ગાંધીએ કલ્પેલા લોકસેવકની એક મહત્ત્વની કામગીરી મતદાર જાગૃતિની હતી તે આજના વોટચોરીના માહોલમાં કદાચ વધુ તીવ્રપણે યાદ આવતો અને ઝંઝેડતો મુદ્દો છે.

પ્રકાશ ન. શાહ

કેમ કે ગાંધી જયંતીના ભણકારા વાગી રહ્યા છે, ગાંધીસ્મૃતિ આસપાસ કૈંક રસમી તો કૈક દિલી આયોજનો અંગે આગોતરી ખબરનું બજાર બહુ નહીં તોયે ઠીક ઠીક ગરમ પણ છે. મને જે એક પૂર્વસૂચનામાં ખાસ રસ પડ્યો તે ગાંધી પીસ ફાઉન્ડેશન(નવી દિલ્હી)ના નિમંત્રણપત્રથી  કે આ નિમિત્તે આશુતોષ રાંકા સંબોધન કરશે. રાંકા, તમે જાણો છો, જંતરમંતર મંથનમાંથી ઉભરેલાં યુવા રત્નો  પૈકી છે. જો કે અહીં મેં કરવા ધારેલ મુદ્દો અને મહિમા ખાસ તો એમણે જે વિષય પસંદ કર્યો

આશુતોષ રાન્કા

છે એનો છે – ‘જેન ઝીના ગાંધી’. વૉટ્સઅપ યુનિવર્સિટીએ એક એવો છાત્રયુવા દોર છેલ્લા દાયકામાં જોયો જેણે ગાંધીને જોયો ન જોયો બલકે ક-જોયો. પણે  ઑક્યુપાય વૉલ સ્ટ્રીટ મુવમેન્ટ ચાલી તો પોસ્ટરો જોવાં મળ્યાં કે આજે જો ગાંધી હોત તો એ અહીં હોત. ગમે તેમ પણ, રવીશકુમારના યાદગાર શબ્દોમાં ‘જંતરમંતર … ડર છૂમંતર’ના સાક્ષાત્કારક માહોલમાં ગાંધી સહજ સાંભરી આવ્યા છે અને નવી ને ન્યાયી દુનિયાની લેહમાં જેન ઝી પોતાના ગાંધીને કૈંક ખોજી ને પામી રહેલ  છે.

નિત્યનૂતન જે ગાંધી, એનું સવિશેષ સંકીર્તન આયોજન ગુજરાતમાં  આ દિવસોમાં રચનાત્મક કૉંગ્રેસે કર્યું છે. તેવીસ જેટલાં શહેરો ને કસ્બાઓમાં એ વિશેષ વ્યાખ્યાનો યોજી રહેલ છે. આ વ્યાખ્યાતાઓ કોઈ પક્ષીય અગ્રણીઓ નથી પણ સામાન્યપણે જેમને નાગરિક કર્મશીલ કહી  શકીએ અગર સ્વતંત્ર બૌદ્ધિક  કહી શકીએ તે માંહેલા છે. લાગે છે, કૉગ્રેસનો મિજાજ ને માહોલ બદલાઈ રહ્યાં છે. સ્વરાજનિર્માણ કોઈ પક્ષીય એજન્ડા માત્ર નથી પણ એક નાગરિક મથામણ છે એ ધોરણે એક વિપક્ષ તરીકે વ્યાપક અભિગમથી આગળ જવાની એની છટપટાહટ રાહુલ ગાંધીના નેતૃત્વમાં ભારત જોડો પદયાત્રાના દિવસોથી જણાવા લાગેલી તે કદાચ ઓર ગતિ પકડી રહેલ છે.

ગાંધી જયંતીની વાત કરતે કરતે હું કૉંગ્રેસની  વાતમાં ક્યાં સરી  પડ્યો, તમને થશે. ભાઈ, મુદ્દો તો સ્વરાજનિર્માણનો છે. આટલું સાંભળી કોઈ તાજેતરનાં વર્ષોમાં ભા.જ.પ. શ્રેષ્ઠીઓ કેમ જાણે ડામ દેવાની રીતે યાદ આપતા રહ્યા છે તેમ ગાંધીએ તો આ હેતુથી જ બેસતે સ્વરાજે કૉંગ્રેસને  વિસર્જનની અને લોક સેવક સંઘમાં ફેરવી નાખવાની સલાહ આપી હતી તે સંભારે એમ પણ બને. સત્તાપક્ષને ગાંધીની સલાહમાં કોઈ મૂલ્યાત્મક રસ તો ક્યાંથી હોય – હા,કૉંગ્રેસ વિખરાઈ જાય એ એમને જરૂર ભાવતું અને ફાવતું આવે.

ગાંધીની આ સલાહ વિશે થોડી વાત ઘડી રહીને કરીશું, પણ સૂચિત લોક સેવક સંઘને એમણે  ભળાવેલાં કામો પૈકી એક કામની વાત અહીં સાભિપ્રાય કરવી છે. એમણે કલ્પેલો સેવક    નકરો કીડિયારું પુરનારો કે પંખીને ચણ નીરતો જણ માત્ર નહોતો. મતાધિકારપાત્ર કોઈ પણ વ્યક્તિ મતથી વંચિત ન રહે અને તે વિધિવત નોંધણી પામી મુક્તપણે મત આપી શકે એ  ગાંધીની વ્યાખ્યા પ્રમાણેના લોકસેવકની જવાબદારી હતી. આશ્ચર્યકારક રીતે આજે આ ઇતિહાસકર્તવ્ય અંગેનો નાગરિક ઝંડો રાહુલ ગાંધીએ અને બીજાઓએ ઉપાડ્યો છે. રાજકીય કાર્યકરોની આ નાગરિક તત્પરતા જેન ઝી ગાંધીનું તર્પણ નથી તો શું છે, કહો જોઉં.

વાત સાચી કે આખર દિવસોમાં ગાંધી કોંગ્રેસના વિસર્જનના એક મુસદ્દા પર કામ કરી રહ્યા હતા. રાજકીય સત્તાની જરૂરત પ્રીછતે છતે વ્યાપક સામાજિક ફલક પરના કામને સ્વરાજનિર્માણની એક પાયાની જરૂરત સમજતા હતા. સ્વરાજની લડત દરમ્યાન પણ એમણે  સામાજિક પાસું છોડ્યું નહોતું, અને હવે એને અગ્રતા આપવી તે એમને સ્વાભાવિક જ ઇષ્ટ લાગતી વાત હતી. પણ ‘હરિજન’ના એ જ અંકમાં, રિપીટ, એ જ અંકમાં તમે એમની એક બીજી ટિપ્પણી પણ જોઈ  શકશો કે કૉંગ્રેસ પક્ષને મરવા દેવાય નહીં. સ્વરાજ સંક્રાંતિની જરૂરત અને મર્યાદા સમજનાર મહાન પ્રયોગવીરની આ કુલીન દ્વિધા હતી. નહેરુ અને વૉટ્સઅપ વહાલા સરદાર સહિતની નક્ષત્રમાળાને લાગ્યું કે દેશવ્યાપી રાજકીય સંગઠન વિના લોકતંત્રનો  દી’ વળે તેમ નથી.

કૉંગ્રેસની ટીકાના પ્રસંગો આવ્યા છે અને આવશે: ચડતીપડતી વચ્ચે ન એનું ગાંધી-સંધાન છૂટો, ન દેશ જનતાનું.

30 સપ્ટેમ્બર 2026 

e.mail : prakash.nireekshak@gmail.com

આશા બૂચ

ગાંધીજી વિશે અઢળક સાહિત્ય રચાયું. વિવિધ ભાષાઓમાં એમની જીવન કથા લખાઈ. ગાંધીજીનાં સ્મારક રચાયાં, એમનાં પૂતળાં મુકાયાં, હારતોરા પહેરાવેલા ફોટાઓનો તો કોઈ પાર નથી. અરે, જે સરકારી નેતાઓ તેમનાં કાર્યો અને સિદ્ધાંતોને વખોડીને તેનાથી તદ્દન વિરુદ્ધ દિશામાં દેશનો વહીવટ કરે છે તેમની ઓફિસમાં પણ હજુ ગાંધીજી છબિ શોભે છે. બસ, એક તેમની મૂર્તિ સ્થાપીને મંદિર બનાવવાનું બાકી છે. (ભગવાન આપણને એવાં કૃત્ય કરતાં બચાવે!)

એક રીતે જોઈએ તો ગાંધીજીની પૂજા આપણે શ્રદ્ધાપૂર્વક કરીએ છીએ. વિદેશોમાં પણ એમના પ્રત્યેનો પૂજ્યભાવ દોઢસો વર્ષ વીત્યાં પછી પણ અકબંધ રહ્યો છે. કારણ? કોઈ વ્યક્તિની અસાધારણ શક્તિ જોઈએ તો તેનાથી અંજાઈ જઈને તેને અનુસરી ન શકાય (કે અનુસરવા જેટલી હિંમત અને શક્તિ ન હોય) તો તેમને પૂજીને આપણું ઋણ અદા કર્યાનો સંતોષ લેવાનું માનવ જાતને ફાવે છે. એની આ આદત જૂની પુરાણી છે. સતયુગમાં પેદા થયેલા રામ અને કૃષ્ણ જેવા અવતારો (એ આપણી કલ્પના માત્ર છે, જેનો કોઈ પુરાવો હાથવગો નથી), અને ત્યારબાદ અવનિ પર વિચરી ગયેલા જીસસ અને બુદ્ધ જેવાને પણ આપણે પૂજ્યા ખરા, પણ એમના ઉપદેશોને સમજ્યા મુઠ્ઠીભર લોકો અને અનુસર્યા તો તેથી પણ ઓછા. આમ કેમ?

ગાંધીજીને મહાત્માનું બિરુદ આપ્યું, એમની સ્વાતંત્ર્યની લડતમાં હજારો-લાખો લોકો જોડાયા. પણ એમની બહુમુખી પ્રતિભાના એકેએક પાસાને સમજ્યા કેટલા? ગાંધીજી જીવનને અખિલાઈથી જોનારા, અલગ અલગ ખંડમાં વિભાજીત થયેલું નહીં. આથી જ તો જીવનનું એક પણ પાસું એમના વિચારો અને પ્રયોગોથી અસ્પૃશ્ય નથી રહ્યું.

એમને સમજવા મુશ્કેલ છે તેનાં ઘણાં કારણો હોઈ શકે. એક તો, તેમણે નીતિમત્તાનાં ધોરણોને વ્યક્તિગતથી માંડીને વૈશ્વિક તખ્તા સુધી વિસ્તાર્યાં. રાજકારણના સિદ્ધાંતોને ગ્રામ્ય વિસ્તાર જેવા સૂક્ષ્મ કે નાના ક્ષેત્રથી સમગ્ર દેશ જેવા બૃહદ્દ અથવા વ્યાપક ક્ષેત્ર સુધી અમલમાં મુક્યા, જેનો અનુબંધ કદાચ બધાને ન સમજાયો હોય. ગાંધીજીના ધાર્મિક પાસાનો વિચાર કરીએ તો એક તરફ એમના જ શબ્દોમાં ‘સનાતની હિન્દુ’ તરીકે એમની પ્રતિભા ઉપસી આવે, તો બીજી બાજુ તેઓ તદ્દન ક્રાંતિકારી, સુધારાવાદી દૃષ્ટિકોણ ધરાવતા હતા. ઈશ્વર પર ઊંડી શ્રદ્ધા ધરાવનારા, છતાં મૂર્તિ પૂજક નહીં. આદિ પરંપરાને જાળવી રાખનારા, છતાં આપણા ગ્રંથોના અપ્રસ્તુત ભાગને નકારી કાઢનારા. શ્રમવિભાજનની વ્યવસ્થાના ભાગ રૂપે વર્ણવ્યવસ્થાને સ્વીકારનાર, પરંતુ જ્ઞાતિના સ્તરીકરણથી પેદા થતી અન્યાયી વ્યવસ્થાના એકદમ વિરોધી.

ઉપર ઉલ્લેખ કર્યો છે તેવા પરસ્પર વિરોધી લાગતા વિચારોનું અનુસરણ કરવાને કારણે જ ગાંધીજીએ તેમના ચાહકો તેમ જ નિંદકો પાસેથી ‘મૂર્ખાઈ ભરેલા’થી માંડીને ‘બંડખોર’, ‘મહાત્મા’થી માંડીને ‘બાપુ’ જેવા માન (અને અપમાન) સૂચક સંબોધનો ઉપાર્જિત કર્યા હશે. કોઈ એક કાર્ય કરવા માટે તેમણે જેટલો વિચાર, આયોજન અને પ્રયુક્તિઓનો ખ્યાલ કર્યો હતો એટલો કદાચ કોઈ સૈન્યના વડાએ પણ નહીં કર્યો હોય. આમ છતાં તેમના ખ્યાલો અવારનવાર બદલાતા એ પણ જાણીતું છે. તેઓ પોતે જ કહેતા કે મારા આખરી વિધાનને જ પ્રમાણિત ગણવા. પણ એનું કારણ એ હતું કે તેઓ હંમેશ સત્યની શોધ કરતા રહેતા, તેથી સંયોગો અને હકીકતો બદલાતાં તેમના વિચારો પણ બદલાય તે સ્વાભાવિક છે. એનો અર્થ એ કે ગાંધીજી હરહંમેશ વિકાસશીલ રહેતા. પોતાની ભૂલો સ્વીકારી, તેને સુધારવા તત્પર રહેતા, જે આપણામાંના કેટલા કરી શકે?

હવે રહી વાત ગાંધીજીને અનુસરવાની. કોઈ કહેશે, એમનો યુગ અલગ હતો, આપણે વિદેશી સત્તાના જુલમ સામે લડવાનું હતું. શું હાલની સરકારો પ્રજાને અન્યાય નથી કરતી? શું આજે અસમાનતા, શોષણ અને ભેદભાવ નથી પ્રવર્તતા? તો ગાંધીજીએ ચીંધેલા માર્ગે એનો ઉકેલ લાવવા કેમ ચપટીભર લોકો જ આગળ આવે છે? હા, સત્તા સામે સાઠમારી કરવા હિંમત અને બલિદાનની તાકાત જોઈએ. આપણે ભૂલવું ન જોઈએ કે મોહન એક ડરપોક અને સાધારણ બાળક હતા, જે સમય જતાં એટલા નિર્ભીક બન્યા કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના વફાદાર તાબેદાર પ્રજાજનમાંથી સામ્રાજ્યને શાંતિથી, પણ મક્ક્મતાથી તડીપાર કરનારા સૈનિક બનવા જેટલી હિંમત દાખવી શક્યા. તો શું આપણા સહુમાં આવી હિંમત નથી? ન્યાય માટે લડવા જતાં આવતી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવાની તાકાત નથી? ગાંધીજીને પોતાની અંદર રહેલી સત્યનિષ્ઠા અને હિંમત પૂર્વક અન્યાયનો સામનો કરવાની તાકાતની જેવી ભાળ મળી કે તરત તેનો પ્રસાર દમનનો ભોગ બનેલા હજારો સામાન્ય ગણાતા મજદૂરો, ખેડૂતો અને મહિલાઓમાં કર્યો અને તેમનું સશક્તિકરણ કર્યું, જેના પરિણામે દક્ષિણ આફ્રિકામાં અન્યાયી કાયદાઓનો અંત આવ્યો અને ભારતમાં વિદેશી શાસનનો અંત આવ્યો.

આપણને કદાચ નાના કે મોટા પાયા પર સત્યને પગલે ડગ માંડતાં ભય લાગે છે; નિષ્ફ્ળ થશું તો? કોઈ સાથ નહીં આપે તો? આપણા સાથીદારોથી અલગ પડી જઈશું તો? ગાંધીજીનું ઉદાહરણ લઈએ. તેમણે અસંખ્ય પ્રયોગો કર્યા, પડ્યા, આખડ્યા, ભૂલો કરી, પણ અંતે દરેક વખતે તેમાંથી પાઠ શીખ્યા. એટલે જ તો મોહનમાંથી મહાત્મા બન્યા. આપણે મહાત્મા ક્યાં બનવું છે? પણ માનવ તરીકેની ગરિમા જળવાય એ ખાતર પણ શક્ય તેટલા ગાંધી વિચારોને તો અપનાવીએ!

ગાંધીજીની માનવજાત પ્રત્યેની અનુકંપા અને તેની ભલાઈ કરવા વેઠવી પડેલી પીડા બુદ્ધ કે ભગવાન કૃષ્ણથી જરા પણ ઉતરતી નહોતી એ આપણે જાણીએ છીએ. તેમને કબીર અને નાનક જેવા વિચારકોની હરોળમાં મૂકી શકાય. એમના જેવી વિભૂતિઓ હજારો વર્ષ પછી જન્મતી હોય છે. બે વિશ્વયુદ્ધોનો માર ખાઈને બેઠા થયેલા દુનિયાના બીજા દેશોને અપેક્ષા હતી કે ગાંધીજીની પ્રેરણા લીધેલ ભારત હવે અલગ જીવન રાહ અનુસરશે અને આપણને સહુને સાચો માર્ગ બતાવશે. પરંતુ, ભારતે એ જ રાહ લીધો જે માનવ જાતને કદી અમનથી જીવવા ન દે. એનું એક કારણ એ છે કે આપણે ગાંધીજીને પૂજ્યા ઘણા, સમજ્યા ઓછું અને અનુસર્યા માત્ર તલ માત્ર. ગાંધીનો દેહ તો નશ્વર હતો જ. પણ એમના જીવનમાં વણાઈ ગયેલી ઊંડી આધ્યાત્મિક ફિલસૂફી અવિનાશી છે. ઉત્ક્રાંતિના કાળક્રમે આપણે પ્રાજ્ઞ માનવી બન્યા, હવે રોબોટિક માનવ બનવું છે કે અનુકંપા પ્રેરિત માનવ બનવું છે એ પસંદ કરવાનો સમય આવ્યો છે. ગાંધીના વિચારોને યતકિંચિત યથાશક્તિ અનુસરવાથી જરૂર ઉત્તમ વ્યક્તિ બનીને સમાજ, દેશ અને પૂરી દુનિયાને વધુ સારા બનાવી શકશું.

e.mail : 71abuch@gmail.com

પૂછો ન હમેં હમ ઉનકે લિયે ક્યા ક્યા નજરાને લાયે હૈ

દેને કો મુબારકબાદ ઉન્હેં આંખોં મેં યે આંસુ આયે હૈં 

જીવન કી સુહાની રાહોં મેં ઉનકો એક જીવનમીત મિલા 

ઔર હંસતી હુઈ ઇસ મહફિલ સે હમકો બિરહા કા ગીત મિલા 

કલિયોં કી તરહ મુસ્કાયે થે હમ ફૂલોં કી તરહ મુરઝાયે હૈં 

તૂફાન હઝારોં સાથ લિયે જીવન કી ધારા બહતી હૈ

ઔર દેખ કે ઉસકી મૌજોં કો તકદીર યે હંસકર કહતી હૈ 

સાહિલ કે લિયે તડપે થે જો વો આજ ભંવર મેં આયે હૈં   

ફિલ્મોની દુનિયામાં ન બને એટલું ઓછું. રેકોર્ડ થયાં હોય પણ જુદા જુદા કારણથી ફિલ્મમાં ન લેવાયાં હોય અને છતાં પોતાના બળ પર દાયકાઓ સુધી જીવ્યાં હોય એવાં ‘જાતા કહાં હૈ દિવાને’ કે ‘જાના થા હમ સે દૂર’ જેવાં ઘણાં ગીતો છે. પહેલું એક શબ્દ ‘ફીફી’ને કારણે અને બીજું ફિલ્મની લંબાઈ ઘટાડવા માટે કાઢી નખાયેલું. ‘સાહબ, બીબી ઔર ગુલામ’નું ક્લાસિક ગીત ‘સાહિલ કી તરફ કશ્તી લે ચલ’ એક દૃશ્યને કારણે પડતું મૂકાયેલું. હેમંત કુમારે પછી એ ધૂન ‘યા દિલ કી સુનો દુનિયાવાલો’ માટે વાપરી. 

ઓ.પી. નય્યર અને આશા ભોંસલે

પણ એક ગીત, ફિલ્મમાં ન લેવાયું હોવા છતાં તેને ફિલ્મફેર ઍવોર્ડ મળે એવું પણ અહીં તો બને. ફિલ્મ ‘પ્રાણ જાયે પર વચન ન જાયે’નું ‘ચૈન સે હમકો કભી આપને જીને ન દિયા’ આવું એક ગીત છે. આશા ભોસલે-ઓ.પી. નય્યરના કટ-ઑફના છેલ્લા મહિનામાં-૧૯૭૨ના ઑગસ્ટમાં તેનું રેકોર્ડીંગ થયું હતું. બંનેનો મુશ્કેલ તબક્કો છતાં બંનેએ ગીતમાં પોતાનું શ્રેષ્ઠ રેડી દીધું હતું. ૧૯૭૩થી રેડિયો સિલોન પર એ વાગતું થયું ત્યારે આશા-ઓ.પી.ના માર્ગ ફંટાઈ ચૂક્યા હતા અને ૧૯૭૪માં તેને ઍવોર્ડ મળ્યો ત્યારે બંને પોતપોતાનાં માર્ગ પર ખાસ્સા દૂર નીકળી ચૂક્યા હતા. 

૧૯૬૦માં આવેલી ફિલ્મ ‘મિટ્ટી ઔર સોના’નું નામ આજે કોઈને થોડું પણ યાદ હોય તો આશા-ઓ.પી.ના એક ગીત સંદર્ભે, પણ મજાની વાત એ છે કે એ ગીત ફિલ્મમાં લેવાયું જ ન હતું. જે ગીતો લેવાયાં હતાં તે ક્યારનાં ભુલાઈ ગયાં ને આ ન લેવાયેલું અવિસ્મરણીય નીવડ્યું. આ ગીતનું માત્ર ઓડિયો રેકોર્ડીંગ મળે છે અને તે પણ એક જ કડીનું. ચટપટી સાથે ઈન્ટરનેટ પર સારી એવી રખડપટ્ટી કરી ત્યારે મુશ્કેલીથી ફિલ્મ વિષે જરાતરા જાણવા મળ્યું અને ગીતની બીજી કડી પણ હાથ લાગી. આ ગીતનું મુખડું વાચકો માટેની મારી શોધ અને લખતી વખતના મારા ભાવને પણ વર્ણવે છે, ‘પૂછો ન હમેં હમ ઉનકે લિયે ક્યા ક્યા નજરાને લાયે હૈં’ 

૮ સપ્ટેમ્બરે સ્વરસામ્રાજ્ઞી આશા ભોસલેનો, એમના મૃત્યુ પછીનો પહેલો જન્મદિન. પદ્મભૂષણ, દાદાસાહેબ ફાળકે, ગિનેસ જેવાં સન્માનો મેળવનાર આશાજીએ આ સ્થાન પર પહોંચતાં પહેલાં અનેક અંગત અને વ્યાવસાયિક પડકારો ઝીલ્યા છે. એક વર્ષ પહેલા પ્રખ્યાત ફિલ્મવિદ રાજૂ ભારતને આશા ભોસલે પર લખેલા સુંદર પુસ્તકમાં આ પડકારો વર્ણવ્યા છે. તેમણે આશા-ઓ.પી.-એસ.ડી.-આર.ડી.નાં સમીકરણોની રસપ્રદ વાતો કરી છે. આશા ભોસલેએ પ્લેબેક સિંગિંગની શરૂઆત કરી ત્યારે લતાનું એકચક્રી શાસન, એટલે આશાએ બહુ આશા રાખવા જેવું ન હતું. વર્ષો જતાં આશાજીએ એ બધું જ મેળવ્યું, જેના તેઓ હકદાર હતાં પણ એમનો રેશમી, મસ્તીભર્યો, માદક અને સાથે ઊંડો, ઉદાસીભર્યો કંઠ ઓ.પી.-એસ.ડી.-આર.ડી. આ ત્રણે સંગીતકારો વગર એ શિખરે પહોંચ્યો હોત કે નહીં એ કહેવું મુશ્કેલ છે. એસ.ડી. બર્મને આશાને મોર્ડનાઈઝ કરી અને એનાં થોડાં વર્ષો પછી એમના પુત્ર આર.ડી. બર્મને તેને રિવૉલ્યુશનાઇઝ કરી. એ બે વચ્ચે ઓ.પી. નામનું એક જાદુ આશાના જીવન અને કારકિર્દીને જબરદસ્ત વળાંક આપી ગયું હતું.

એમ તો રવિ અને ખય્યામે પણ આશાજીને અલગ પરિમાણ આપતાં સુંદર ગીતો આપ્યાં અને અન્ય સંગીતકારો પણ આશાજીનું મૂલ્ય ન જાણતા એવું નહોતું, પણ મોટા પ્રોડ્યુસરોની પહેલી પસંદ લતા હતી એટલે સરવાળે આશાના ભાગે કેબરે અને ક્લબ-સોન્ગ્સ આવતાં. આમ છતાં આશા એક અને અવર્ણનીય બની રહ્યાં. ‘તોરા મન દર્પન કહલાયે’ જેવું ભક્તિગીત, ‘પિયા તૂ અબ તો આ જા’ જેવુ ઉત્તેજક ગીત, ‘જાઈએ આપ કહાં જાયેંગે’ જેવું મસ્તીભર્યું ગીત, ‘યે ક્યા જગહ હૈ દોસ્તોં’ જેવી દર્દભરી ગઝલ કે પછી ‘અબ કે બરસ’ જેવું ઉદાસ ગીત – આશા કાનના સીમાડાઓ ઓળંગી આત્મા સુધી પહોંચે, એ નક્કી. ૧૯૮૭માં આવેલું ‘દિલ પડોસી હૈ’ આલ્બમ તો આશા-ગુલઝાર-આર.ડી.નું એક કદી ન ભૂલાય એવું મેજિક છે. 

આ આશાને આશા બનાવનાર હતા ઓ.પી.. પંદર વર્ષનો દીર્ઘ સાથ. એક એકથી ચડિયાતાં ગીતો, રેન્જની સર થતી જતી નવી નવી સીમાઓ અને વિકસતા જતા અંગત-આત્મીય સંબંધો. એક તબક્કે બંને અલગ થયાં. એવી છાપ છે કે ઓ.પી. ત્યાર પછી એવા ભાંગી પડ્યા કે ફરી ઊભા ન થઈ શક્યા ને આશાએ બહુ ઠંડકથી બધું  વિસારે પાડીને કારકિર્દી અને જિંદગીને સંભાળી લીધાં. આ છાપ સાવ ખોટી નથી, પણ એ પણ હકીકત છે કે આશાજી ઓ.પી.ને અને પોતાની કારકિર્દીમાં ઓ.પી.ના પ્રદાનને કદી ભૂલ્યાં નથી. 

શરૂઆત થઈ હતી ૧૯૫૪ આસપાસ. પ્રોડ્યુસરોને ‘નો લતા’નો સંદેશ આપી ઓ.પી.એ શમશાદ બેગમ અને ગીતા દત્ત સાથે સુંદર ગીતો સર્જ્યાં. સંઘર્ષરત આશા દૂરથી જોયા કરતી હતી, પણ કંઠની જબરો પરખ ધરાવતા ઓ.પી.ને એ જાણતાં વાર ન લાગી કે પોતાની ધૂનો માટે આશા પરફેક્ટ છે. આશાજીએ કહ્યું છે, ‘બીજા સંગીતકારો મને લતાદીદી જેવી ઊંચી પીચ આપતા, જ્યારે નય્યરસા’બે ‘મૈં શાયદ તુમ્હારે લિયે અજનબી હૂં’ જેવાં ઉદાસ અને ધીમાં ગીતોમાં મારા લાક્ષણિક મજબૂત અને મુલાયમ લૉ રઝિસ્ટર વૉઇસને ભરપૂર અવકાશ આપ્યો. અન્ય સંગીતકારો પોતાને શું જોઈએ છે તે નક્કી કરી દેતા અને એ પ્રમાણે જ ગવડાવવાનો આગ્રહ રાખતા, જ્યારે ઓ.પી. કહેતા કે આ પંક્તિ તારી રીતે ગા જોઉં. તેઓ ખૂબ સરસ ગાતા. મેં ઓ.પી. સાથે શ્રેષ્ઠ ગીતો ગાયાં છે, પણ તેમણે જે રીતે કમ્પોઝ કર્યું હોય અને ગાઈ બતાવ્યું હોય તેમાંના ૮૦% જ હું તો આપી શકી છું. ઓ.પી. એવા મૌલિક અને મહાન હતા.’ ઓ.પી.નાં ગીતો હિટ થતાં, પણ કમનસીબે ફિલ્મ ફ્લૉપ થતી અથવા બી ગ્રેડ કલાકારોવાળી રહેતી. ગીતોનો સતત મારો ચલાવનારું ટી.વી. હજી આવ્યું ન હતું પરિણામે ઘણાં ઉત્તમ ગીત ભુલાઈ ગયાં-ભુંસાઈ ગયાં – ઓ.પી.ની જેમ જ. ગ્લેમર વિશ્વમાં કરુણ કહાણીઓનો તોટો નથી.

‘મિટ્ટી મેં સોના’ પ્રેક્ષકોને રડાવતી મેલોડ્રામેટિક ફિલ્મોની બોલબાલાના જમાનામાં બની હતી. ઉષા(માલા સિન્હા)ને મંદિરમાં પરણી કેવલ (પ્રદીપકુમાર) વિદેશ ભણવા જાય છે. દુ:ખો વેઠતી કલંકિત ઉષા મા બને છે, પણ બાળક વિખૂટું પડી એક અનાથાશ્રમમાં ઉછરે છે. કેવલ પાછો આવતાં બંને પરણે છે અને પોતાના બાળકને ઓળખ્યા વિના જ દત્તક લે છે, પણ એ મૂંગોબહેરો છે એ જાણ્યા પછી અને બીજું તંદુરસ્ત બાળક થયા પછી તેની એટલી ઉપેક્ષા કરે છે કે તે ઘર છોડી ચાલ્યો જાય છે. પછી પણ ઘણું બને છે. 

‘પૂછો ના હમેં’ની શાશ્વત અપીલનું એક રહસ્ય પિયાનો છે. આશાએ તેનાં શ્રેષ્ઠ પિયાનો-ગીત ઓ.પી.ના સંગીતનિર્દેશનમાં ગાયાં છે. ઓ.પી. ઉત્તમ પિયાનોવાદક હતા. આ ગીતમાં પિયાનો તેમણે જ વગાડ્યો છે. એ જ વર્ષે એમણે આશા માટે આ ગીતથી એકદમ અલગ ‘હુઝુરેવાલા જો હો ઈજાઝત’ જેવું પિયાનો-ગીત પણ બનાવ્યું હતું. 

‘પૂછો ન હમેં’ અને ‘ચૈન સે હમકો કભી’ જેવાં પડાવો આશા-ઓ.પી.ના જ નહીં, સહુના જીવનમાં આવે છે. પછી એક દિવસ કંઠ ચૂપ થઈ જાય છે અને પિયાનોની ચાવી પર ફરતા હાથ અટકી જાય છે. એકલવાઈ ક્ષણો તો પણ કશુંક ગુંજતી રહે છે …   

 e.mail : sonalparikh1000@gmail.com

પ્રગટ : લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, ‘મલ્ટિપ્લેક્સ’ પૂર્તિ “જન્મભૂમિ”, 04 સપ્ટેમ્બર  2026