હા, મેં જોયા છે,
હિન્દુ-મુસ્લિમ કરતાં દલાલોને.
વાત શું હતી
એ કોન જાણે છે!
અહીં કોઈને
હિન્દુરાષ્ટ્ર જોઈએ છે,
કોઈને મુસ્લિમ.
રાષ્ટ્ર સૌને
પોતપોતાને નામ જોઈએ છે.
હા, આ ધર્મ છે,
ધર્મનાં નામે દંગાઓ થાય છે, ફેલાય છે,
કોઈ એક શહેરના ખૂણેથી દેશ આખામાં.
પછી અસંખ્ય નિદોર્ષોની કત્લેઆમ થાય છે,
હિન્દુ હો કે મુસ્લિમ,
મર્યા પછી કોણ ક્યો ધર્મ પાળશે!

e.mail : shiyalmanish1996@gmail.com

સૅક્સ્યુઅલ રીલેશનશિપ : લેખાંક – 10 : સાર્ત્રના પૂર્વસૂરિઓ :

હાઇડેગરના દર્શનનો પ્રારમ્ભ ઍરિસ્ટોટલના એમણે કરેલા અધ્યયનથી થાય છે. ’ધ મૅટાફિઝિક્સ’-માં ઍરિસ્ટોટલે એક આગ્રહ વ્યક્ત કર્યો છે. કહે છે, એ તત્ત્વને જાણવું જરૂરી છે જે હોવાપણાની, એટલે કે સત અથવા બીઇન્ગની, શક્ય બધી જ અવસ્થાઓને જોડી આપતું હોય. એ તત્ત્વને ‘is-ness’ કહ્યું છે.

હાઇડેગરને આ જરૂરત સમજાઇ જાય છે અને તેઓ પોતાના તત્ત્વવિચારની શરૂઆત કરે છે. ઍરિસ્ટોટલે રજૂ કરેલા આ વિચારની ભૂમિકાએ હાઇડેગર કાન્ટ, કિર્કેગાર્ડ, નિત્શે અને હ્યુસેર્લનાં દર્શનો સાથે જોડાય છે.

મનુષ્યનું અસ્તિત્વ વિશ્વ સાથે વૈયક્તિક અને તેના સામાજિક સંદર્ભોમાં કેવુંક તો સંકળાય છે તેની શોધ હાઇડેગરના દર્શનનું કેન્દ્ર છે. એ કારણે એમણે વિશ્વ અને સતને અવિશ્લેષ્ય ગણ્યાં છે.

શરૂનાં વર્ષોમાં હાઇડેગર હ્યુસેર્લના વિદ્યાર્થી હતા, ફ્રીબુર્ગ યુનિવર્સિટીમાં એમના આસિસ્ટન્ટ હતા, હ્યુસેર્લની ફીનૉમિનોલૉજિના ‘ઇન્ટેલૅક્ચ્યુઅલ પિલર’ કહેવાયેલા, પણ પાછળનાં વરસોમાં હાઇડેગર હ્યુસેર્લથી જુદા પડે છે. હાઇડેગરના વિખ્યાત પુસ્તક ‘બીઇન્ગ ઍન્ડ ટાઇમ’-માં (1927) હ્યુસેર્લની ફીનૉમિનોલૉજિને એમણે ‘મુખ્યત્વે વર્ણનાત્મક’ કહીને પડકારી, ખાસ તો એમણે ચેતનાની અનિવાર્ય સંરચનાઓનો પુરસ્કાર કર્યો. સતને એમણે વિષયી રૂપે, સબ્જેક્ટ રૂપે, ન ગણ્યું. કહ્યું કે એ માત્રસાક્ષી નથી, એ તો વિષય સાથે ઓતપ્રોત છે. વિષય-વિષયીને એમણે એકરૂપ લેખ્યાં છે.

હાઇડેગરના દર્શનમાં મુખ્ય મુદ્દા આટલા છે : સતની વિભાવના. સતનું વિશ્વમાં હોવું. વિશ્વની વસ્તુઓ સાથેનો મુકાબલો. સહિતતા, સ્થળકાળ અને તે-તેની સંરચનાઓ. એમણે પૂછ્યું છે – સતનો અર્થ – મીનિન્ગ ઑફ બીઇન્ગ – શું છે? હોવાપણાનો અર્થ શો છે? સત તો માણસના રોજબરોજના સામાન્ય અસ્તિત્વનો, માણસના ‘ત્યાં હોવાનો’ એક હિસાબ છે.

હાઇડેગરને મનુષ્ય-અસ્તિત્વ ‘ત્યાં હોનારું’ લાગ્યું છે. એ માટે એમણે Dasein સંજ્ઞા પ્રયોજી છે. Dasein સંજ્ઞા સૂચવે છે, ત્યાં – વિશ્વમાં – રહીને, તેમાં સક્રિય રહીને, જીવતું સત. Dasein-ને એમણે, અસ્તિત્વને સતત કેન્દ્રમાં રાખવાનું તેમ જ તેને વિશે પ્રશ્નો કરવાનું સામર્થ્ય પણ લેખ્યું છે. સતને વિશેની સમજ તે હાઇડેગર અનુસાર, dasein-ને વિશેની સમજ છે.

પરિણામે, એમના દર્શનમાં, રોજિંદાપણાનો, સરેરાશપણાનો, વિચાર ઘૂંટાયો છે; વિશ્વની વિશ્વતા શું છે, એ વિચાર ઘોળાયો છે. એમણે હ્યસેર્લના ‘રીડક્શન’ વિભાવને, ચેતનાનો અલગપણે શોધસંશોધનનો વિષય બનાવવાના ઉદ્યમને, નકાર્યો છે. કેમ કે વ્યક્તિ અને વિશ્વ જુદાં નથી. લોક ભાષામાં એમ કહેવાય કે દુનિયા કેમ ચાલે છે એ સમજવાથી સમજદારી બને છે.

***

બૉમ્બશેલથી આક્રાન્ત હતું એ યુરપ. બૌદ્ધિક પ્રક્ષોભનો સમય હતો. સાર્ત્રે એ વાત આગળ કરી કે મનુષ્યના અસ્તિત્વપરક પ્રશ્નોનો ઉકેલ આપનારી કોઈ હસ્તી છે જ નહીં -સિવાય કે મનુષ્ય પોતે. પોતાનો ઉગાર એ પોતે જ છે. પોતે અસ્તિત્વ ધરાવે છે એ હકીકતનું એણે જ્ઞાન મેળવવું અને તેનો સર્વાંગ સ્વરૂપનો અનુભવ મેળવવો. એ માટે માણસે ઍન્ક્ઝાઇટી રાખવી – તીવ્ર ઇચ્છા કે આતુરતા રાખવી.

ફિનોમિનોલૉજિ બે પ્રકારનાં અન્નોનની – અણજાણની – વાત કરે છે : ઑબ્જેક્ટ્સને જાણતા ન હોઈએ. સબ્જેક્ટ્સને જાણતા ન હોઈએ. બે વચ્ચે જો આન્તરક્રિયા રચાય, તો, આકસ્મિક અને ચંચળ સ્વરૂપનો ફિનોમિનન રચાય. બાકી, અર્થ એ કે માણસે જન્મ લઈને ફિનોમિનાના ઢગ પર ફેંકાવું અથવા દાખલ થવું. બને કે અસ્તિત્વને તજાયેલું – ઍબન્ડન્ડ – અનુભવવું. એ પછી એ વિશેની જવાબદારીનું ભાન જાગે ને તેની વેદના અનુભવાય – એટલે કે ઍન્ગ્વીશ.

Pic courtesy : YouTube

તો શું એમ માનવું કે બધું આમ જ છે અને અન્યથા નથી? વસ્તુઓનું વિશ્વ અર્થહીન છે? મરણશરણ રહેવું? શું એ જ નિયતિ છે? પણ ના, પર્પઝિઝથી કે પ્રોજેક્ટસ્ ઊભા કરીને એ સઘળાને વટી જઈ શકાય છે. વસ્તુઓને અર્થ આપવા માટેનો જીવન-પુરુષાર્થ શક્ય છે. એથી જ્ઞાન થશે કે પોતે અધિકૃત અસ્તિત્વ ધરાવે છે – ખરું ખુદ્દાર અસ્તિત્વ. તેને તેમ કરવું એ વાત સાર્ત્રના દર્શનમાં કેન્દ્રસ્થાને છે.

માનવજાત સદા હાજર એવા મૃત્યુને વિશે ઓછામાં ઓછું વિચારે છે. મૃત્યુ આમ અનિશ્ચિત છે પણ આમ નિશ્ચિત છે. સોનાની ગીનીઓ લઈને ઘરે પૂરપાટ જતા ઘોડેસવાર આરબના ખભે મૃત્યુનો પંજો પડે છે. આરબ કાલાવાલા કરે છે. મૃત્યુ એને જવા દે છે. આરબ ઘરે પ્હૉંચે છે, સ્વજનોને મળે છે. ફરી પંજો પડે છે – આઇ ફર્ગૉટ ટુ ટેલ યુ ધ પ્લેસ, ધિસ ઇઝ ધ પ્લેસ, ગિવ મી યૉર પઝેશન ! સ્થળ-કાળથી સુનિશ્ચિત મૃત્યુની કશી જ વ્યાખ્યા કરવી પડે એમ નથી. પણ માનવજાતને એની ફૉમ રહેતી નથી.

એને સ્થાને, મોક્ષ, દેવદેવલાં, પૂજાઓ વગેરે ક્રિયાકાણ્ડમાં માણસનું જીવન વ્યતીત થાય છે; કશી સિસ્ટમનું કે પાર્ટીનું શરણું સ્વીકારી લેવાય છે. વગેરે બૅડ ફેઇથ છે.

આ ભૂમિકાએ રચાયો નિર્મમ નિરીશ્વરવાદી વિચાર, જે સાર્ત્ર-પ્રમુખ નિરીશ્વરવાદી અસ્તિત્વવાદનો પ્રમાણભૂત સિદ્ધાન્ત બન્યો.

જોઈ શકાય છે કે ફિલસૂફી વધુ ને વધુ વાસ્તવતરફી બની છે, વધુ ને વધુ મનુષ્યના અસ્તિત્વને લક્ષમાં લેવા લાગી છે. જીવન ‘આમ હોવું જોઇએ’-થી ખસીને દર્શનો જીવન ‘આમ છે’ કહેવામાં વધારે વ્યસ્ત દીસે છે. 'શૂડ બી' અને 'ટુ બી' વચ્ચેનો ભેદ સુગમ છે.

= = =

(March 16, 2022: Ahmedabad)

સૌજન્ય : સુમનભાઈ શાહની ફેઇસબૂક દિવાલેથી સાદર

પુતિનના રશિયા પરના આક્રમણનો વિરોધ થઈ રહ્યો છે એ વિશ્વની એક સ્વાભાવિક પ્રક્રિયા છે. એમાં ય પુતિનનો એવો હુંકાર કે જો યુક્રેન ‘નાટો’નું સભ્યપદ રદ્દ ન કરે, વિસૈનિકીકરણ ન કરે તો હું એનું અસ્તિત્વ મિટાવી દઇશ. આવી ધમકીમાં આપણને નવી સામ્રાજ્યવાદી સત્તાનાં સમીકરણ દેખાય એ પણ સ્વાભાવિક છે. જાણે ચીન, રશિયા અને બીજા થોડા દેશો મળી, વળી પાછા, અમેરિકાની જેમ યુદ્ધખોર બની વિશ્વની તબાહી સર્જશે. સામા પક્ષે આવી આકરી તાવણી છતાં અમેરિકા પણ ઘરડો વાંદરો ગુંલાટી ન ભૂલે એમ જ વર્તી રહ્યું છે. આ યુદ્ધના બધે જ સમાચાર ચાલતા હતા ત્યારે જ અમેરિકાએ સોમાલિયા પર અને અમેરિકાપ્રેરિત સાઉદીએ યમન પર આક્રમણ કર્યું એ ઘટના મીડિયા દેખાડતું જ નથી! તદુપરાંત, કેટલીક ઘટનાઓ એવી છે કે બેઉ સત્તાના ગજગ્રાહને બતાવે છે. જે હિટલરે પણ નથી કર્યું એવું કેટલુંક અત્યારે અમેરિકા અને અન્ય રાષ્ટ્રો કરી રહ્યાં છે. સત્તા જવાના ભયે અથવા યુદ્ધ દ્વારા પૈસા કમાવા હોય જે હોય તે પણ, પુતિનના અહમ્‌ સામે એમણે પણ વિવેક ગુમાવ્યો છે.

જેમ કે, આગામી દિવસોમાં યોજાનાર દિવ્યાંગ ઑલિમ્પિકમાં રશિયન ખેલાડીઓને ભાગ લેવા દેવામાં નહીં આવે, બીજી તરફ, મિત્ર રાષ્ટ્રના ધ્યાનચંદને હૉકી રમતાં હિટલર પણ જોઈ શકતો હતો! આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે બિલાડીઓનું પ્રદર્શન છે, એમાંથી રશિયન બિલાડીઓ પણ બાકાત! યુક્રેન સરકારે જાહેર કર્યું કે યુક્રેનમાં વસતા તમામ રશિયનોની સંપત્તિ જપ્ત થશે! રશિયાની જેમ ભારત પર પણ અમેરિકા CAASTA (Countering America’s Adversaries Through Sanctions Act) ઍક્ટ હેઠળ આર્થિક નાકાબંધી લાદી શકે એવાં અણસાર અમેરિકાએ આપ્યાં છે, એની વાત દક્ષિણ રશિયાના અમેરિકન અધિકારી ડોનાલ્ડ લૂએ કરી છે. તાકીદે ભારતે રશિયાને આપેલ બે યુદ્ધાસ્ત્રોનો ઑર્ડર રદ્દ કરેલ છે જે સીધો અમેરિકન દબાવ છે. અમેરિકા-યુક્રેનની આવી પ્રતિક્રિયાઓ આર્થિક આતંકવાદ છે. વોશિંગ્ટન પોસ્ટે જણાવ્યુ કે નાટો દ્વારા પોલૅન્ડમાં યુક્રેનની સરકાર બનાવવામાં આવશે. જે ગોરીલા યુદ્ધ ચલાવશે. અમેરિકા પોતાના ૧૯ ધનિકોની સંપત્તિ જપ્ત કરશે આ ધનિકો રશિયન છે. ૪૬ વિઝા પર પાબંદી લગાવવામાં આવી છે જે રશિયન છે. રશિયન પ્રજાને પણ Master Card, Visa Cardમાંથી મુક્ત કરી દેવામાં આવી છે. તેથી Union-pay વ્યવસ્થા (ચીન) સમજૂતી કરી જેથી નાગરિકોને તકલીફ ન પડે. આમ, વેપારીઓ અને સામાન્ય નાગરિકોને પૂરી રીતે કનડવા અમેરિકાએ કમર કસી છે. જુદા જુદા દેશોમાં વોડ્‌કાના વેપારીઓની દુકાનો પર હુમલા થઈ રહ્યા છે અમેરિકન લેખક હેન્રી કિસિંજરે એટલું જ કહ્યું છે કે નાટોનો વધતો જતો વ્યાપ વિશ્વ માટે ખતરનાક સાબિત થશે.

ઉપરાંત, કલાકારો પર પણ હુમલા વધ્યા છે. જાણીતી ઑપેરા અભિનેત્રી અન્નાનેત્રી વોકોવે રશિયાના યુક્રેન પરના આક્રમણની ટીકા કરી, પરંતુ પુતિનનો સીધો વિરોધ કરવાની ના પાડી તેથી તેને અમેરિકન કંપનીએ હાંકી કાઢી. આ અભિનેત્રીએ ૨૦૦થી વધુ શૉ કર્યા છે. ૨૦૧૪માં યુક્રેનમાં ઓપેરા હાઉસના નિર્માણમાં ખૂબ મોટું દાન આપ્યું હતું. એણે જાહેર કર્યું હતું કે રાજનીતિથી મારે કોઈ લેવા દેવા નથી. જર્મનીમાં રશિયન સંગીતકાર બ્લેરી ગલેરીફે પુતિન વિરોધની સહી ઝુંબેશમાં ન જોડાતાં એને પણ હાંકી કાઢ્યો. શું આ ફાસીવાદ નથી? ફ્રાંસ સરકારે તૉલ્સ્તૉય, ચેખોવ, દોસ્તોયવ્સ્કી વગેરે અભ્યાસક્રમમાં ભણાવાશે નહીં તેમ નક્કી કર્યું છે.

આ ઉપરાંત, જાણે કે આ યુદ્ધ નફાનો અવસર હોય એમ અમેરિકાના પેટ્રોલિયમ ઉદ્યોગે અમેરિકન સરકાર સામે ચાર માંગણી મૂકી છે. પર્યાવરણનો પ્રશ્ન વચ્ચે લાવ્યા વિના અમને જુદાં જુદાં ફેડરલ રાજ્યોમાંથી તેલ કાઢવા દેવામાં આવે. એમના પર લદાયેલા નિયમો હળવા કરવામાં આવે. પ્રદૂષણની સજા કરવામાં ન આવે. આમ, અમેરિકન બજાર યુદ્ધને કમાવાનો સ્વર્ણિમ અવસર માને છે. સામા પક્ષે આ આર્થિક નાકાબંધી કે આર્થિક આતંકવાદ વિશ્વમાં મોંઘવારી સર્જશે. યુરોપને ૪૦% ગૅસ રશિયા આપે છે જે મોંઘો થશે. માત્ર ભારતની વાત કરીએ તો લગભગ ૨૫ લાખ ટન સૂરજમુખી તેલ આયાત કરે છે, જેમાંથી ૭૦% યુક્રેન, ૨૦% રશિયાથી આવે છે એ પણ મોંઘું થશે.

બીજા વિશ્વયુદ્ધનું એક પરિણામ ૬૦ લાખ યહૂદીઓ માર્યા હતા. ઝેલેંસ્કી યહૂદી છે છતાં નાઝીઓનું સમર્થન કરી રહ્યા છે. યુક્રેનમાં છદ્મ રાષ્ટ્રવાદની ગતિવિધિનો એક ઇતિહાસ છે. સ્ટેપન બંડેરા 'યુક્રેન રાષ્ટ્રવાદના પિતા ગણાય છે, જેણે યહૂદીઓનો નરસંહાર કરેલો. ઈ.સ. ૨૦૦૭માં યુક્રેનમાં એની ભવ્ય મૂર્તિ લગાવવામાં આવી. આ સ્ટેપન બંડેરાએ હિટલરના મિત્ર તરીકે લાખો રશિયનની કત્લેઆમ જેની પરાકાષ્ઠા આજે રશિયન નફરતમાં આવી છે. જેના કારણે યુક્રેનમાં છેલ્લાં આઠ વર્ષમાં ચૌદ હજાર રશિયનોની હત્યા થઈ છે. નાટોનો નાતો આવા ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદની ટીકા કરતું નથી. રશિયાની સંસદમાં ૪૫૦ બેઠકો છે, જેમાં ૫૭ સામ્યવાદીઓ છે. પુતિનનો નિર્ણય પોતાનો નથી, સર્વાનુમતે લેવાયો છે. રશિયામાં ૬૨% વૃદ્ધો છે. જે યુદ્ધની તરફેણમાં છે. યુવાનો યુદ્ધની વિરુદ્ધ છે. પુતિન ૭૦ વર્ષના છે, જે જૂની પેઢીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

યુદ્ધના પ્રારંભે રશિયાએ આખા દેશમાં સડક, વાહનવ્યવહાર, રેલવે, વીજળી, પાણી, મોબાઇલ, ઇન્ટરનેટ, ચિકિત્સા સેવાને નુકસાન નથી કર્યું. આરામથી બધા વીડિયો કૉલથી વાતો કરી શકતા હતા. સ્પષ્ટ છે કે યુદ્ધ જનતા સાથે નથી, જુમલેબાજ નેતાઓ સાથે છે. કેટલીક જગ્યાએ ખાવાની તંગી પડે છે પણ યુક્રેન સરકારે જ દુકાનો અને એ.ટી.એમ. બંધ રખાવ્યા છે! યુક્રેન સૈન્યને આત્મસમર્પણની તક આપી છે. રશિયન રક્ષા મંત્રાલયે જણાવેલ કે કીવના નિવાસીઓને/નાગરિકોને બહાર નીકળવું હોય તો ડર્યા વિના કીવ-વાસિલકોવનાઓ માર્ગે નીકળે. એ ખુલ્લો અને સુરક્ષિત છે. જ્યારે નાઝીવાદીઓ રહેઠાણ વિસ્તારમાંથી હુમલો કરી પ્રજાને ઢાલ બનાવે છે. પુતિને કહ્યું કે યુક્રેન સ્પ્રિંગબૉર્ડ છે. રશિયા પર આર્થિક નાકાબંધી જાહેર કરાઈ છે. જર્મનીએ રશિયા જતી બે પાઇપલાઇનની યોજના પર પ્રતિબંધ લગાવી દીધો છે અને યુક્રેનની મદદમાં સામગ્રી મોકલી છે. સ્નેકટાપુ પરના ૮૨ સૈનિકોને રશિયાએ મારી નાંખ્યા એમ ઝેલેંસ્કી કહે છે ત્યારે જ નિરાંતે ખાતા-પીતા યુદ્ધકેદીઓ તરીકે બતાવતો વીડિયો રશિયાએ જાહેર કર્યો છે. આમ, યુક્રેન-અમેરિકા આ મામલે જૂઠું બોલતા વારંવાર પકડાય છે. ઝેલેંસ્કીનો સૈનિક ગણવેશવાળો ફોટો પણ ૬ ડિસેમ્બર ૨૦૨૧નો છે! ઈ.સ. ૨૦૧૯માં વિધિવત અમેરિકન સંસદમાં પુતિનની વ્યક્તિગત સંપત્તિની જાણકારી લાવવાનું કામ ગુપ્તચરને સોંપેલું બિલ પાસ થયેલું! વિદ્યાર્થીઓ અને નાગરિકોની બાબતમાં મોદી સરકારનું કશું ય ઊપજ્યું નથી એ બાબત છે કે એમની વિશ્વમાં આબરૂ કેટલી છે. ઇરાક-ઈરાને ફાઇટર પ્લેન મોકલી પોતાના નાગરિકોને સલામત ઉપાડી લીધા. આ છપ્પનની છાતી ગણાય. કોરોનાના કારણે વિદેશ ભણવા ગયેલા જે વિદ્યાર્થીઓ રશિયા પાછા આવ્યા છે એમને રશિયાના પાંચ શ્રેષ્ઠ વિદ્યાલયોમાં મફત શિક્ષણની રશિયાએ જાહેરાત કરી છે.

યુક્રેનમાં ૧૫થી વધુ પરમાણુકેન્દ્રો છે. ચર્નોબિલ, થયેલી જાનહાનિ આપણને યાદ છે, એ ત્યાં જ આવેલું. પુતિને દેશમાં ન્યુક્લિર એલર્ટ જાહેર કર્યું છે. બીજી તરફ યુ.એસ. અને નાટોએ ૪૦,૦૦૦ સૈન્ય યુરોપમાં ફરતું કરીને યુદ્ધનો ભય ઊભો કર્યો છે. સાડા ચાર લાખ પોતાનો દેશ છોડી દીધો છે. જે આંકડો આજે ૧૧ લાખે પહોંચ્યો છે. રશિયા પશ્ચિમના પ્રચારને જાણતું હોઈ ૨૫મી ફેબ્રુઆરીએ નક્કી કરાયું કે ચર્નોબિલ પરમાણુકેન્દ્ર રક્ષા રશિયા અને યુક્રેનનું સૈન્ય મળીને કરશે! જેનો વીડિયો પણ રશિયાએ જાહેર કર્યો છે. બીજી તરફ જુઓ, ભારત સરકારના દૂતાવાસમાં કોઈ ફોન ઉઠાવતું નથી! ભારત સરકારના રક્ષા મંત્રાલયે ભારતીય નાગરિકોને જણાવી દીધું કે ઉપલબ્ધ સાધનોથી તાત્કાલિક યુક્રેન છોડી દો! આનો અર્થ એ થાય કે અમે લાચાર છીએ! જ્યારે યુક્રેનને નાટોમાં સામેલ કરાયું હતું ત્યારે બધે ઉત્સાહ ફરી વળ્યો હતો, પરંતુ આ યુદ્ધ થતાં યુક્રેને બૉમ્બવર્ષક વિમાનો અને ઍરક્રાફ્ટની માંગણી કરી ત્યારે સાફ મનાઈ ફરમાવી દીધી. આ જ યુરોપીય સંઘનું પાખંડ છે. તુર્કી નાટોનું સભ્ય હોવા છતાં એને પરેશાન કરવામાં આવેલું. આમ, નાટો અને યુરોપીય સંઘ વચ્ચે પણ ભેદભાવ રાખવામાં આવે છે. આઠ દિવસથી વધુ થયાં છતાં યુનોએ જાહેર કર્યું કે ૨૫૦ યુક્રેન નાગરિકો મર્યા છે. હ્યુમન કૉરિડૉર બનાવી રશિયાએ જ લાખો યુક્રેનવાસીઓને યુદ્ધક્ષેત્રથી સલામત બહાર કાઢ્યા છે. હકીકતમાં આ યુદ્ધ નવનાઝી વિરુદ્ધ રશિયાનું છે.     

E-mail : bharatmehta864@gmail.com

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 16 માર્ચ 2022; પૃ. 10 તેમ જ 09