિકલનું પ્રમાણ નક્કી છે. છતાં શાકભાજી પર દવા ચોંટી રહે છે. એનું પ્રમાણ વધુ હોય તો તે આરોગ્ય માટે જોખમી છે. જંતુનાશક માઈલ્ડ હોય તો પેટની બીમારી થાય. આ ઉપયોગ ચાલુ જ રહે તો લીવર અને કિડની ડેમેજ કરે. 90 ટકા બીમારીઓ એવી છે કે તેના મૂળમાં જાવ તો તેનો છેડો પેસ્ટિસાઈડમાં જ ખૂલે. આ દવા જીવાતો માટે છે એથી વધુ જોખમી માણસો માટે છે. શાકભાજીનાં જંતુનાશકો આટલાં ઘાતક હોય તો સરકારે તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવા જેવો છે. આ જંતુનાશકો કેન્સર સુધીની બીમારી ફેલાવી શકતા હોય તો તેના વપરાશ પર રોક લાગવી જ જોઈએ. કેટલાં જોખમો આપણે પેટ ચોળીને ઊભાં કર્યાં છે. એક તો ભેળસેળથી બચવાનું ને તેમાંથી છટકીએ તો જંતુનાશકોમાં ફસાવાનું ને તે ય મોંઘું ખરીદીને ! એ ખરું કે એકથી વધુ વખત ધોવાથી જંતુનાશકની અસર ઓછી કરી શકાય, પણ તે બકરું કાઢવા જતાં ઊંટ ઘૂસાડવા જેવું જ થાય.

શાકભાજી બચાવવા જતાં માણસ ન બચે એમ હોય તો એ ધંધો કરવા જેવો ખરો?

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 17 ઑગસ્ટ 202

ટોળામાં ઊભેલી એક નાનકડી છોકરી બોલી ઊઠી : સારે જહાં સે અચ્છા, હિન્દોસ્તાં હમારા  

“चंद मिनट में यह एसेम्बली एक आझाद खुदमुख्तार एसेम्बली होगी. और ये एसेम्बली नुमाइन्दगी करेगी एक आझाद खुदमुख्तार मुल्क की”.

૧૪–૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ની રાતે બંધારણ સભામાં ઐતિહાસિક ભાષણ કરતા વડાપ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ 

રાતના બાર વાગવાને થોડી જ વાર હતી. એ રાતે મુંબઈમાં જેટલાં ઘરોમાં રેડિયો હતો એ બધામાંથી આ એક જ અવાજ આવી રહ્યો હતો. કેટલાક ઉત્સાહીઓએ ઘરની બહાર મોટા ભૂંગળા જેવાં લાઉડ સ્પીકર ગોઠવીને આ ભાષણના શબ્દો રસ્તે ચાલતા લોકો સુધી પહોંચાડવાની તસ્દી લીધી હતી. સરકારી આદેશ વગર પણ લગભગ દરેક ઘરની બહાર આઝાદ હિન્દુસ્તાનનો ત્રિરંગો ફરફરતો હતો. ઘણાં ઘરોની બહાર વીજળીના દીવા ઝબૂકતા હતા. સરકારી મકાનો પર રોશની કરવામાં આવી હતી. સરકારે અગાઉથી જાહેરાત કરી હતી કે ૧૪-૧૫-૧૬ ઓગસ્ટના ત્રણ દિવસ માટે લોકો મુંબઈનાં ટ્રામ-બસ અને લોકલ ટ્રેન જેવાં જાહેર વાહનોમાં મફતમાં મુસાફરી કરી શકશે. એટલે ત્રણે દિવસ રોશની અને બીજા કાર્યક્રમો જોવા જનારા લોકોથી કોટ વિસ્તાર તરફ જતી ટ્રામ-બસ ખીચોખીચ ભરેલી જતી હતી. તો ઘણા લોકો ટહેલતા ટહેલતા જવાનું પસંદ કરતા હતા. રસ્તે જતાં પીપૂડાં વગાડતા હતા. રાતના બરાબર બારને ટકોરે, કોઈ નેતાએ લોકોને અપીલ કરી નહોતી છતાં ય દરેક ઘરમાંથી નાના-મોટા સૌ કોઈ થાળી વગાડી રહ્યા હતા. આ લખનારને બરાબર યાદ છે : મોટા ભાઈએ ઘરની કાંસાની થાળી લાકડાના વેલણથી એટલી તો જોરથી અને એટલી વાર સુધી વગાડી કે એ થાળીના બે કટકા થઈ ગયા હતા! એ રાત હતી ૧૯૪૭ના ઓગસ્ટ મહિનાની ૧૪મી તારીખની. તે દિવસની છેલ્લી ઘડીઓ ગણાતી હતી. चंद मिनट में માત્ર તારીખ બદલાવાની નહોતી, તવારીખ બદલાવાની હતી. આખા દેશની, દેશના લોકોની. 

રાજાબાઈ ટાવરની ઘડિયાળમાં રાતના બારના ડંકા વાગ્યા. બારમો ડંકો વાગ્યો એ સાથે જ એ ટાવરની ટોચ પરથી હવાઈઓ છોડવામાં આવી. અને એ જ વખતે બેલાર્ડ પિયર, ગેટ વે ઓફ ઇન્ડિયા, અને બીજી ગોદીઓમાં લંગર નાખીને પડેલાં હર કોઈ દેશનાં જહાજોએ ભૂંગળાં વગાડ્યાં. ગિરણગાંવ કહેતાં પરળની કોટન મિલોએ પાળી શરૂ અને પૂરી થતાં રોજ જેમ ભૂંગળાં વગાડે તેમ રાતે બાર વાગે વગાડ્યાં. ભૂલેશ્વર, ગીરગાંવ, તાંબાકાંટા, ઝવેરી બજાર અને બીજી ઘણી બજારોમાં દુકાનદારોએ પોતાની જણસોની રસ્તા પર કમાન બનાવી તેના પર રોશની કરી હતી. મરીન ડ્રાઈવ, ચોપાટી, જેવાં સ્થળોએ લોકો ઊભરાતા હતા. ઘણાએ માથે વિદૂષક જેવી કાગળની ટોપી પહેરી હતી. ઘણાંખરાં બાળકો અને કેટલાંક મોટેરાના હાથમાં પીપૂડાં હતાં તે જોર જોરથી વગાડતા હતા. ચર્ચોમાંથી ઘંટનાદ સંભળાતા હતા અને દેશની આઝાદી અને આબાદી માટે ખાસ યોજાયેલ ‘મિડ-નાઈટ માસ’માં શ્રદ્ધાળુ લોકો દેશને માટે દુઆઓ માંગી રહ્યા હતા. એ જ વખતે રસ્તા પરથી પસાર થતી હતી ધીમી ચાલે ચાલતી BESTની ત્રિરંગી રોશનીથી શણગારેલી ટ્રામ અને બસ. અને બાર વાગ્યા પછી રસ્તા પર કે દરિયા કિનારે હતા તે બધા લોકો એક બીજાને કહી રહ્યા હતા : ‘જય હિન્દ’, વંદે માતરમ્’, મહાત્મા ગાંધી કી જય.’ ‘પંડિત નેહરુ કી જય.’ 

મુંબઈમાં તો અજવાળું, અજવાળું

એક બાજુ લોકોનો આ સ્વયંભૂ ઓચ્છવ ચાલી રહ્યો હતો ત્યારે બીજી બાજુ સરકારી કાર્યક્રમ શરૂ થયો હતો બોમ્બે સિવિલ સેકરેટરિયેટમાં. આજે એ મકાનમાં સીટી સિવિલ એન્ડ સેશન્સ કોર્ટનાં બેસણાં છે. તે રાતે આખી ઇમારતને કેસરી, સફેદ, અને લીલા રંગની રોશનીથી શણગારવામાં આવી હતી. એ વખતે હજી રાજ્ય અને શહેર, બંનેનું સત્તાવાર નામ હતું બોમ્બે અને બોમ્બે પ્રેસિડન્સી. એ મકાનમાં તો ધારાસભ્યો અને બીજા આમંત્રિતો જ દાખલ થઈ શકે. પણ થોડે દૂર આવેલા ઓવલના મેદાનમાં હજારોની મેદની આ ઐતિહાસિક ઘટનાની સાક્ષી બનવા ઊભી હતી. બધાની આંખો એ મકાનની ટોચ પરની કાઠી પર ખોડાયેલી હતી. સરકારી સમારંભની શરૂઆત સર્વધર્મ પ્રાર્થનાથી કરવામાં આવી. પ્રાઈમ મિનિસ્ટર (એ વખતે દરેક પ્રેસિડન્સીના સરકારી વડા ‘પ્રાઈમ મિનિસ્ટર’ તરીકે ઓળખાતા. (પછીથી અપનાવાયેલા બંધારણમાં એ પદ ‘ચીફ મિનિસ્ટર’ બન્યું.) બાળાસાહેબ ગંગાધર ખેરને હાથે ત્રિરંગો ફરકાવવામાં આવ્યો. બ્રિટિશ હકૂમતનો યુનિયન જેક એક લશ્કરી અધિકારીએ ધીમે ધીમે ઉતારી લીધો. અને થોડી જ ક્ષણોમાં એની જગ્યાએ આઝાદ ભારતનો ત્રિરંગો ફરફરવા લાગ્યો. ત્રિરંગો ફરકાવ્યા પછીના ભાષણમાં તેઓ આટલું જ બોલ્યા હતા : ‘આઝાદ ભારતના નાગરિકો! આજથી તમે સૌ આઝાદ છો!’ 

શ્વેતવસ્ત્રાવૃતા રાજાબાઈ (ટાવર)

સરકારી મકાનો, નગરપાલિકાની મુખ્ય ઓફીસ, રેલવે સ્ટેશનો, બેંકો અને વેપારી પેઢીઓની ઇમારતો, બલકે કોટ વિસ્તારની લગભગ એકેએક ઈમારત ઝળાંહળાં થઈ રહી હતી. રાજાબાઈ ટાવર સફેદ બત્તીઓના પ્રકાશમાં ઝળહળી રહ્યો હતો. પણ આ રાજાબાઈ ટાવર પરની રોશનીને કારણે મરાઠીભાષીઓની રીતે કહીએ તો એક ‘મોઠી ગમ્મત ઝાલી.’ રોશની જોવા આવનાર લોકોનાં ટોળાં ક્યારે વિખરાશે એનો અંદાજ કોઈ બાંધી શકતું નહોતું. એટલે ઠરાવાયું એવું કે લોકો વિખરાઈ જાય પછી રાજાબાઈ ટાવરની રોશની બંધ થશે, અને તે પછી બીજી બધી ઈમારતોની રોશની બંધ કરવી. પણ ગમ્મત કાય ઝાલી કે રાજાબાઈ ટાવરની રોશની બંધ કરવાનું કામ જેને સોંપવામાં આવેલું તે મિકેનિકની મળી ગઈ આંખ. સવારે ત્રણેક વાગ્યે ઝબકીને જાગ્યો. જુએ છે તો આસપાસ બધું સૂમસામ. ઝપાટાબંધ ટાવરની લાઈટ બંધ કરી. અને પછી સૂમસામ રસ્તાઓ પરની ઈમારતોની રોશની પણ ટપોટપ બંધ થઈ ગઈ!

બીજે દિવસે, ૧૫મીની સવારે આખા શહેરમાં લોકોએ સ્વેચ્છાએ સરઘસો કાઢ્યાં. પાલવા બંદર, ફ્લોરા ફાઉન્ટન, કાલબાદેવી રોડ, ગીરગામ રોડ, પ્રિન્સેસ સ્ટ્રીટ, ઝવેરી બજાર, મરીન ડ્રાઈવ કે ચોપાટી, જ્યાં જુઓ ત્યાં લોકોનાં ટોળેટોળાં. હાથમાં તિરંગો, આંખોમાં નવું અજવાળું, હોઠો પર ‘જય હિન્દ!’ અને દિલમાંથી ઊઠતી એક જ અરજ : ‘હે ભારત ભાગ્ય વિધાતા! અમારી ધરતીને સુજલામ્, સુફલામ્ રાખજો’. લોકોનાં ટોળાંમાં કોઈ નાચતા હતા, કોઈ ગાતા હતા, કોઈ મીઠાઈ વહેંચતા હતા. આઝાદી માટેની લડત વખતનાં ગીતો હજી લોકજીભે રમતાં હતાં: ‘યહ સર જાવે તો જાવે, પર આઝાદી ઘર આવે.’  

પણ હવે આઝાદી ઘર આવી ગઈ હતી. ગઈ કાલ સુધી બોમ્બે પોલીસના ગોરા સાર્જન્ટો લોકોના હાથમાંથી ત્રિરંગો ઝૂંટવી લેતા, અને બદલામાં પગ પર કે વાંસામાં લાકડીઓનો માર આપતા હતા. આજે એ જ ત્રિરંગો પોલીસનાં વાહનો પર ફરફરી રહ્યો હતો. ૧૫મીએ સવારે સાડા નવ વાગે બ્રેબોર્ન સ્ટેડિયમ ખાતે એક ખાસ સમારંભ યોજાયો હતો. તેમાં બી.જી. ખેરને હાથે બોમ્બે હોમ ગાર્ડઝને નવા ‘કલર્સ’ (એટલે કે નિશાન-ચિહ્ન) આપવામાં આવ્યા. સાંજે છ વાગે લશ્કર અને પોલીસના જવાનોએ ધ્વજ વંદન કરીને પરેડ કાઢી હતી. 

કદમ કદમ બઢાયે જા: ૧૫મી ઓગસ્ટની સવારે સરઘસ 

પહેલવહેલા આઝાદી દિવસ પહેલાં તેની ઉજવણી અંગે સરકાર તરફથી જે આદેશો બહાર પાડવામાં આવ્યા હતા તેમાંના કેટલાક આજે આપણને આશ્ચર્ય કે રમૂજ ઉપજાવે તેવા છે. ૧૯૪૭ના જુલાઈની ૨૯મીએ એક આદેશ બહાર પાડીને સરકારે દરેક સ્કૂલમાં ૧૫મીની સવારે ધ્વજ વંદનનો કાર્યક્રમ યોજવાનો આદેશ આપ્યો હતો. એ વખતે એકઠા થયેલા વિદ્યાર્થીઓને સ્કૂલ તરફથી મીઠાઈ વહેંચવા જણાવાયું હતું. પણ તે પાછળ વિદ્યાર્થી દીઠ છ આના (આજના ૩૭ પૈસા) કરતાં વધુ ખરચ ન કરવા પણ જણાવ્યું હતું. 

પાંચમી ઓગસ્ટે બહાર પાડવામાં આવેલી એક સરકારી યાદીમાં જણાવાયું હતું કે દેશનો ત્રિરંગો ખાદીનો જ હોવો જોઈએ એવી માગણી કેટલાક લોકોએ સરકાર સમક્ષ રજૂ કરી છે. સરકાર સૈદ્ધાંતિક રીતે તેનો સ્વીકાર કરે છે. પણ ત્રિરંગા બનાવવા માટે જરૂરી હોય તેટલી ખાદી તાબડતોબ મળવી મુશ્કેલ છે. એટલે બને ત્યાં સુધી ઝંડા ખાદીના બનાવવા, પણ ખાદી ન મળે તો બીજા સુતરાઉ કાપડના બનાવવા માટે કલેકટર આદેશ આપી શકે છે.

સરકારના ધ્યાનમાં એક વાત છેક ૧૧મી ઓગસ્ટે આવી અને તે જ દિવસે તેણે એક આદેશ બહાર પાડ્યો. અગાઉના આદેશો પ્રમાણે દરેક સરકારી સમારંભમાં ‘ગોડ સેવ ધ કિંગ’ ગાવા કે વગાડવાનું ફરજિયાત હતું. ૧૪મી ઓગસ્ટે કે તે પછી કોઈ પણ સરકારી સમાંરભમાં ‘ગોડ સેવ ધ કિંગ’ ગાવું/વગાડવું નહિ એમ આદેશમાં જણાવાયું. એ વખતે હજી દેશનું બંધારણ ઘડાયું નહોતું, અને એટલે ‘રાષ્ટ્રગીત’ નક્કી થયું નહોતું. એટલે સરકારી આદેશમાં જણાવાયું હતું કે જો સ્થાનિક લોકોની ઇચ્છા કે માગણી હોય તો ‘જન ગણ મન’ કે ‘વંદે માતરમ્’ ગાઈ કે વગાડી શકાય. 

એ વખતે આજના જેવાં સંચારમાધ્યમો નહોતાં. સમાચારનો મુખ્ય આધાર રેડિયો અને છાપાં. એ વખતે ઘણાંખરાં છાપાંની કિંમત બે આના (આજના બાર પૈસા). બીજું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારથી દેશમાં કાળાબજારે પગ પેસારો કર્યો હતો. એટલે કેટલાંક અખબારોએ ૧૪-૧૫-૧૬મી ઓગસ્ટના અંકમાં કિંમત છાપીને નીચે મોટા અક્ષરે છાપ્યું હતું : ‘Do NOT pay more.’ ઓગસ્ટની શરૂઆતથી દરેક છાપામાં સૌથી વધુ જોવા મળતી જો કોઈ જાહેર ખબર હોય તો તે રેડિયોની. ત્યારે સૌથી સસ્તા રેડિયો સેટની કિંમત હતી રૂપિયા પંચાણું. 

બેલાર્ડપિયર પરથી વિદાય લેતી બ્રિટિશ લશ્કરની પહેલી ટુકડી

પછી આવ્યો ૧૭મી ઓગસ્ટનો દિવસ. આખા દેશમાં અંગ્રેજોનું લશ્કર સૌથી પહેલાં ઊતર્યું હતું મુંબઈને કિનારે, ૧૬૬૫માં. અને એ જ મુંબઈના કિનારે આવેલા બેલાર્ડ પિયરથી બ્રિટિશ લશ્કરની પહેલી ટુકડીએ વિદાય લીધી. તેમને વળાવવા માટે ગવર્નર જનરલ લોર્ડ માઉન્ટબેટન દિલ્હીથી મુંબઈ આવ્યા હતા. વિદાય પહેલાં તેમણે કરેલા ભાષણમાં સૈનિકોની બહાદુરી અને ફરજપરસ્તીની પ્રશંસા કરીને તેઓ સુખરૂપ સ્વદેશ પહોંચે એવી શુભેચ્છા પાઠવી. પછી સૈનિકોની સાથે લોર્ડ અને લેડી માઉન્ટબેટન સ્ટીમર પર ગયાં અને થોડો વખત સૈનિકો સાથે ગાળીને પાછાં કિનારે આવી ગયાં હતાં. 

બ્રિટિશ સૈન્યની પહેલી ટુકડીને જતી જોવા માટે લોકોની ખાસ્સી મેદની એકઠી થઈ હતી. પાંચ-સાત વરસની એક ગરીબ અને ગરીબડી છોકરી પણ ત્યાં ઊભી હતી. વિદાય લઈ રહેલા સૈનિકો તેની બાજુમાંથી જ કૂચ કરી રહ્યા હતા. ટોળામાંથી કોઈએ એક સૈનિકના હાથમાં ખાદીનો નાનકડો ત્રિરંગો પકડાવી દીધો હતો. છોકરીને જોઈને એ સૈનિક ઘડીભર ઊભો રહ્યો અને છોકરીનો ખભો થાબડીને પોતાના હાથમાંનો ત્રિરંગો તેને આપી દીધો. અને એ જ ક્ષણે પેલી છોકરીની આંખોમાં કોઈ અજબની ચમક આવી. આસપાસનાં બધાં સાંભળે તેમ તે બોલી ઊઠી : ‘સારે જહાં સે અચ્છા, હિન્દોસ્તાં હમારા’. 

e.mail : deepakbmehta@gmail.com 

XXX XXX XXX 

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”; 15 ઓગસ્ટ 2026

રવીન્દ્ર પારેખ

એમ લાગે છે, મોંઘવારી મીડિયાને જ લાગે છે ને તે જ ચેનલો, વર્તમાનપત્રોમાં રડારોળ કર્યા કરે છે, બાકી, સામાન્ય માણસને તે કંઇ લાગુ પડતી હોય એવું લાગતું નથી. ખૂણેખાંચરે મોંઘવારીની પંચાત થતી હશે, પણ તેનો અવાજ સપાટી પર આવતો નથી. ક્યાં તો લોકોને મોંઘવારી લાગતી નથી અથવા તો કોઈ ડરને કારણે તેઓ ચૂપ છે. એટલું તો છે ને કે મોંઘવારી આખા દેશને સ્પર્શતો મુદ્દો છે ને તેમાં જન સામાન્યનો અવાજ ન ભળે એ તો ચાલે જ કેમ? એક વાત બહુ સ્પષ્ટ છે કે મોંઘવારી રાષ્ટ્રીય સમસ્યા છે ને તે ઉકેલવા બાબતે સરકાર બહુ બેધ્યાન છે. મોંઘવારી હોય જ નહીં તેમ પ્રજા અને સરકાર શાંત છે. એ પણ દુ:ખદ છે કે આ સામાન્ય લોકોને સ્પર્શતો પ્રશ્ન છે, પણ સામાન્ય અવાજ પણ ઊઠતો નથી. પ્રજાનું આ ખંધું મૌન દુ:ખદ અને ઘાતક છે.

રિઝર્વ બેંક પણ મોંઘવારી વધે છે તો વધામણાં ખાય છે ને આંકડાઓ જાહેર કરે છે. આ વખતે ખાદ્ય સામગ્રીઓમાં થયેલા ભાવ વધારાને કારણે જુલાઈ મહિનામાં રિટેલ ફુગાવો વધીને 4.45 ટકા પર પહોંચ્યો છે. જુલાઈનો આંકડો અત્યાર સુધીમાં સૌથી ઊંચો છે. ખાસ કરીને ડુંગળી અને આદુના ભાવમાં થયેલો વધારો એને માટે જવાબદાર છે. ડુંગળીની મોંઘવારી 4.73 ટકાથી વધીને 22.54 ટકા થઈ છે. જ્યારે આદુમાં 83.62 ટકાનો ઉછાળો જોવાયો છે. લસણના ભાવમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.

સરકારી આંકડાઓ અનુસાર જૂનનો રિટેલ ફુગાવો, કન્ઝ્યુમર પ્રાઈસ ઇન્ડેક્સ (CPI) આધારિત 4.38 ટકા હતો. રાષ્ટ્રીય આંકડાકીય કાર્યાલય (NSO) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા અહેવાલ મુજબ જુલાઈ મહિનામાં ખાદ્ય ફુગાવો વધીને 5.52 ટકા પર પહોંચ્યો છે. આ આંકડો જૂન મહિનામાં 5.32 ટકા હતો. આમ મોંઘવારીમાં થયેલા વધારામાં ખાદ્ય સામગ્રીમાં થયેલ ભાવ વધારો જવાબદાર છે. એ નોંધનીય છે કે સરકાર દ્વારા ભારતીય રિઝર્વ બેન્કને કન્ઝ્યુમર પ્રાઈસ ઇન્ડેક્સ (CPI) આધારિત મોંઘવારી દરને 4 ટકા પર રાખવાની જવાબદારી સોંપાઈ છે. જેમાં બંને તરફ 2 ટકાની છૂટછાટ રાખવામાં આવી છે. જો કે, તહેવારોની સીઝનમાં મોંઘવારી દર ઊંચો રહે એમ બને.

આ તો રાષ્ટ્રીય મોંઘવારીની વાત થઈ, તેમાં ગ્રામીણ મોંઘવારી દર 4.84 ટકા અને શહેરી મોંઘવારી દર ૩.96 ટકા હતો. તેલંગાણામાં સૌથી વધુ મોંઘવારી દર 6.32 ટકા નોંધાયો છે ને મિઝોરમમાં સૌથી ઓછો  1.84 ટકા નોંધાયો છે. રિઝર્વ બેન્કને હિસાબે ઇંધણના ભાવમાં થયેલ વધારાને કારણે મોંઘવારી વધી છે. RBIએ 2026-’27માં CPI આધારિત મોંઘવારીનું અનુમાન 5 ટકાનું રાખ્યું છે. આગામી મહિનાઓમાં ખાદ્ય તેલ મોંઘુ થવાનું છે. આ ઉપરાંત પરિવહન ખર્ચ અને ભૌગોલિક રાજકીય તનાવ મોંઘવારી વધારે એમ બને. ક્રૂડ ઓઈલ આવતા વીકમાં 80-85 ડોલરની આસપાસ રહેવાની શક્યતા છે, એટલે એ પણ મોંઘવારીમાં વધારો કરે એ શક્ય છે.

આ તો થઈ સરકારી આંકડાઓની રમત. એ સામાન્ય માણસને સીધી અસર ઓછી જ કરે છે. એ તો બજારમાં કિલો-બે કિલો ખરીદે છે ને તેમાં ભાવ વધે છે તો ખિસ્સું કપાતું હોય તેવું અનુભવે છે. એ મોંઘવારી કેવીક છે? રિઝર્વ બેન્કના આંકડાઓ કરતાં જીવન જરૂરી ચીજવસ્તુઓનો ભાવ વધે છે તો સામાન્ય અને મધ્યમ વર્ગને બહુ ત્રાસદાયક વીતે છે. છેલ્લા એક વર્ષમાં ખાદ્યપદાર્થોમાં 10 ટકા સુધીનો ભાવવધારો નોંધાયો છે. આ વખતે ચોમાસું વધારે અને અનિયમિત રહ્યું છે, તે ઉપરાંત ઈરાન-અમેરિકા યુદ્ધને કારણે તહેવારોમાં આર્થિક તનાવ વધવાની શક્યતાઓ છે. રક્ષાબંધન, જન્માષ્ટમી, ગણેશોત્સવ, નવરાત્રિ, દિવાળી જેવા તહેવારોમાં બધું જ મોંઘું ખરીદવાનું બધાંને ન પરવડે એમ બને ને એમનો તહેવાર ફિક્કો થઈ જાય એમ પણ બને.

સાચું તો એ છે કે મોંઘવારીએ માઝા મૂકીને તમામ હદો પાર કરી દીધી છે. તેને લીધે સામાન્ય અને મધ્યમવર્ગીય પરિવારોને રોજિંદું જીવન જીવવાનું જીવ પર આવ્યું છે. બજારમાં જરૂરી ચીજવસ્તુઓ પર હાથ ન મુકાય એ હદે ભાવ આસમાને પહોંચ્યા છે. એક તરફ સામાન્ય પરિવારોની આવક નક્કી અને મર્યાદિત છે, તો બીજી તરફ દૈનિક ખર્ચ અમર્યાદિત રીતે વધી રહ્યો છે. આ પરિસ્થિતિમાં લોકોની ખરીદ શક્તિ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી ગઈ છે, એમાં સામાન્ય ને મધ્યમવર્ગની હાલત તો બદથી બદતર થઈ રહી છે. સામાન્ય માણસ સાધારણ ખર્ચમાં સાદું ભોજન ન મેળવી શકે તો એ ક્યે મોઢે ભારત માતાકી જય બોલશે? આઝાદીને લગભગ 80 વર્ષ થવાનાં. આટલાં વર્ષમાં આ દેશનો નાગરિક દાળ-રોટલા પણ ન પામી શકે તો તે કઈ રીતે સ્વતંત્ર નાગરિક હોવાનો દાવો કરી શકશે?

40 રૂપિયે મણ ચોખા હતા, ત્યારે પણ કેટલાક તો ખાઈ શકતા ન હતા ને હવે અનેક ગણા મોંઘા છે ત્યારે પણ એ જ સ્થિતિ છે. મધ્યમ વર્ગને આવક, મોંઘવારી વધે એમ વધતી નથી એટલે એણે પણ પેટ કાપીને જ ચલાવવું પડે છે.

બધું જ પહોંચ બહાર જઈ રહ્યું છે. કઠોળ, ચોખા, લોટ, દૂધ જેવી જરૂરી ચીજ વસ્તુઓ ઘરની બહાર રહી જાય એટલી બધી મોંઘી છે. ડુંગળી પણ ઘરમાં ન આવી શકે એટલી મોંઘી થઈ છે. શાકભાજી પણ લક્ઝરી થઇ ગઈ છે. શ્રાવણમાં તહેવારો આવી રહ્યા છે ને ચીજ વસ્તુઓ ઘરમાં આવે જ નહીં, એટલી મોંઘી થઇ ગઈ છે. તહેવારોમાં વહેવારો ના સચવાય એટલી મોંઘવારી ક્યાં જઈને અટકશે તે નથી ખબર. એ પણ નથી સમજાતું કે યુદ્ધને કારણે મોંઘવારી છે કે મોંઘવારીને કારણે યુદ્ધ છે? યુદ્ધ ન હતું ત્યારે પણ સોંઘવારી હતી એવું તો ન હતું. યુદ્ધને કારણે વૈશ્વિક બજાર અને સપ્લાય ચેઈન પ્રભાવિત થાય એ ખરું, પણ આમાં કેટલું સાચું ને કેટલું ઉપજાવેલું એ નક્કી કરવાનું મુશ્કેલ છે. એટલું નક્કી છે કે ચોમાસું નબળું ન હોય કે યુદ્ધ ન હોય, ત્યારે પણ ભાવો, ખાસ કરીને તહેવારોમાં વધ્યા જ છે. મોંઘવારી માટે આપણે કારણની રાહ જોતાં નથી. આ વખતે પાક ઓછો છે, સંગ્રહખોરી વધી છે … વગેરે મોંઘવારી ચાલુ રાખવાની યુક્તિઓ છે. સાચી વાત એ છે કે ભાવ વધારામાં પારદર્શિતા પહેલેથી જ ઓછી છે ને એનો ભોગ સામાન્ય તથા મધ્યમ વર્ગ બને છે.

છેલ્લા એક વર્ષમાં તુવર દાળ 119.50 પરથી ૩.24 ટકા મોંઘવારી સાથે 123.37 પર પહોંચી છે. અડદ દાળ 5.52 ટકા મોંઘી થઈ છે. સનફલાવર ઓઈલ 160.51 પરથી 189.37 પર પહોંચ્યું છે. આ ટકાવારી 17.98 ટકા છે. સિંગતેલ 9.25 ટકા મોંઘું થયું છે, જ્યારે ડુંગળી 28.24 પરથી 24.18 ટકા મોંઘવારી સાથે 35.07 પર પહોંચી છે. આમ જ દૂધ, તેલ, કઠોળ, ચોખા જેવી આઇટેમો મોંઘી થઈ છે. ટૂંકમાં, આમાંની કોઈ એવી લક્ઝરી આઇટેમ નથી, જે મોંઘી થાય તો પરવડે. અહીં લીધી તે તમામ ચીજવસ્તુઓ જીવન જરૂરી છે. જીવવા માટે જે જરૂરી જ છે, તે પણ સસ્તી ન મળે તો સામાન્ય ને મધ્યમવર્ગીય લોકોએ કેમ ટકવું તે પ્રશ્ન જ છે. હવે તો કહેવાતો ઉચ્ચ મધ્યમવર્ગ પણ મોંઘવારીનું રડતો થઈ ગયો છે.

સાચી વાત એટલી છે કે જે જીવન જીવવા જરૂરી જ છે, એવી ઓછામાં ઓછી ચીજવસ્તુઓ પણ સામાન્ય વર્ગ ખરીદી ન શકે, તો જીવન વ્યવહાર ચલાવવા તેણે શું કરવું એના ઉપાયો શોધવા જોઈએ. તેમને જીવવાનો હક નથી શું? આ દેશ જીવવા માટે ઓછામાં ઓછી ચીજ વસ્તુઓ સામાન્ય વર્ગને ન આપી શકે, તો શેનો વિકાસ કરી રહ્યા છીએ આપણે? ગરીબીનો કે ભૂખમરાનો તે પ્રશ્ન દરેકે દરેકને પૂછવા જેવો છે.

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 14 ઑગસ્ટ 2026