મરે નહીં ને માંદો થાય, આ સિત્તેરી ડોસો,
ઘરમાં અટવાતો દેખાય, આ સિત્તેરી ડોસો …

કામ કરે ના એકકે, એનાં કામ કરે છે સહુ,
એનું પાણી મૂકતાં, પાણી પાણી થાય છે વહુ,
ખાંસી, હાંસીમાં અટવાય, આ સિત્તેરી ડોસો …

વ્યાજ મળે ઓછું ને એમાં ટીડીએસ કપાતો,
સ્કિમ બધે રોકડની, સિનિયર માટે ખાલી વાતો,
રિટર્ન ભરતાં થાકી જાય, આ સિત્તેરી ડોસો …

લોન મળે ના વીમો, એને કામ ન આપે કોઈ,
હવે ટ્રેનમાં બેસે તો બેસે કન્સેશન ખોઈ,
જાય પછી પણ ના સમજાય, આ સિત્તેરી ડોસો,
મરે નહીં ને માંદો થાય, આ સિત્તેરી ડોસો …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

સરકારને ખાનગીકરણની ધૂન ચડી છે ને તેણે અન્ય ક્ષેત્રોને ખાનગી કરવાની સાથોસાથ શિક્ષણને પણ ખાનગીકરણ તરફ ધકેલવાનું શરૂ કરી દીધું છે. પ્રજા તરીકે આપણે એ સમજી લેવાનું રહે કે ‘સેવા’ શબ્દ આઉટડેટેડ થઈ ગયો છે ને કોઈ હવે સેવા કરતું નથી. બધાં જ ધંધો કરે છે ને એમાં શરૂઆત સરકારથી થાય છે. અગાઉ ક્યારે ય ન હતી એવી મૂંગી પ્રજા અત્યારે છે. એને એ ખબર નથી પડતી કે એની ચૂપકીદી અનેક ક્ષેત્રોમાં અનેક અનર્થો સર્જી રહી છે.

શિક્ષણની જ વાત કરીએ તો આ વર્ષથી સાર્વજનિક એજ્યુકેશન સોસાયટી, સાર્વજનિક યુનિવર્સિટી તરીકે અસ્તિત્વમાં આવી. સોસાયટીએ, યુનિવર્સિટી તરીકે પ્રગટ થવા સરકારમાં અરજી કરી ત્યારે તેણે સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું કે તે પોતાની સાથે સેલ્ફ ફાયનાન્સ કોલેજો જ રાખશે અને તેનું સ્ટેટસ ખાનગી યુનિવર્સિટી તરીકેનું જ રહેશે. સરકારે એ શરતે મંજૂરી આપી કે તે એક પણ રૂપિયાની મદદ નહીં કરે. સાર્વજનિક યુનિવર્સિટીને એ મંજૂર હતું ને એને ખાનગી યુનિવર્સિટી તરીકેની મંજૂરી આ વર્ષથી મળી પણ ગઈ. ખાનગી યુનિવર્સિટી બનવાનું સોસાયટીએ કેમ સ્વીકાર્યું તેનો જવાબ હોદ્દેદારો એમ આપે છે કે કેટલાક કોર્સિસ ખાનગી યુનિવર્સિટી તરીકે શરૂ કરવામાં સરળતા રહે ને જરૂરી ફી લઈને તે શરૂ કરી શકાય. એવા કયા કોર્સિસ છે જે ખાનગીમાં જ શરૂ કરી શકાય અને ગ્રાન્ટેડમાં ન થઈ શકે તેનો ખુલાસો થયો નથી, પણ એટલી સ્પષ્ટતા જરૂર થઈ છે કે સાર્વજનિક યુનિવર્સિટી ધંધો કરવાને ઇરાદે જન્મી નથી. સ્પષ્ટતા તો એવી ય થઈ છે કે કેટલાક સેલ્ફ ફાયનાન્સ કોર્સિસમાં સોસાયટી ખોટ પણ કરે છે. આ સાચું હોય તો એમ સ્વીકારવું પડે કે ખાનગી કોલેજો પણ ખોટ કરે છે, તો પ્રશ્ન એ થાય કે ગ્રાન્ટેડમાં અને ખાનગીમાં ફેર શું રહે છે? જો ખાનગીમાં ખોટની શક્યતા રહેતી હોય તો સરકાર ખાનગીકરણ ખોટ ખાવા કરે છે? ખાનગીમાં પણ ખોટ જ જવાની હોય તો ગ્રાન્ટેડનો વેપલો શું ખોટો છે?

સાચું કે ખોટું તો સોસાયટી કે સાર્વજનિક યુનિવર્સિટી જાણે, પણ યુનિવર્સિટી બનવાની ઉતાવળમાં સોસાયટીએ ઘણી ગરબડો કરી છે. સોસાયટી બરાબર જાણતી હતી કે પોતાની 100થી વધુ વર્ષથી ગુજરાતમાં પ્રતિષ્ઠા છે. તેની સાથે એમ.ટી.બી. જેવી શતાબ્દી વટાવી ચૂકેલી કોલેજ ઉપરાંત કે.પી., વિ.ટી. ચોક્સી જેવી નામી ગ્રાન્ટેડ કોલેજો જોડાયેલી છે. જો ખાનગી યુનિવર્સિટી બનવાનું આવે તો આ કોલેજોનું ભાવિ શું, તેનો વિચાર કર્યા વગર સોસાયટીએ સામેથી સરકારને કહી દીધું કે તે યુનિવર્સિટી થાય તો પોતાની સાથે માત્ર સેલ્ફ ફાયનાન્સ કોલેજો જ રાખશે. બીજા શબ્દોમાં, તે ગ્રાન્ટેડ કોલેજોને સાથે રાખવા માંગતી નથી. એટલે થયું એવું કે વીર નર્મદ યુનિવર્સિટી કોલેજોનું જોડાણ રદ્દ કરે એ પહેલાં તો સાર્વજનિક યુનિવર્સિટી એ પોતે જ સાથે જોડાયેલી ગ્રાન્ટેડ કોલેજો સાથેનો છેડો ફાડી નાખ્યો. છેડો ફાડવો જ પડે એમ હતું, કારણ ગ્રાન્ટેડ કોલેજોની ફી ઓછી ને પગાર ધોરણ ઊંચું હતું જેનો બોજ ઉપાડવાનું સાર્વજનિક યુનિવર્સિટી માટે શકય ન હતું. સરકારી ગ્રાન્ટથી એ કોલેજો ચાલે છે. હવે ખાનગી યુનિવર્સિટીને એ ગ્રાન્ટ તો સરકાર આપે નહીં, એટલે ગ્રાન્ટેડને જોડવાની ઇચ્છા હોય તો પણ સાર્વ. યુનિ. એ જોડી ન શકે એ સ્થિતિ છે. સરકારે 2009, 2011 અને 2021માં કાયદામાં સગવડ પ્રમાણે ફેરફારો કર્યે રાખીને લાગતા વળગતા સૌને મૂરખ બનાવ્યા છે. તેના તઘલખી નિર્ણયો મુજબ, સરકારે ખાનગી યુનિવર્સિટી સાથે ખાનગી કોલેજો જ જોડાશે એવું ફરમાન બહાર પાડ્યું. ખાનગી યુનિવર્સિટીને સરકારી કોઈ મદદ નહીં મળે તેવું પણ ઉમેરાયું, પાછળથી ખાનગી સાથે ગ્રાન્ટેડ કોલેજો જોડી શકાશે તેવું આવ્યું ને ગ્રાન્ટેડ કોલેજો ખાનગી યુનિવર્સિટી સાથે જોડાશે તો વિદ્યાર્થીઓને ફીનું ધોરણ ગ્રાન્ટેડનું જ લાગુ પડશે અને અધ્યાપકોનાં પગાર ધોરણમાં ને નિવૃત્તિના લાભોમાં પણ કોઈ ફેર નહીં પડે.

તો સરકાર માઇબાપને એ પૂછવાનું થાય કે જો ફીમાં કે પગારમાં ફેર પડવાનો ન હોય તો નર્મદ યુનિવર્સિટી સાથે ગ્રાન્ટેડ કોલેજોનું જોડાણ ચાલુ રાખવામાં શું તકલીફ હતી? તેને ખાનગી સાથે જોડવાનો આગ્રહ શું કામ? પણ સરકારનો હેતુ અહીં સ્પષ્ટ નથી. તે ગ્રાન્ટેડની ફી અને પગાર, ખાનગી યુનિવર્સિટીને આપવાનું તો કહે છે, પણ કાનૂની રીતે બંધાવા તૈયાર નથી. ધારો કે સરકાર ગ્રાન્ટેડની જવાબદારી ઉપાડે છે તો તેમાં પણ કરામત જ હશે. હાલ બે ત્રણ વર્ષ ધારો કે અધ્યાપકનો પગાર કે નિવૃત્તિના લાભો સરકાર આપે છે કે ફીનું ધોરણ ઓછું રાખે છે, પણ પછી નવા અધ્યાપકો કે નવા વિદ્યાર્થીઓનો બોજ લાંબો સમય તે ઉપાડે એ શક્ય નથી. જો એ જ કરવું હતું તો ગ્રાન્ટેડની હાલની સ્થિતિ ચાલુ રાખતાં તેને કોણ રોકતું હતું? પણ, સરકારનો ઇરાદો સાફ છે. તે ગ્રાન્ટેડનું સ્ટેટસ જ નાબૂદ કરવા માંગે છે. ગ્રાન્ટેડનો લાભ ખાનગી યુનિવર્સિટીને સરકાર આપશે, પણ એ પ્રકરણ લાંબું નહીં ચાલે. આવનારા સમયમાં વિદ્યાર્થીએ વધારે ફી ભરવાનું થશે ને અધ્યાપકે પણ ખાનગીનું ધોરણ અપનાવીને જ નોકરી કરવાનું થશે તે કહેવાની જરૂર નથી.

સાર્વજનિક યુનિવર્સિટી અને એવી બીજી ખાનગી યુનિવર્સિટીની સંખ્યા આવનારા સમયમાં વધવાની છે. ખાનગી ટ્રસ્ટોને યુનિવર્સિટી બનાવવાની લાલચો આપીને તેની સાથે ખાનગી કોલેજો જોડવાનો ધંધો ફૂલેફાલે એવા સંજોગો છે જ, એમાં સાર્વજનિક યુનિવર્સિટી જેવી સંસ્થાઓનો ઉપયોગ કરીને સરકારે શરૂઆત કરી દીધી છે. સરકારને આગળ જતાં બે લાભ છે. શિક્ષણની જવાબદારી ખાનગી સંસ્થાઓ ઉપાડશે ને જેની પાસે પૈસા હશે તે ભણશે ને ભણાવશે, એટલે સરકારની જવાબદારી ખાસ રહેશે નહીં. બીજું, કરવેરાઓ દ્વારા આવક ઊભી કરીને સરકાર પોતાની મજબૂતાઈના માર્ગો ખોળી કાઢશે. સાર્વજનિક યુનિવર્સિટી સ્થપાતાં સરકારને એ ખબર હતી કે યુનિવર્સિટી સાથે ગ્રાન્ટેડ કોલેજો નથી ને એ વીર નર્મદ સાથે જ જોડાયેલી છે, છતાં સરકારે એ કોલેજોનું જોડાણ રદ્દ કરવાનો આદેશ આપ્યો. આ અજાણતાં થયું હોય એવું લાગતું નથી, પણ પરિણામ એ આવ્યું કે ગ્રાન્ટેડ કોલેજો ન તો વીર નર્મદ યુનિવર્સિટી સાથે રહી કે ન તો સાર્વજનિક યુનિવર્સિટી સાથે. સાર્વજનિક યુનિવર્સિટીએ પણ એ ન વિચાર્યું કે વર્ષોથી સાથે રહેલી ગ્રાન્ટેડ કોલેજોનું શું થશે? સરકારને તો કોલેજની ઐતિહાસિકતાની કદાચ બહુ ખબર ન હોય, પણ સોસાયટી તો એ જાણતી હતી કે તે ભવ્ય ઇતિહાસ સાથે સંકળાયેલી હતી. તેનું એક પણ પગલું એવું કેવી રીતે હોય જે ઈતિહાસ અને ભૂગોળ જ બદલી નાખે? એ વિચાર ન થયો ને આજે એ કોલેજો ન ઘરની કે ન ઘાટની સ્થિતિમાં આવી પડી છે. સાર્વજનિક એજયુકેશન સોસાયટી કે એમ.ટી.બી. અને બીજી કોલેજો શરૂ થઈ તે શ્રેષ્ઠીઓના દાનથી ! દાતાઓનો ઇરાદો સસ્તું ને સારું શિક્ષણ અપાય એવો હતો. એમાં કમાઈ ખાવાની દાનત ન હતી. એમણે કલ્પના પણ નહીં કરી હોય કે એમની ભૂમિ પર ખાનગીનો વેપાર શરૂ થશે ને સોસાયટીનો, સરકાર, હાથા તરીકે ઉપયોગ કરીને વાતને ગૂંચવી મારશે. સરકાર ગ્રાન્ટેડનું કોકડું ઉકેલે એમ લાગતું નથી. ઉકેલવાનો ઇરાદો જ ઓછો છે. તે એ રીતે કે થાકી હારીને વિદ્યાર્થીઓ ને વાલીઓ જ ખાનગી કે દૂરની કોઈ ગ્રાન્ટેડ કોલેજમાં જોડાય, કારણ અહીં ઓગસ્ટના વીસ દિવસ વીતવા છતાં એડમિશનનાં ઠેકાણાં નથી ને નજીકમાં ઠેકાણું પડે એમ લાગતું નથી. એટલે જતે દિવસે ગ્રાન્ટેડ કોલેજોમાં કોઈ એડમિશન લેવાવાળું જ ન રહે ને એ કોલેજો બંધ થાય એમ બને. એમ થાય તો સરકારને તો ટાઢે પાણીએ ખસ જશે, પણ સોસાયટી પોતાને કઈ રીતે માફ કરી શકશે એ પ્રશ્ન છે.

સુરતની ગ્રાન્ટેડ કોલેજોની જેમ જ બલિનો બકરો બારડોલીની કોલેજો પણ થઈ છે. એણે તો કોઇની સાથે જોડાવા કોઈ અરજી કરી નથી તો એને ખાનગી યુનિવર્સિટી સાથે જોડવાનું દબાણ સરકાર કેમ કરી રહી છે તે સમજાતું નથી. બારડોલીની કોલેજોમાં આદિવાસી વિસ્તારોનાં ગામોમાંથી ગરીબ વિદ્યાર્થીઓ આવે છે, એમને ખાનગીની ફી ભરવાની આવે તો ભણવાનું છોડવું જ પડે. એવા વિદ્યાર્થીઓને ખાનગી યુનિવર્સિટી સાથે જોડવાનું કોઈ રીતે યોગ્ય નથી. સરકાર કહે છે કે એમની ફીમાં વધારો નહીં થાય કે અધ્યાપકોને પણ કોઈ અસર નહીં થાય. એ જો એટલું જ સાચું છે તો વીર નર્મદ સાથે એને જોડાયેલી રાખવામાં શો વાંધો છે? વિદ્યાર્થીઓ ખાનગી યુનિવર્સિટીનું પ્રમાણપત્ર મેળવવા જ રાજી ન હોય તો એને ખાનગી યુનિવર્સિટી સાથે જોડવાનું કોઈ રીતે યોગ્ય નથી. સાર્વજનિક યુનિવર્સિટી થઈ એટલે સુરતની ગ્રાન્ટેડ કોલેજોને વીર નર્મદ યુનિવર્સિટીએ અલગ કરી દીધી, પણ બારડોલી કોલેજ તો કોઈ સાથે જોડાયેલી નથી તો એને અલગ કરવાનું સરકારે અને યુનિવર્સિટીએ કેમ કર્યું તેનો ખુલાસો થવો જોઈએ.

સાચી વાત તો એ છે કે કોઈ વિદ્યાર્થીએ ખાનગી યુનિવર્સિટી સાથે જોડાવાની ઇચ્છા કરી નથી કે નથી તો  અધ્યાપકોએ ખાનગી યુનિવર્સિટીમાં જવું. સોસાયટી યુનિવર્સિટી થાય એવી માંગ વિદ્યાર્થીઓએ કરી છે? નર્મદ સાથેનું જોડાણ રદ્દ થાય એવું વિદ્યાર્થીઓએ કહ્યું છે? જો આમાંનું કશું પણ વિદ્યાર્થીઓએ માંગ્યું નથી તો એમને રઝળતા મૂકવાનું શું કામ યુનિવર્સિટીને સરકાર કરી રહી છે? આ આખા ય વેપલામાં એમનો શું વાંક છે? જો નથી તો એ બધા વિના વાંકે દંડાઈ રહ્યા છે એનો વિચાર કોઈએ જ કરવાનો નથી? ખાનગી યુનિવર્સિટી સામેનો અને સરકાર સામેનો વિરોધ ઊગ્ર સ્વરૂપ ધારણ કરે તે પહેલાં સરકારે આ કોકડું ઉકેલવું જોઈએ ને બીજું કૈં સરકાર કરી શકે એમ ન હોય તો સંબધિત કોલેજોને પૂર્વવત્‌ સ્થિતિમાં મૂકીને વહેલી તકે એડમિશન્સ શરૂ કરી દેવાં જોઈએ. બીજું સત્ર 15 નવેમ્બરથી શરૂ થવાની વાત છે, પણ પહેલું ક્યારે શરૂ થશે તે કોઈ કહેશે કે કેમ? કે સીધું બીજું સત્ર જ શરૂ થવાનું છે? અત્યારે તો શિક્ષણ જગત, સમયનો ગુનાહિત બગાડ કરી રહ્યું હોય એમ લાગે છે.

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 20 ઑગસ્ટ 2021

સ્વતંત્રતાનું અમૃતપર્વ શરૂ થઈ રહ્યું છે ત્યારે હૈયામાં મિશ્ર લાગણીઓ જન્મે છે. હોઠને હસવાનું મન છે, પણ આંસુ નીકળી આવે છે. ભારત 1947ની 15મી ઓગસ્ટે સ્વતંત્ર થયું ત્યારથી જ ભારતીયોના ઉમંગ અને ઉત્સાહ પર પીડાની પરત જામેલી છે. પાકિસ્તાન અને ભારતની સ્વતંત્રતા હિન્દુ-મુસ્લિમના સંહાર પર પ્રગટી એની કસક આજે પણ ઘણાંને હશે. સ્વતંત્રતા માટે જે મહાત્માએ જીવ રેડ્યો, એનો જીવ લેવાની પેરવી કદાચ ત્યારથી જ શરૂ થઈ ચૂકી હતી. મહાત્મા નહોતો ઇચ્છતો કે ભારત વિભાજનથી જન્મે, પણ એની ઇચ્છાની કોઈને પડી ન હતી. અહિંસાથી પ્રાપ્ત થયેલી સ્વતંત્રતા, પ્રાપ્તિની સાથે જ લોહિયાળ થઈ ઊઠી હતી. આવું હોય ત્યારે આનંદ ઓછો જ હોય તે સમજી શકાય એવું છે.

એ પછી પણ એવું ઓછું જ બન્યું છે જે સ્વાતંત્ર્ય પર્વના આનંદનો ઉછાળ લાવે, પણ અનેક વિટંબણાઓ વચ્ચે આપણે ટકી ગયાં છીએ, એ નાની સૂની વાત નથી. આપણાં પર રાજ કરવાની ઘણા દેશોની મનસા હજી જીવિત છે, છતાં આપણે નક્કર ભૂમિ પર ઊભાં છીએ ને ઊભાં રહી શકીએ એવું થોડું તો થયું જ છે. એ જ કારણ છે કે 1962માં ચીને યુદ્ધ કર્યું ત્યારે કે પાકિસ્તાન સાથે 1971માં બાખડવાનું થયું ત્યારે કે કારગિલ વિજય કે સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક કે સરહદી અટકચાળાં છતાં આપણે અનેક પડકારો ઝીલતાં ઊભાં છીએ, એ જ બતાવે છે કે આ વિશ્વ આપણો કાંકરો કાઢી શકે એમ નથી. ચીન એટલું જાણી ચૂક્યું છે કે આ 1962નું ભારત નથી. પાકિસ્તાન પણ જાણે છે કે ભારત સાથે છમકલાં જ થઈ શકે કે આતંકી પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા છેડછાડ જ કરી શકાય, બાકી સામી છાતીએ લડવામાં તો 56ની છાતીને ન જ પહોંચાય એ નક્કી છે. બાંગ્લાદેશને પણ એ ભાન છે કે એનો જન્મ જ ભારતની મદદથી થયો છે. એ સામે ચાલીને સાહસ ન કરી શકે. નેપાળ આડું થવા જાય છે, પણ આપોઆપ જ સીધું થઈ જાય છે. ચીન – શ્રીલંકા, નેપાળ કે પાકિસ્તાનને પાંખમાં લેવાનો ખેલ કરે તો છે, પણ ડ્રેગનને બધું હોય તો પણ પાંખો હોતી નથી, એ ચીને તો ઠીક, પાડોશી દેશોએ પણ સમજી જવાની જરૂર છે. આ બધું છતાં ભારત આત્મનિર્ભર થવાની દિશામાં નીકળી ચૂક્યું છે. ભારતે અણુ પરીક્ષણોથી, ઉદારીકરણ, વૈશ્વિકરણથી, આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોથી વિશ્વ આખાનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. મેક ઇન ઈન્ડિયા અને આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણને નિમંત્રણ વગેરે નીતિઓથી ભારતે એટલું તો પુરવાર કરી દીધું છે કે તે બાવાઓ અને મદારીઓનો દેશ નથી.

એ હકીકત છે કે છેલ્લાં 74 વર્ષમાં 2014 સુધી મોટે ભાગે કૉન્ગ્રેસનું શાસન રહ્યું. એમાં કૈં જ નથી થયું એવું નથી. એ સાચું હોય કે ખોટું, પણ ભા.જ.પ.ની સરકાર કૉન્ગ્રેસ પર જ ઊભી છે. એ પણ સાચું કે લોકતંત્ર વડા પ્રધાન તરીકે સરદારને ઇચ્છતું હતું, છતાં નહેરુ વડા પ્રધાન થયા ને એ પછી આખો નહેરુ વંશ જ માથે પડ્યો. એ નહોતું થવું જોઈતું, પણ થયું ને આજનો કોઈ શાસક તે વખતે એ સ્થિતિમાં ન હતો જે એ ક્રમને રોકી શકે. એને કારણે ઘણું અનિષ્ટ થયું, પણ જેમ આજે મજબૂત વિપક્ષ નથી, એમ જ ત્યારે પણ મજબૂત વિપક્ષ નહોતો જ, એટલે દાયકાઓ સુધી કૉન્ગ્રેસ સત્તા પર રહી. આજના શાસકો ભલે એમ કહે કે કૉન્ગ્રેસના સમયથી બગાડ ચાલ્યો આવે છે, એ સાચું હોય તો પણ, આ જ પ્રજાએ એને સત્તા આપી એ ભૂલવા જેવું નથી. એ પણ ભૂલવા જેવું નથી કે ભા.જ.પ.ને સત્તા આપનારી પણ આ જ પ્રજા છે. કૉન્ગ્રેસથી વાજ આવેલી પ્રજા ભા.જ.પ.ને લાવી શકે તો ભા.જ.પ.ની સત્તા પણ ત્યાં સુધી જ ચાલશે, જ્યાં સુધી પ્રજા તેને ઇચ્છતી હશે. અનેક ઉતારચડાવ વચ્ચે આપણું લોકતંત્ર મોટી અર્થવ્યવસ્થા બન્યું, એની વિશ્વને નોંધ લેવાની ફરજ પડી એ સાચું, પણ સ્વતંત્ર થવા છતાં સ્વરાજ કહીએ તેનાથી આપણે હજી દૂર જ છીએ અને સુરાજની તો રાહ જોવાની જ રહે છે. સ્વરાજ સંવિધાનની બહાર રહી ગયું હોય એવું લાગે છે, તે એટલે કે આપણે પશ્ચિમી સંસ્કૃતિના પુરસ્કારની નીતિ રાખી છે. આપણે સૌના સાથ, સૌના વિકાસનું સૂત્ર તો આપ્યું છે ને વિકાસ થયો પણ છે, પણ જરા ધ્યાનથી જોઈશું તો સમજાશે કે થોડા લોકોનાં આધુનિકરણ માટે આપણે ઘણાંની બાદબાકી કરી નાખી છે. એટલે વિકાસ ખરો, પણ સૌનો નહીં, તે સમજી લેવાનું રહે.

અન્ય દેશોનું જોઈને આપણે પણ રોબોટ્સથી કામ લેતાં થયાં છીએ. આપણે પણ ઓટોમેશન તરફ વળ્યાં છીએ. એ સારી બાબત છે કે માનવીય દખલ ન હોય તો વધુ ઉત્પાદન થઈ શકે, ઉત્પાદનની જરૂર પણ છે, પણ એ જો માણસ વગર થવાનું હોય તો તે આ દેશ માટે અભિશાપ છે. મશીનોથી કામ લેવાય તો બેકારી વધે. એ ખરું કે મશીનોથી ઉત્પાદન વધે, પણ તેને ખરીદનાર ન હોય તો તે ઉત્પાદનનો શો અર્થ રહે? આવક હશે તો ખરીદી થશે. આવક જ ન હોય, માણસ બેકાર હોય તો, વસ્તુ હોય તો પણ તેનો ઉપાડ ઓછો જ રહેવાનો. આવામાં ઉત્પાદન વધુ હોય તો તેનાથી નિકાસ વધે કદાચ, પણ બેકારીનો પ્રશ્ન હલ ન થાય એમ બને.

એ પણ છે કે સરકાર ભ્રષ્ટાચારી લાગી એટલે આપણે તેને હરાવી ને નવી સરકાર આવી, પણ એમાંથી પણ ભ્રષ્ટાચાર ગયો નહીં, કારણ આપણને સરકાર જુદી જોઈતી હતી, પણ ભ્રષ્ટાચારમુક્ત સરકાર કદાચ જરૂરિયાત જ નહોતી. હાલની સરકારને પણ પ્રજા ભ્રષ્ટાચારમુક્ત હોય તે પરવડે તેમ નથી, કારણ તેને પણ નાણું તો જોઈએ જ છે. એના વડે તો વિપક્ષને ખરીદીને પક્ષને મજબૂત કરી શકાય છે. આ મજબૂતી ભ્રષ્ટાચાર વગર શક્ય નથી. આ નાણાં ઉદ્યોગપતિઓ પૂરા પાડે છે. એ ઉદ્યોગપતિઓ લોકોને લૂંટીને નાણાં ઉપર પહોંચાડે છે.

લોકશાહીનો આદર્શ એ છે કે એમાં સરકારની દખલ ઓછી હોય. મિનિમમ ગવર્નન્સની વાત આપણે કરીએ તો છીએ, પણ વાસ્તવિકતા જુદી છે. સૌથી વધુ દખલ સરકાર કરે છે. ગરીબને અનાજ સો રૂપિયાનું અપાતું હોય ને એ જે થેલીમાં અપાય તે સો રૂપિયાથી મોંઘી હોય, કારણ એના પર સરકારનો ફોટો છે, તો ઘર સુધી અનાજની સાથે જ સરકાર પણ પહોંચે છે. જે પ્રજાને સરકારની આદત પડી જાય તે સરકાર, પ્રજાનો દુરુપયોગ ન કરે તો જ નવાઈ ! જ્યાં સુધી લોકશાહીની આપણને ગરજ હશે, સ્વાતંત્ર્યપર્વ ઉજવાતું રહેશે ને જ્યાં પ્રજાની ઇચ્છાશક્તિ પરવારી જશે, ત્યાં પછી ગુલામીની તો નવાઈ જ ક્યાં છે?

ભા.જ.પ.ની સત્તાને અત્યારે તો પૂરેપૂરી સ્વીકારી છે, પણ પ્રજાને કેટલુંક કઠે પણ છે. એને હવે નહેરુ વંશને વખોડવામાં રસ ઘટતો જાય છે. નહેરુને મોટા કરાયા તે આજે નથી ગમતું, તો સરદારને, ગાંધી કરતાં મોટા કરાયા એ યોગ્ય છે? ને કોઈને પણ નાના કે મોટા કરનારા આપણે કોણ? જે તે વિભૂતિને આપણે મોટી કે નાની કરીએ છીએ એ ભ્રમ છે. વ્યક્તિ એટલી જ રહે છે, જેટલી એ હોય છે. આપણી ભક્તિ કે ટીકા પર એનું કદ નિર્ભર નથી. જે આજે તારણહાર લાગે છે, તે કાલે મારણહાર પણ લાગી શકે છે. આપણો સ્વાર્થ, ખુશામત કે નિંદા કરવા પ્રેરે તે હિસાબે કોઇની મહાનતા નાની કે મોટી ન થાય તે સમજી લેવાનું રહે.

એ સાચું કે 75મું સ્વતંત્રતાને બેઠું એ દરમિયાન ઘણું થયું છે, કૉન્ગ્રેસે ઘણું બગાડયું હોય ને ભા.જ.પે. બધું સુધાર્યું હોય એ સ્વીકારીએ તો પણ, ઘણું નથી થયું ને ઘણું ન થવા જેવું પણ થયું છે. 135 કરોડની વસતિમાંથી ઓલિમ્પિકમાં 10 મેડલ પણ ન આવતા હોય, તો તેનો અફસોસ થાય, પણ વર્ષો પછી 7 સુધી પહોંચ્યા છીએ તેનો ઉત્સવ જરૂર મનાવી શકાય. ભા.જ.પ.ની સરકારને જ એ આભારી છે કે નોટબંધીમાં કાચું કપાયું, પણ સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક, 370ની નાબૂદી, રામમંદિરનુ નિર્માણ, ભારે બહુમતિથી ભા.જ.પ.નું સત્તામાં પુનરાગમન જેવી મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ ભા.જ.પ.ની યશકલગીમાં ઉમેરો કરે જ છે, કોરોના કાળમાં રસીકરણમાં દાખવાયેલી સક્રિયતાની પણ નોંધ લઈ શકાય, પણ ઓક્સિજ્નના અભાવમાં કોઈનું મૃત્યુ થયું નથી, એમ કહેવું પ્રજાને ગળે ઊતર્યું નથી. દૂર ન જઈએ તો આંધ્રની સરકારે એ અંગેની કબૂલાત કરીને કેન્દ્ર સરકારને ખોટી સાબિત કરી દીધી છે.

અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતામાં આપણો નંબર વિશ્વમાં 180માંથી 140મો છે. સાત લાખ ગામોમાં સ્વાસ્થ્યની પૂરતી સુવિધાઓ નથી. વર્ણ, વર્ગ, જાતિનાં ભેદ વધુ તીવ્ર કરવાની દિશામાં આપણે સક્રિય છીએ. આપણી બધી યોજનાઓ અને સહાય ચૂંટણીલક્ષી જ છે. છેલ્લે છેલ્લે વડા પ્રધાન ઓ.બી.સી.નું પત્તું રમ્યા છે. 27 ટકા અનામતમાં કઈ જ્ઞાતિનો સમાવેશ કરવો એની સત્તા રાજ્યોને સોંપવામાં આવી છે, જે આ અગાઉ કેન્દ્ર પાસે હતી. હવે રાજ્યો બધી જ્ઞાતિને તો સમાવી શકવાનું નથી. જે નહીં સમાવાય તે જ્ઞાતિઓ સંઘર્ષની દિશા પકડશે. પોતાની જ્ઞાતિના સમાવેશને મુદ્દે જ્ઞાતિઓ એકબીજા જોડે ટકરાય તેવા પૂરતા સંજોગો છે. જેમ જેમ જ્ઞાતિઓ ઉમેરાશે, ટકાવારી ઘટતી જશે ને એ પણ અસંતોષનું કારણ જ પૂરું પાડશે.

સાચું તો એ છે કે મધ્યમવર્ગ હવે નિમ્ન મધ્યમવર્ગ બનવા માંગે છે. એ જ રીતે નિમ્ન મધ્યમવર્ગ ગરીબ અને ગરીબ, વધુ ગરીબ બનવા માંગે છે, તે એટલે કે સરકારી લાભો ગરીબોને મળે છે. મહેનત કરીને વિકાસ કરવો એના કરતાં વગર મહેનતે સરકાર મદદ કરતી હોય તો ઘણાં મહેનત કરવા રાજી નથી. અનામતની લહાણી કરીને આપણે પ્રજાને માંગણની દશામાં મૂકી છે. માંગવું એ હક નથી. સ્વતંત્રતાનો સીમિત અર્થ સ્વીકાર્યો છે આપણે. અધિકારની છે એટલી ચિંતા આપણને ફરજની નથી. જરૂર પડે તો અધિકાર છોડાય, ફરજ નહીં, પણ આપણે ફરજ છોડીને અધિકાર માટે ઝઝૂમીએ છીએ ને દેશના ચરિત્રમાં એ ખૂટતી કડી છે. ઉદાહરણ તરીકે શિક્ષક પગારનો અધિકાર છોડી શકે, પણ શિક્ષણ આપવાની ફરજ ચૂકી ન શકે, પણ જે જોવા મળે છે તે ઊલટું છે.

પણ જેવું છે તેવું, આપણું સ્વાતંત્ર્ય પર્વ છે ને તે પણ 75મું. એનો હરખ સ્વાભાવિક જ હોય. એટલે પણ હોય કે આપણે એના સાક્ષી બનવાનું ભાગ્ય પ્રાપ્ત કરી શક્યા. સૌને સ્વતંત્રતાનું અમૃતપર્વ શુભ અને ફળદાયી નીવડો એવી હૃદયપૂર્વક પ્રાર્થના …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 15 ઑગસ્ટ 2021