તમે અનુભવ્યો છે એ તરફડાટ?
મોઢું બંધ રાખી નાક પર આંગળીઓ દાબી
થોડી પળો માટે તમે જે અનુભવશો
એના કરતાં પચાસ-પંચોતેર-પંચાણું લિટર
તરફડાટ વધારે અનુભવશે એ લોકો …
ટોપી ઊંધી કરી પૈસા ઊઘરાવાય
એવી જ રીતે બોટલમાં ઊધરાવી શકાતો હોત
તો ભરી આપી હોત
બોટલોની બોટલો અમે …
પ્લાસ્ટિકની થેલીમાં એમનાં શરીરને પેક કરો
ત્યારે હેન્ડ ગ્લોવ્ઝ વડે પંપાળી લેજો
શ્વાસ લેવાનાં તરફડાટ વચ્ચે
સોરાઇ ગયેલી-પાડી ન શકાયેલી
સેંકડો ચીસોને …
અમે બે હાથ જોડીને માફી માંગી લઇશું
હાથે કરીને બહેરા થઇ ગયેલા અમારા કાનોની …
ઓક્સિજન વિના તરફડીને
મરવું કેવું હશે એ તો અમે છતે
ઓક્સિજને અનુભવી લીધું છે
જેમ કોઇ માછલી
પાણીમાં જ મરતી વખતે
તરફડાટ
અનુભવે એમ !

#esha #eshadadawala

સૌજન્ય : એષા દાદાવાળાની ફેઈસબૂક દિવાલેથી સાદર

કોરોના વાઇરસનો ચેપ રોકવા માટે વિશ્વમાં અત્યારે નવ અલગ-અલગ પ્રકારની રસી વિવિધ દેશોમાં આપવામાં આવી રહી છે. ‘ધ ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ’ના અહેવાલ પ્રમાણે આમાં ફાઈઝર-બાયોન્ટેકની કોમિરન્ટી રસી ૬૧ દેશોમાં ૧૬ વર્ષથી ઉપરના વયસ્કોને આપવામાં આવી રહી છે. વિશ્વની આ પ્રથમ રસી હતી, જેને ઈમરજન્સી ઉપયોગની મંજૂરી મળી હતી. ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી અને એસ્ટ્રાઝેનેકાની એસ્ટ્રાઝેનેકા ભારત સહિત ૪૧ દેશોમાં આપવામાં આવી રહી છે. ભારતમાં તે કોવીશિલ્ડ તરીકે ઓળખાય છે. અમેરિકાની નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એલર્જી એન્ડ ઇન્ફેકસિયસ ડિસીઝ અને મોડેર્નાના સહકારથી બનેલી મોડેર્ના રસી ૨૭ દેશોમાં આપવામાં આવી રહી છે. અમેરિકાની જ જોહ્ન્સન એન્ડ જોહ્ન્સનની સિંગલ ડોઝ રસી આફ્રિકન અને યુરોપિયન દેશોમાં આપવામાં આવી રહી છે.

બેજિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ બાયોલોજીકલ પ્રોડક્ટ્સની બી.બી.આઈ.બી.પી.-કોર્વી રસીને ૧૦ દેશોને પૂરી પાડવામાં આવી રહી છે. રશિયાની ગમાલેયા રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એપીડેમીઓલોજી એન્ડ માઈક્રોબાયોલોજીએ વિકસાવેલી સ્પુટનિક-વી રસી નવ દેશોમાં વાપરાઈ રહી છે. ચાઇનીઝ બાયોફાર્માસ્યુટિકલ કંપની સિનોવાકની કોરોનાવાક રસી છ દેશોમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવી રહી છે. ચીનની જ વુહાન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ બાયોલોજીકલ પ્રોડક્ટ્સની રસી સિનોફાર્મા ગણ્યાગાંઠ્યા દેશોમાં નિકાસ કરવામાં આવી રહી છે. આઠમી રસી ભારતમાં ભારત બાયોટેકે વિકસાવેલી કોવેક્સિન છે અને તેને પાડોશી સાત દેશોમાં દાનમાં આપવામાં આવી રહી છે.

આ ઉપરાંત, ૨૦૦ જેટલી રસીઓ હજુ વિકસાવવામાં આવી રહી છે, જેમાંથી ૬૦ રસીઓ ક્લિનિકલ ટ્રાયલમાં છે. અમેરિકાની બ્લૂમબર્ગ નામની સોફ્ટવેર અને મીડિયા કંપનીએ આખી દુનિયામાં કોરોનાની મહામારી પર નજર રાખવા માટે સૌથી મોટું વેક્સિન ટ્રેકર પ્લેટફોર્મ બનાવ્યું છે, જે ૨૪ કલાક અપડેટ થતું રહે છે. તેના આંકડા અનુસાર, ૧૫ એપ્રિલ ૨૦૨૧ સુધીમાં પૂરી દુનિયામાં ૧૫૪ દેશોમાં ૮૩ કરોડ લોકોને રસી આપવામાં આવી છે, પરંતુ દુનિયાને કરોડોમાં નહીં, અબજોની સંખ્યામાં રસીના ટીકાની જરૂર છે – અને બહુ જલદીથી.

માનવજાતના પૂરા ઇતિહાસમાં ક્યારે ય પણ એવો સમય નથી આવ્યો, જ્યારે બધા જ લોકો એક જ સમસ્યા સામે એક સાથે એક સમયે જ ઝઝૂમી રહ્યા હોય. કોરોના વાઇરસની મહામારીનો અંત ક્યારે આવશે? આ એક પ્રશ્ન આજે દુનિયાની પ્રત્યેક વ્યક્તિની જબાન પર છે. તેનો જવાબ રસીકરણમાં અને રાજકારણમાં છે. અમેરિકા સરકારના ટોચના સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાત એન્થની ફૌસીના અનુમાન પ્રમાણે દુનિયાની ૭૦થી ૮૫ ટકા વસ્તીને રસીકરણમાં આવરી લેવાશે, તે પછી સ્થિતિ સામાન્ય થશે. બ્લૂમબર્ગનું ટ્રેકર કહે છે કે અમુક દેશો રસીકરણમાં બહુ તેજ ગતિએ આગળ વધી રહ્યા છે, જ્યારે અમુક દેશો બહુ ધીમા છે.

દાખલા તરીકે, ઇઝરાયેલ માત્ર બે મહિનામાં જ ૭૫ ટકા વસ્તીને આવરી શક્યું છે, જ્યારે અમેરિકા ૨૦૨૨ના ન્યુઈયર સુધીમાં તે લક્ષ્ય પર પહોંચશે. ભારતમાં અત્યારે જે ગતિએ બે રસી અપાઈ રહી છે, અને બીજી વિદેશી રસીઓઓને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, તે જોતાં ડિસેમ્બર ૨૧ સુધીમાં ૪૦ ટકા અને મે ૨૦૨૨ સુધીમાં ૬૦ ટકા વસ્તીનું ટીકાકરણ થશે.

આ આંકડાઓ અને સમય મર્યાદા અનુમાન છે. દેશોના આયાત-નિકાસના રાજકીય અંકુશોના કારણે રસીના વિતરણમાં વિલંબ થાય અથવા તેનું અસામાન વિતરણ (ધનવાન દેશોને જલદી મળે, ગરીબ દેશોને મોડેથી મળે) થાય, તો હર્ડ ઇમ્યુનિટી પાછી ઠેલાઈ જઈ શકે. આવી સંભાવનાને લઈને જ બુધવારે દુનિયાના ૧૭૦ નેતાઓ અને નોબેલ પારિતોષિક વિજેતાઓએ કોરોનાની રસીના બેરોકટોક ઉત્પાદન માટે ઇન્ટલેક્ચૂઅલ-પ્રોપર્ટી રાઈટ્સને જતા કરવાની ભલામણ કરી છે, જેથી ગરીબ દેશો પણ જાતે જ રસી બનાવી શકે.

આ નાની પણ જરૂરી પહેલ છે. ઇન ફેક્ટ, આ મહામારીને પહોંચી વળવામાં જો કોઈ ચીજની સૌથી મોટી ગેરહાજરી રહી હોય, તો તે છે વૈશ્વિક નેતાગીરી અને સહકારની. અમેરિકામાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનો પરાજય થયો તે આ વૈશ્વિક કટોકટીમાં બહુ સુંદર સમાચાર છે. ટ્રમ્પના કારભાર હેઠળના અમેરિકાએ આ કારમી મહામારીમાં તેની પરંપરાગત જગત જમાદારની ભૂમિકા છોડી દીધી હતી. ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’નું સૂત્ર આપનાર ટ્રમ્પ એવું કહીને જગતને નધણિયાતું છોડીને જતા રહ્યા હતા કે, “જેને જે કરવું હોય તે કરે, હું તો મારું ઘર સંભાળીને બેસી રહીશ.”

ગયા અઠવાડિયે વિશ્વ બેંક સમૂહ અને આંતરરાષ્ટ્રીય મોનેટરી ફંડની જી-૨૦ના નાણા મંત્રીઓ તેમ જ દરેક દેશના કેન્દ્રિય બેંકોના ગવર્નરો સાથેની બેઠક વૈશ્વિક સહકાર સાધવાની દિશામાં પહેલો પ્રયાસ હતો. ૧૯૪૪થી અમેરિકા આ સંસ્થાઓ પાછળનું ચાલક બળ રહ્યું છે. ગયા અઠવાડિયે મળેલી બેઠક પૂર્વે જો બાઈડન વહીવટીતંત્રના નવા નાણા મંત્રી જનેટ યેલેને ટ્રમ્પને લબડધક્કે લેતાં કહ્યું હતું, “અમેરિકા વૈશ્વિક મંચ પરથી ખસી જાય, તો શું થાય તે આપણે છેલ્લા ચાર વર્ષમાં જાતે અનુભવ્યું છે. અમેરિકા ફર્સ્ટનો અર્થ એવો નથી કે અમેરિકા એકલું જ. આજના સમયમાં કોઈ એક દેશ એકલા હાથે તેના લોકોને સ્થિર અર્થવ્યવસ્થા પૂરી ન પાડી શકે.”

એ બેઠકમાં અનેક નેતાઓએ એ વાત પર ભાર આપ્યો હતો કે કોરોનાની મહામારી પર દરેક જગ્યાએથી અંકુશ નહીં મુકાય, ત્યાં સુધી તે કાબૂમાં નથી આવવાની. મૂળ મુદ્દો આ છે. જ્યાં સુધી દેશના છેલ્લામાં છેલ્લા નાગરિકને કોરોનાના ચેપથી સુરક્ષિત નથી કરાતો, ત્યાં સુધી બીજા માણસ માટે જોખમ યથાવત છે. જ્યાં સુધી દુનિયાનો ગરીબમાં ગરીબ દેશ સંપૂર્ણ રસીકરણનો લાભાર્થી નથી બનતો, ત્યાં સુધી બીજા દેશો પર કોરોના વાઈરસનું ભૂત ધૂણતું રહેવાનું છે.

કોરોનાની મહામારી માનવજાત સામેના ૨૧મી સદીના ત્રણ સૌથી મોટા જોખમો પૈકીનું એક જોખમ છે, જેમાં રાષ્ટ્રવાદ દેશવિરોધી સાબિત થાય તેમ છે. બીજા બે છે, ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને આર્ટીફીશ્યલ ઈન્ટેલિજન્સની ટેકનોલોજી. આમાં બીજા દેશો જો રચનાત્મક સહકાર ન આપે, તો તમે પોતાના હિતમાં ગમે તેટલાં પગલાં ભરો, સરવાળે તેનો કોઈ અર્થ સરતો નથી.

પ્રગટ : ‘બ્રેકીંગ વ્યૂઝ’ નામે લેખકની સાપ્તાહિક કોલમ, ‘સંસ્કાર’ પૂર્તિ, “સંદેશ”, 25 ઍપ્રિલ 2021

પ્રણામ સૌને.

‘ઓપિનિયન’ની આ ઉજવણીમાં ભાગ લેવાનો અને એ નિમિત્તે તમને સૌને મળવાનો મને ખૂબ આનંદ છે. મારો આ આનંદ એટલા માટે કે ‘ઓપિનિયન’ પંદર વર્ષનું હતું ને, ત્યારથી હું એને ઓળખું. વાત એમ છે કે 2010માં અમે થોડો વખત ઈટલી હતાં ત્યારે ત્યાંના એક અનુભવ વિશે મેં થોડુંક લખ્યું. હાર્દિક મને કહે, “આ લેખ તું ‘ઓપિનિયન’વાળા વિપુલભાઈ કલ્યાણીને મોકલ.” મને થ્યું’ મારા જેવી એક અજાણીએ આમ અમસ્તાં જ લખેલું કંઈક વિપુલભાઈ શું કામ વાંચે કે છાપે ..! પણ તો ય મેં મોકલ્યું. તમને નવાઈ લાગશે કે તરત જ વિપુલભાઈનો જવાબ આવ્યો. એમણે મારો લેખ પ્રેમથી વાંચ્યો’તો એટલું જ નહીં, પણ ખૂબ મહેનતથી યોગ્ય જગ્યાએ એમણે છપાવ્યો પણ હતો.

ત્યારની ઘડી ને આજનો દિવસ, મારા જેવાં કેટલાંયને એ જ પ્રેમથી વિપુલભાઈ ‘ઓપિનિયન’ માં આવકારતા રહ્યા છે, અને એ પણ કોઈ પણ જાતના અહમ્‌ વિના ! અને એટલે જ એમણે વાવેલું ‘ઓપિનિયન’ આજે આટલું બધું વિસ્તર્યું છે, ને આપણે એને ઉજવવા ભેગાં થયાં છીએ. એનું ડિજીટલ વર્ઝન જ  જુઓ, how inline it is with today’s online world !  ફેસબુક પર પણ એ લેખોની સતત અપડેટ્સ કરતા જ રહે છે. એકાદ લેખ વાંચવા એની ઉપર ક્લિક કરીએ ને સીધાં જઇ પહોંચીએ ‘ઓપિનિયન’ની વેબસાઈટ ઉપર. એ વેબસાઈટ પણ કેટલી રીડર ફ્રેંડલી છે! જોતાં જ ગમી જાય. અને એમાં વિષય; લેંગ્વેજ, લિટરેચર, આર્ટ, કલ્ચર, હિસ્ટ્રી, ગાંધી અને કેટલું બધું .. હજી તો બધું મને યાદ પણ નથી.  જે રસ પડે એ વાંચી શકીએ. કોઈ એક વિષય પર ક્લિક કરીએ ને ખૂલ જા સિમસિમ. જુદી જુદી વ્યક્તિઓએ પીરસેલો એક થાળ હાજર થઈ જાય. મન  થાય એ માણો. મને તો ક્યારેક એવું લાગે કે હું કોઈ સરસ લાઇબ્રેરીમાં પહોંચી ગઈ છું. 

આ કામ સહેલું નથી, ખૂબ મહેનત માગી લે એવું છે, એ આપણે બધાં જ જાણીએ છીએ. આમાં વિપુલભાઈને મદદ કરનારા પંચમભાઈ, અશોકભાઈ, નીરજભાઈ જેવા લોકો ય જબરા છે, હો!  તમને મારો જ એક અનુભવ કહું તો થોડા વખત પહેલાં ઓસ્ટ્રેલિયાના ઇતિહાસ પર મેં એક લેખમાળા કરી હતી. મને વિપુલભાઈએ કહ્યું કે મારે એ ઓપિનિયનમાં લેવી છે. હું તો સ્વાભાવિક રીતે ખૂબ રાજી થઈ. ત્યાં મને પંચમભાઈનો મેસેજ આવ્યો કે આ લેખ તમે યુનિકોડ ફોન્ટ્સમાં મોકલજો. હવે, યુનિકોડ ફોન્ટ્સ મારા માટે સાવ એલિયન. પણ પંચમભાઈએ મને ધીરજપૂર્વક, ફોડ પાડીને સમજાવ્યું કે લેખ જો યુનિકોડ ફોન્ટ્સમાં હોય તો એ ગૂગલ સર્ચમાં દેખાય, ને તો એ વધુમાં વધુ લોકો સુધી પહોંચી શકે. વિચાર કરો કેટલી મહેનતનું અને તે પણ સ્પષ્ટ ને સ્પષ્ટ સેવાનું આ કામ, છતાં ય જુઓ એમની દરકાર, એમની કાળજી. વંદન છે આ સૌને. 

જીવવા માટે, અને એ ય સારું જીવવા માટે સારું વાંચવાની, વિચારવાની, જોતાં રહેવાની ખૂબ જરૂર છે એ આપણને બધાંને ખબર છે, પણ અત્યારના આ અઘરા સમયમાં તો ખાસ જ છે. ત્યારે મને આપણા ખૂબ ગમતા કવિ વિનોદ જોશીની આ પંક્તિઓ યાદ આવે;

ખુલ્લી પાંખે  પિંજરમાં ને બાંધી પાંખે બ્હાર, 
અમે જીવતાં લઈને એવાં પંખીનો અવતાર !

આપણી હાલત અત્યારે આ પંખીથી કાંઈ બહુ  જુદી નથી. પીંજરું હોય કે ન હોય, દેખાતું હોય કે ન હોય, પણ આપણે એક રીતે તો બંધાયેલાં જ છીએ. આવા સમયે આપણી સામે કોઈ આકાશ ઉઘાડતું હોય તો એ છે ‘ઓપિનિયન’. નવા નવા વિચારો, નવી નવી વાતો લઈને આપણા માટે સતત નવી નવી દિશાઓ ખોલી આપવા ‘ઓપિનિયન’ના આખા પરિવારનો હું ફરીવાર આભાર માનું  છું . આટલું સરસ કાર્ય આટલા પ્રેમથી કરે છે એટલે જ આપણે આટલું વાંચતા રહીએ છીએ, વિચારતા રહીએ છીએ, અને એટલે જ જીવંત રહીએ છીએ. ફરી વખત  એમનો ખૂબ આભાર અને આ પર્વ માટે ખૂબ શુભેચ્છાઓ.

~~~~~~~~

(‘રજત રાણ પડાવે ઓપિનિયન’ અવસરે, “વારસાની ભૂમિ, ડાયસ્પોરા વિશ્વ જેમ જ ‘જય જગત’” નામક અવકાશી બેઠકમાં ‘વાચકસભા’ માંહેની રજૂઆત; રવિવાર, 18 ઍપ્રિલ 2021)