ગુજરાતી ભાષા અન્તર્ગત (in-built અથવા જન્મજાત) સર્જકતા વિશે મેં અગાઉ કેટલીક વાતો કરેલી.
એવી કે એ પ્રકારની વાતો આપણા સૌના સહભાગી વિચારવિમર્શ માટે આજથી આગળ ચલાવું.
દરેક વ્યક્તિ પોતાના ભાષિક સામર્થ્ય – competence – અનુસાર ભાષિક રજૂઆત – performance – કરતી હોય છે. સામર્થ્ય અને રજૂઆત એકબીજાનાં પૂરક છે, એકબીજામાં સુધારાવધારા કરી આપે. તદનુસાર આપણાં વર્તન ઘડાય છે, આપણાં સાહિત્યસર્જન કે લેખન પણ. એ વિશેની જાગૃતિ વધે અને સઘળાં વર્તન સાવધાનીથી થાય એ આ લેખમાળા પાછળનો આશય છે.
અહીં મિત્રો પાસે ચર્ચાની અપેક્ષા છે. ભાષાવિજ્ઞાનની રીતે વાત કરવા એનું જ્ઞાન જોઈશે. પરન્તુ સાદી સમજની ભૂમિકાએ પણ ચર્ચા કરી શકાય.
આ પ્રયોગો જુઓ —
૧
એણે એકી કરી દીધી.
એ બેકી ગયો છે.
મારા પગ એકી-બેકી રમે છે.
— એકી અને બેકી-માં એક અને બે વિશે વિચારો. દરેકને ‘ઇ’ લાગ્યો તેથી શું પરિણામ આવ્યું? વિચારો.
— એકી કે બેકી પદ એકલું અને એકી-બેકી પદ ભેગાં પ્રયોજાય (જેમ કે પગ સાથે) ત્યારે શું શું સમજાય છે તે વિચારો.
— મારા પગ એકી-બેકી રમે છે – પ્રયોગમાં જે લક્ષ્યાર્થ અને વ્યંગ્યાર્થ છે તેનું ટૂંકમાં વર્ણન કરી જુઓ અને બીજા આગળ, વિદ્યાર્થી હોય તો તેની આગળ, કરી બતાવો.
૨
આપણે હવે કાર્યક્રમની શરૂઆત કરવા જઈ રહ્યા છીએ.
— આ વાક્ય ગુજરાતીની રીતનું નથી કે છે? — વિચારો.
— જાણીતી રીતનું આ છે – કાર્યક્રમ શરૂ કરીએ છીએ. — સરખાવો.
— છતાં એ ગુજરાતી વ્યાકરણસમ્મત વાક્ય છે. — તો એને સ્વીકારીશું કે કેમ?
— વાક્યમાં ‘હવે’ છે — એટલે ક્યારે?
— વાક્યમાં કરવું જવું રહેવું અને હોવું ક્રિયા-તત્ત્વો છે.
તો, કાર્યક્રમ શરૂ કરતા કરતા જતા જતા રહેતા રહેતા હોઈશું કે શું? — વિચારો.
= = =
(010525USA)
સૌજન્ય : સુમનભાઈ શાહની ફેઇસબૂક દીવાલેથી સાદર
‘બાંધ ગઠરિયાં’ના બે ભાગ ૧૯૫૪માં પુસ્તક રૂપે પ્રગટ થયા તે પહેલાં એમાંનું લખાણ ‘કુમાર’ માસિકમાં હપ્તાવાર પ્રગટ થતું હતું. જન્મ ૧૯૦૧ના એપ્રિલની છઠ્ઠી તારીખે. ૧૯૫૪માં ચન્દ્રવદનની ઉંમર બાવન વર્ષની. નેવું વર્ષની ઉંમરે ૧૯૯૧માં અવસાન થયું. તેને આગલે વર્ષે, ૧૯૯૦માં, છેલ્લી કડી ‘શૂન્યનો સરવાળો’ લખીને પૂરી કરી. અવસાન થયું ત્યારે તે ‘જન્મભૂમિ-પ્રવાસી’માં હપ્તાવાર પ્રગટ થઈ રહી હતી. ૧૯૯૧ના જૂનની ૧૬મી તારીખે તેનો છેલ્લો હપ્તો પ્રગટ થયો. પુસ્તકરૂપે તો છેક ૧૯૯૫માં આ છેલ્લો મણકો પ્રગટ થયો. એટલે કે ચન્દ્રવદનની લગભગ અડધી જિંદગી સુધી આ શ્રેણીનું લેખન-પ્રકાશન ચાલ્યું. ગુજરાતી આત્મકથાના લેખન-પ્રકાશનમાં આ એક રેકર્ડ ગણાય.