ગાંધીએ કલ્પેલા લોકસેવકની એક મહત્ત્વની કામગીરી મતદાર જાગૃતિની હતી તે આજના વોટચોરીના માહોલમાં કદાચ વધુ તીવ્રપણે યાદ આવતો અને ઝંઝેડતો મુદ્દો છે.
પ્રકાશ ન. શાહ
કેમ કે ગાંધી જયંતીના ભણકારા વાગી રહ્યા છે, ગાંધીસ્મૃતિ આસપાસ કૈંક રસમી તો કૈક દિલી આયોજનો અંગે આગોતરી ખબરનું બજાર બહુ નહીં તોયે ઠીક ઠીક ગરમ પણ છે. મને જે એક પૂર્વસૂચનામાં ખાસ રસ પડ્યો તે ગાંધી પીસ ફાઉન્ડેશન(નવી દિલ્હી)ના નિમંત્રણપત્રથી કે આ નિમિત્તે આશુતોષ રાંકા સંબોધન કરશે. રાંકા, તમે જાણો છો, જંતરમંતર મંથનમાંથી ઉભરેલાં યુવા રત્નો પૈકી છે. જો કે અહીં મેં કરવા ધારેલ મુદ્દો અને મહિમા ખાસ તો એમણે જે વિષય પસંદ કર્યો
આશુતોષ રાન્કા
છે એનો છે – ‘જેન ઝીના ગાંધી’. વૉટ્સઅપ યુનિવર્સિટીએ એક એવો છાત્રયુવા દોર છેલ્લા દાયકામાં જોયો જેણે ગાંધીને જોયો ન જોયો બલકે ક-જોયો. પણે ઑક્યુપાય વૉલ સ્ટ્રીટ મુવમેન્ટ ચાલી તો પોસ્ટરો જોવાં મળ્યાં કે આજે જો ગાંધી હોત તો એ અહીં હોત. ગમે તેમ પણ, રવીશકુમારના યાદગાર શબ્દોમાં ‘જંતરમંતર … ડર છૂમંતર’ના સાક્ષાત્કારક માહોલમાં ગાંધી સહજ સાંભરી આવ્યા છે અને નવી ને ન્યાયી દુનિયાની લેહમાં જેન ઝી પોતાના ગાંધીને કૈંક ખોજી ને પામી રહેલ છે.
નિત્યનૂતન જે ગાંધી, એનું સવિશેષ સંકીર્તન આયોજન ગુજરાતમાં આ દિવસોમાં રચનાત્મક કૉંગ્રેસે કર્યું છે. તેવીસ જેટલાં શહેરો ને કસ્બાઓમાં એ વિશેષ વ્યાખ્યાનો યોજી રહેલ છે. આ વ્યાખ્યાતાઓ કોઈ પક્ષીય અગ્રણીઓ નથી પણ સામાન્યપણે જેમને નાગરિક કર્મશીલ કહી શકીએ અગર સ્વતંત્ર બૌદ્ધિક કહી શકીએ તે માંહેલા છે. લાગે છે, કૉગ્રેસનો મિજાજ ને માહોલ બદલાઈ રહ્યાં છે. સ્વરાજનિર્માણ કોઈ પક્ષીય એજન્ડા માત્ર નથી પણ એક નાગરિક મથામણ છે એ ધોરણે એક વિપક્ષ તરીકે વ્યાપક અભિગમથી આગળ જવાની એની છટપટાહટ રાહુલ ગાંધીના નેતૃત્વમાં ભારત જોડો પદયાત્રાના દિવસોથી જણાવા લાગેલી તે કદાચ ઓર ગતિ પકડી રહેલ છે.
ગાંધી જયંતીની વાત કરતે કરતે હું કૉંગ્રેસની વાતમાં ક્યાં સરી પડ્યો, તમને થશે. ભાઈ, મુદ્દો તો સ્વરાજનિર્માણનો છે. આટલું સાંભળી કોઈ તાજેતરનાં વર્ષોમાં ભા.જ.પ. શ્રેષ્ઠીઓ કેમ જાણે ડામ દેવાની રીતે યાદ આપતા રહ્યા છે તેમ ગાંધીએ તો આ હેતુથી જ બેસતે સ્વરાજે કૉંગ્રેસને વિસર્જનની અને લોક સેવક સંઘમાં ફેરવી નાખવાની સલાહ આપી હતી તે સંભારે એમ પણ બને. સત્તાપક્ષને ગાંધીની સલાહમાં કોઈ મૂલ્યાત્મક રસ તો ક્યાંથી હોય – હા,કૉંગ્રેસ વિખરાઈ જાય એ એમને જરૂર ભાવતું અને ફાવતું આવે.
ગાંધીની આ સલાહ વિશે થોડી વાત ઘડી રહીને કરીશું, પણ સૂચિત લોક સેવક સંઘને એમણે ભળાવેલાં કામો પૈકી એક કામની વાત અહીં સાભિપ્રાય કરવી છે. એમણે કલ્પેલો સેવક નકરો કીડિયારું પુરનારો કે પંખીને ચણ નીરતો જણ માત્ર નહોતો. મતાધિકારપાત્ર કોઈ પણ વ્યક્તિ મતથી વંચિત ન રહે અને તે વિધિવત નોંધણી પામી મુક્તપણે મત આપી શકે એ ગાંધીની વ્યાખ્યા પ્રમાણેના લોકસેવકની જવાબદારી હતી. આશ્ચર્યકારક રીતે આજે આ ઇતિહાસકર્તવ્ય અંગેનો નાગરિક ઝંડો રાહુલ ગાંધીએ અને બીજાઓએ ઉપાડ્યો છે. રાજકીય કાર્યકરોની આ નાગરિક તત્પરતા જેન ઝી ગાંધીનું તર્પણ નથી તો શું છે, કહો જોઉં.
વાત સાચી કે આખર દિવસોમાં ગાંધી કોંગ્રેસના વિસર્જનના એક મુસદ્દા પર કામ કરી રહ્યા હતા. રાજકીય સત્તાની જરૂરત પ્રીછતે છતે વ્યાપક સામાજિક ફલક પરના કામને સ્વરાજનિર્માણની એક પાયાની જરૂરત સમજતા હતા. સ્વરાજની લડત દરમ્યાન પણ એમણે સામાજિક પાસું છોડ્યું નહોતું, અને હવે એને અગ્રતા આપવી તે એમને સ્વાભાવિક જ ઇષ્ટ લાગતી વાત હતી. પણ ‘હરિજન’ના એ જ અંકમાં, રિપીટ, એ જ અંકમાં તમે એમની એક બીજી ટિપ્પણી પણ જોઈ શકશો કે કૉંગ્રેસ પક્ષને મરવા દેવાય નહીં. સ્વરાજ સંક્રાંતિની જરૂરત અને મર્યાદા સમજનાર મહાન પ્રયોગવીરની આ કુલીન દ્વિધા હતી. નહેરુ અને વૉટ્સઅપ વહાલા સરદાર સહિતની નક્ષત્રમાળાને લાગ્યું કે દેશવ્યાપી રાજકીય સંગઠન વિના લોકતંત્રનો દી’ વળે તેમ નથી.
કૉંગ્રેસની ટીકાના પ્રસંગો આવ્યા છે અને આવશે: ચડતીપડતી વચ્ચે ન એનું ગાંધી-સંધાન છૂટો, ન દેશ જનતાનું.
30 સપ્ટેમ્બર 2026
e.mail : prakash.nireekshak@gmail.com
