પ્રૉ. ભીખુ પારેખ : જીવન અને વિચાર [રમીન જહાનબેગલુ સાથે સંવાદ] – ગુજરાતી અનુવાદ : આરાધના ભટ્ટ – પ્રકાશન : Zen Opus Ahmedabad – ISBN : 978 81 983946 6 8 – પહેલી આવૃત્તિ : જાન્યુઆરી 2025 – પૃ. 168 – કિંમત રૂ. ૩૫૦/-

યુનિવર્સિટીના અને તે પહેલાંના ભીખુભાઈ પારેખનાં શિક્ષણમાં રહેલી ‘અધૂરપને ભરવા માટે જે વિષયોમાં એ અધૂરપો વધારે વર્તાતી હતી તે વિશે વાંચવામાં અને વિચારવામાં ભીખુભાઈ ઘણીખરી ઉનાળાની રજાઓ’ વિતાવતા. ભીખુભાઈ લખે છે, ‘મને સામાન્ય કરતાં લાંબી રજા મળી ત્યારે હંમેશ થતી એવી વાંચન કે મનનની ખાસ ઇચ્છા ન થઈ.’ કોઈકે એમને આત્મકથા લખવાનું સૂચન પણ કરી જોયું. છેવટે ભીખુભાઈને પોતા વિશે વાત કરવાનો સંકોચ થતો હતો, અને આત્મકથા લખવા સરીખું ‘આટલું મોટું કામ હાથ પર લેવું અઘરું લાગતું હતું.’

આવા સમયગાળામાં ભીખુભાઈ રમીન જહાનબેગલુના સંપર્કમાં’ આવે છે. અને સંપર્ક ગાઢ થતાં ભીખુભાઈને મન બન્નેના વિચારો ઘણી રીતે મળતા આવતા હતા. સમય જતાં બન્નેની વચ્ચે હુંફાળો સંબંધ પણ રચાયો જેમાંથી આ પુસ્તકનું લખાણ તૈયાર થયું તેમ જ ‘ટૉકિંગ પૉલિટક્સ : ભીખુ પારેખ ઇન કન્વર્સેશન વિથ રમીન જહાનબેગલુ’ પુસ્તક તૈયાર થયું. 

રેડિયો પ્રસારણ કાર્ય નિમિત્તે આરાધના ભટ્ટને લૉર્ડ ભીખુ પારેખનો પરિચય થયો. રૂબરૂ મળવાનું થયું. પહેલી મુલાકાત વેળા ભીખુભાઈએ આરાધનાબહેનને ‘ટૉકિંગ પૉલિટક્સ : ભીખુ પારેખ ઇન કન્વર્સેશન વિથ રમીન જહાનબેગલુ’ની ભેટ ધરી. અને એ પુસ્તક આરાધનાબહેનના મનમાં વસી ગયું. ભીખુભાઈના ‘મૌલિક અને સ્પષ્ટ વિચારો, એમની વિલક્ષણ વિનમ્રતાથી પોતાના વિચારોની તર્કબદ્ધ અને લોકશાહી રીતે રજૂઆત, એમના વ્યક્તિત્વની સાદગી, સાલસતા અને મૈત્રીભાવ’સ્પર્શી ગયાં. અને એમણે આ પુસ્તકનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરવાનો મનસૂબો કર્યો. ભીખુભાઈએ ઉમળકાભેર આ સૂચનને ટેકો આપ્યો.

વારુ, ’પ્રો. ભીખુ પારેખ જીવન અને વિચાર : રમીન જહાનબેગલુ સાથે સંવાદ’ નામક પુસ્તકના પુરોવચનમાં ભીખુભાઈ લખે છે : 

“દરેક અનુવાદ સર્જનાત્મક અને સમસંવેદનભરી સમજણ માગી લે છે. વાચક સરળતાથી સમજી શકે એ માટે મૂળ લખાણનાં અટપટાં અને લાંબાં વાક્યોને નાનાં અને સરળ વાક્યોમાં છૂટાં પાડવાની જરૂર પડે છે. અને આ બધું મૂળ લેખનનાં વાક્યોના ભાવને કોઈ પણ રીતે નુકસાન કર્યા વિના અથવા એક વિકૃત કર્યા વિના કરવાનું હોય છે. અનુવાદ સ્વાભાવિક લાગવો જોઇએ, કૃત્રિમ નહીં. એ અસ્ખલિત વહેવો જોઈએ અને કર્કશ બન્યા વિના સમગ્ર રીતે સુસંવાદી બનવો જોઈએ.”

ભીખુભાઈના મતે આરાધના ભટ્ટનો અનુવાદ ‘આ માપદંડોમાંથી ખરો ઊતરે છે.’ વળી એ લખતા હતા, ‘એ આધારભૂત છે અને મૂળને વફાદાર છે. સાથે સાથે એ સરળ પ્રવાહમાં વહે છે.’

આરાધના ભટ્ટ

આરાધના ભટ્ટ, ‘અનુવાદ કેમ?’માં લખતાં હતાં, મૂળ ઈરાનના વિશ્વવિખ્યાત લેખક – વિચારક રમીન જહાનગલુ સાથેનો આ સંવાદ ‘બે બળિયા વચ્ચેનો વિમર્શ છે. બંનેનું કાર્યક્ષેત્ર એક જ છે અને પ્રૉ. ભીખુ પારેખના જીવન અને લેખનના અભ્યાસુ એવા રમીન જહાનબેગલુ એક પ્રશ્નકર્તા અને ચર્ચાકાર તરીકે સોળે કળાએ ખીલ્યા છે અને એમ સર્જાયો છે બે અભ્યાસનિષ્ઠ વ્યક્તિત્વો વચ્ચેનો એક ઉત્કૃષ્ટ સંવાદ, જે પ્રૉ. પારેખના જીવનનાં સંઘર્ષમય વર્ષોથી શરૂ થતો એમના જીવનના અને વિચારોના ઘડતરમાં પાયારૂપ પરિબળોનો તેમ જ રાજકીય તત્ત્વચિંતનના મૂળભૂત સિદ્ધાન્તોનો એક અદ્દભુત દસ્તાવેજ બન્યો. છે.’ 

‘નવનીત સમર્પણ’ના મે 25ના અંકમાં, ‘અક્ષરની ઓળખાણ’ પાને ઋષભ પરમાર લખતા હતા, ચિંતનાત્મક હોવા છતાં પુસ્તકમાં ક્યાં ય ચિંતનનો ભાર વર્તાતો નથી. એક જીવનકથા વાંચતાં હોઈએ એવી રસાળતા આ સંવાદ દ્વારા ગુજરાતીમાં અનુદિત થયો છે.

આ પુસ્તકમાં, ‘શ્રેષ્ઠતાની ખોજ’ નામે, આરંભે, એક પ્રકરણ છે અને તેમાં કેનેડાનિવાસી આ ઈરાની તત્ત્વવેત્તા, રમીન જહાનબેગલુ, લખે છે :

‘માર્ક ટ્વેઇને એક વખત કહેલું : મૂળભૂત રીતે બે પ્રકારના લોકો હોય છે. ‘જેમણે સિદ્ધિ મેળવી છે એવા લોકો અને પોતે સિદ્ધિ મેળવી છે એવો દાવો કરનારા લોકો.’ લૉર્ડ ભીખુ પારેખે ખરેખર ઘણુંબધું સિદ્ધ કર્યું છે. એ માત્ર હાઉસ ઑવ્ લૉર્ડ્ઝના સભ્ય બનેલા એક બ્રિટિશ ભારતીય નથી, પરંતુ એક અગ્રણી રાજકીય વિચારક અને રાજકીય તત્ત્વજ્ઞાનના ઇતિહાસનું અર્થઘટન કરનાર ચિંતક છે. પ્રૉ. પારેખના રાજકીય વિચારોનું સામર્થ્ય અને મૌલિકતા બેન્થમ, માર્ક્સ, આરેન્ટ, ગાંધીના વિચારો વિષયક તેમ જ અસ્મિતા, અને બહુસંસ્કૃતિવાદ વિષયક એમના બીજરૂપ પ્રદાનમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. આ પૈકી કેટલુંક હવે રાજકીય તત્ત્વચિંતનનું પ્રમાણભૂત કામ ગણાય છે. …’

રમીન જહાનબેગલુ

આ અનુવાદમાં, લોકશાહી અંગે રસપ્રદ અને વિષદ ચર્ચા મંડાઈ છે. ભીખુભાઈ કહેતા હતા, ‘લોકશાહી એ માત્ર ચૂંટણીઓ પૂરતી સીમિત નથી, પણ લોકશાહી માટે વિવેકપૂર્ણ વિચારવિમર્શ પણ એટલો જ મહત્ત્વનો છે. જ્યારે ચૂંટાયેલા સભ્યો વિચાર્યા વિના પક્ષની વિચારધારાને અનુસરે અને એમની બુદ્ધિશક્તિ અને નીતિમત્તા એમના રાજકીય પક્ષને ઉધાર આપી દે ત્યારે એ લોકશાહીના મૂળ તત્ત્વને લાંછન લગાડે છે.’

એકસો અડસઠ પાનાંમાં કુલ મળીને સાત પ્રકરણો છે. અને તેમાં 3-4 તેમ જ 5 વિશેષ અગત્યના પ્રકરણો છે. ‘બહુસાંસ્કૃતિકતા અને સાંસ્કૃતિક બહુલતા’; ‘શું ગાંધી આજે પ્રસ્તુત છે ? તેમ જ ‘ભારતનું પુનરાવલોકન’ નામક આ પ્રકરણો આજે ય તાજાતર અગત્યના હોય એટલા મજબૂત છે. ‘બહુસાંસ્કૃતિક સમાજ એટલે શું ?’ નામક વિમર્ષ આ મથાળાથી આરંભાયો છે અને વળી ભીખુભાઈનો જવાબ અગત્યનો હોઈ તેને સમૂળો અહીં ઉદ્ધૃત કરીએ :

‘હા, મને “બહુસાંસ્કૃતિકતા” શબ્દપ્રયોગ બહુ ગમતો નથી, અને એની વધુ સુસંગત વ્યાખ્યા કરીને જુદા મૂળમાંથી ઉદ્દભવેલા સાંસ્કૃતિક બહુલતાના પરંપરાગત વિચારથી જુદો પાડીને પછી મેં એ શબ્દને સ્વીકાર્યો છે. સામસ્કૃતિક બહુલતા એ બહુ સાંસ્કૃતિક સમાજનું લક્ષણ છે. બહુસાંસ્કૃતિકતા એ અનેકતા પ્રત્યેનો એક વિશિષ્ટ અભિગમ દર્શાવે છે અને એ આદર્શમૂલક સિદ્ધાંત છે. મારા ‘રિથિન્કિંગ મલ્ટિકલ્ચરલીઝમ’ પુસ્તકમાં કેટલું અને કેવું સાંસ્કૃતિક સમાજનું વિભાવન તપાસું છું અને સમાજમાં કેટલું અને કેવું સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્ય હોય છે, પણ એ બધા જ સમાજોને બહુસાંસ્કૃતિક સમાજ કહેવા એ બહુસાંસ્કૃતિકતાના વિભાવનની સુસંગતતા અને એના હાર્દને નુકસાન કરવા જેવું છે. મારું મુખ્ય ધ્યેય વૈવિધ્ય પ્રત્યે જુદા જુદા અભિગમો તપાસીને એમાંથી કોઈ અભિગમનું સમર્થન કરવાનું છે.

‘હું સાંસ્કૃતિક અને નૈતિક વૈવિધ્યને સમાનાર્થી ગણવા સામે પણ લાલબત્તી ધરું છું. એ બંને સંકળાયેલા હોવા છતાં એમને જુદા પાડવા આવશ્યક છે. જુદા જુદા સમાજો મનુષ્યજીવનને કેવી રીતે સમજે છે અને જીવનનું આયોજન કેવી રીતે કરે છે. વિવિધ માનવીય પ્રવૃત્તિઓને જુદી જુદી રીતે અર્થપૂર્ણ બનાવે છે, જુદી જુદી ક્ષમતાઓ, લાગણીઓ અને સમજણ વિકસાવે છે, અને મનુષ્યજીવનની અનિશ્ચિતતાઓ અને પીડાઓ સાથે જુદી જુદી રીતે સમજૂતી કરે છે. આ બધાનો નિર્દેશ સાંસ્કૃતિક વિવિધતા કરે છે. નૈતિક વિવિધતા એ મૂલ્યોના, સદ્દગુણોના અને સુખી જીવનના વિભાવનના વૈવિધ્યનું સૂચન કરે છે. કોઈ સમાજ સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિએ સમશીલ હોવા છતાં એમાં નૈતિક વૈવિધ્ય જુદા જુદા પ્રમાણમાં હોઈ શકે અને એનાથી ઊલટું પણ હોઈ શકે, જ્યારે વિવિધ સંસ્કૃતિઓની સંમતિ સમાન મૂલ્યો પર કેન્દ્રિત થાય. આપણે સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્યને આવકારીએ, અમુક હદથી આગળ નૈતિક વૈવિધ્યને ન સ્વીકારી શકીએ. એ બંનેનું મૂલ્યામકન કરવાના માપદંડો જુદા છે.

‘મારા મતાનુસાર વ્યક્તિવાદ સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્યને અમુક હદ સુધી આવકારે છે પરંતુ નૈતિક વૈવિધ્યને એટલી હદે સ્વીકારતો નથી. એ ખાનપાનના, કલાઓના, સાહિત્યના, સંગીતના, કલ્પનાવિહારનાં સ્વરૂપોના, વિનોદવૃત્તિના, દંતકથાઓના અને રિવાજોના વૈવિધ્યને આવકારે છે, એટલું જ નહીં, એમને મહત્ત્વનાં પણ ગણે છે. પરંતુ મૂલ્યોના વૈવિધ્યનો અથવા સુખી જીવનના કલ્પનના વૈવિધ્યનો સ્વીકાર નથી કરતો. વ્યક્તિવાદ એ નથી સ્વીકારતો કે કેટલીક કહેવાતી બિનવ્યક્તિવાદી જીવનશૈલીઓ પણ સાર્થક નૈતિક મૂલ્યો અને કલ્પનો રજૂ કરે છે અને એ બધામાંથી પણ એ કંઈક શીખી શકે. દરેક સાંપ્રત પાશ્ચાત્ય બહુસાંસ્કૃતિક સમાજમાં સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્યનું મૂલ્ય છે, એટલું જ નહીં, એનું એમને ગૌરવ છે, પણ નૈતિક વૈવિધ્યને શંકાની નજરે જોવાય છે, એટલું જ નહીં, એને રોગસમાન ગણવામાં આવે છે અને દરેક સમાજની આગવી નૈતિક ઓળખ હોવી જોઈએ અથવા વ્યક્તિવાદી જીવનપદ્ધતિ સર્વસામાન્યપણે તેમ જ જે તે સમાજ માટે શ્રેષ્ઠ છે એવાં ગોળગોળ કારણો આપીને લઘુમતી સંસ્કૃતિઓ પર મુખ્ય પ્રવાહનાં વ્યક્તિવાદી મૂલ્યો અપનાવવાનું દબાણ થાય છે.’

અને પછી બન્ને વિદ્વાનો વચ્ચે બહુસાંસ્કૃતિક મુદ્દે દીર્ઘ પટે વિચારવિમર્ષ થાય છે. એમણે જીવનની વિવિધ વિભાવન બાબતને ય આવરી લીધી છે. આ વિમર્ષમાં ઈસ્લામ અને યુરોપ તેમ જ ઈસ્લામ અને અહિંસા બાબતની પણ વિચારણાને આવરવામાં આવી છે.

ભીખુ પારેખ

એ પછીનું પ્રકરણ છે : ‘શું ગાંધી આજે પ્રસ્તુત છે ?’ આથી જ રમીન જહાનબેગલુ ભીખુભાઈને પૂછે છે : ‘ભારતીય વિચારકો પૈકી ટાગોર કે રાજા રામમોહન રૉય જેવા ચિંતકો કરતાં તમને ગાંધીમાં વધુ રસ પડ્યો ?’ જવાબમાં, ભીખુભાઈ જણાવે છે, ‘વિવિધ સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે વાર્તાલાપ કરનારાનાં આ ત્રણે ઉત્તમ ઉદાહરણો છે. એ બધામાં એ ત્રણે અંત:સાંસ્કૃતિકતાને જુદાંજુદાં પરિપેક્ષ્યથી જુએ છે. એ બધામાં મને રસ છે. અને મેં એમના વિશે લખ્યું છે, તેમમ છતાં ગાંધી મારા વિચારોના કેન્દ્રમાં રહ્યા છે. એમનો વિચારદેહ વિશાળ છે, એમનો પ્રભાવ વધુ છે, અને એમની રાજકીય સંવેદિતા વધુ ઊંડી છે. બીજુ એક વધુ વ્યવહારુ કારણ પણ છે. ટાગોર, જેમને હું ગાંધી અને નેહરુ સાથેના આધુનિક ભારતના ત્રીજા મહાન ઘડવૈયા ગણું છું. એમણે મોટા ભાગનાં એમનાં સર્જનો બંગાળીમાં કર્યાં. જો એમને પૂરતો ન્યાય કરવો હોય તો મારે એમની ભાષા શીખવી પડે, જે કમનસીબે મને નથી આવડતી. ગાંધીએ એમનાં મોટા ભાગનાં લખાણો ગુજરાતીમાં કર્યાં, જે મારી માતૃભાષા છે.

ગાંધીની પ્રસ્તુતાની તરફેણમાં ભીખુભાઈ ‘રાજકીય વિચારને ગાંધીનું પ્રદાન’, ‘ગાંધી અને ખિલાફત આંદોલન’, ‘ગાંધી : રૂઢિવાદી કે સુધારક ?’, ‘ગાંધી અને આધુનિકતા’, ‘ગાંધી અને રાજકારણમાં અધ્યાત્મ’, ‘ગાંધી અને ધર્મનિરપેક્ષતા’, તેમ જ ‘ગાંધીના શાશ્વત્‌ વિચારો’ બાબત પોતાના વિચારોને સરસ પ્રમાણમાં કંડારી આપ્યા છે. આ બાબત આ બન્ને પંડિતોએ વિચારોની રોચક આપ-લે કરી છે. 

અને, છેવટે, રમીન જહાનબેગલુ ભીખુભાઈને ભારતનું પુનરવલોકન અંગેની ચર્ચાવિચાારણામાં દોરી જાય છે. ભીખુભાઈને એમનો પહેલો સવાલ છે : ‘ભારતીય અસ્મિતા એટલે શું ?’ ભીખુભાઈનો જવાબ રસપ્રદ છે. એ જણાવતા હતા,

‘સ્વતંત્ર ભારતે એના જુદા જુદા સમુદાયો અને મુસ્લિમો સહિત સૌને આવરી લેતી પોતાની ભારતીય અસ્મિતાને સતેજ અને એકત્ર કરવાની પ્રક્રિયા આગળ ધપાવી. ભારતના બંધારણનું ઘડતર એ આ દિશામાં પહેલું ડગલું હતું. અને પછી કહી બેસે છે : ‘સામાન્ય ભારતીય અસ્મિતા હવે વ્યક્તિગત અસ્મિતાના સ્વરૂપમાં ઊભરી રહી છે, અને ભારતીયોને મન એનું મહત્ત્વ છે. ભારતીયતાનું મૂલ્ય થાય છે, અમુક ગુણો અને કર્તવ્યોના મૂળ તરીકે એને ઓળખવામાં આવે છે, અને એનું એક આદર્શમૂલક પરિમાણ છે. ભારતીય હોવું એટલે બીજા ભારતીયો પાસેથી અમુક અપેક્ષાઓ સેવવી, અને એમના પર અને રાજ્ય પર કેટલાક અધિકાર હોવા. હવે ભારતીયતાનું નૈતિક અને ભાવનાત્મક ગૌરવ છે જે બીજી અસ્મિતાઓએ ધ્યાનમમાં લેવું પડે છે. આ જાગૃતિ હવે સમાજના જુદા જુદા વર્ગોમાં ઓછે-વધતે અંશે આવી છે, તેમ છતાં એ સમજણ આવી રહી છે અને એ એક સામાન્ય આદર્શમૂલક માળખું ઊભું કરી આપે છે જેના વિના કોઈ પણ રાજકીય સમુદાય લાંબા સમય સુધી સ્થિર રહી ન શકે.’

પુસ્તકના અંત ભાગે ‘પરિશિષ્ટ’માં ત્રીસ જેટલા અગત્યના તેમ જ ઠેર ઠેર ઉપયોગમાં લેવાયેલા શબદસમૂહોનો સમાવેશ કરાયો છે. મૂળ અંગ્રેજીના પારિભાષિક અને વહીવટી શબ્દોને ગુજરાતીમાં લેવાયાની અહીં યાદી અપાઈ છે. આવા પારિભાષિક અને વહીવટી શબ્દસમૂહ જોડે કૌંશમાં જો મૂળ અંગ્રેજી શબ્દો મુકાયા હોત તો આ વિચાર વિમર્ષને સમજવામાં વિશેષ સરળતા મળી હોત.

ભીખુભાઈને વિશેષે સમજવા માટે પુસ્તકમાં, લગભગ છેવાડે, ‘જીવનના આંતરિક પ્રવાહો’ની રજૂઆત થઈ છે. એ રોચક છે. ભીખુભાઈને વિશેષપણે સમજવા સારુ ઊંડાણભરી વિગતોથી તે ભરીપડી છે.  

06 ફેબ્રુઆરી 2૦26

હેરૉ, મિડલસેક્સ, યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ

E.mail : vipoolkalyani.opinion@btinternet.com

રવીન્દ્ર પારેખ

આપણામાં હવે નાનમ, સંકોચ કે શરમ શોધવાં પડે એ સ્થિતિ છે. એનું મુખ્ય કારણ પ્રજા તરીકેનું આપણું મૌન છે. ગમે તે થાય, પણ એની સાથે કોઈ લેવાદેવા ન હોય એમ આપણે કતરાતું જીવીએ છીએ. એમ જીવવાનો પુરાવો જ એ કે શ્વાસ ચાલે છે. એથી વધારે જીવવાની જરૂર ન હોય એમ આ દેશના વિકાસમાંથી, તેના વ્યવહારમાંથી, તેનાં પરિણામોમાંથી આપણે, આપણી જાતને બહાર કાઢી લીધી છે. દેશ, દુનિયામાં કંઇ પણ થાય, આપણને કોઈ ફરક પડતો નથી. આપણને ચશ્માંની જેમ જ સંવેદનનાં નમ્બર આવ્યા હોય તેમ, કંઇ જ સ્પર્શતું નથી. એમાં પણ શિક્ષણની બાબતમાં આપણે સર્વનાશને જ નોતર્યો હોય એવી હાલત છે. કોઈ ઇચ્છતું નથી કે આપણે શિક્ષિત થઈએ. તે એટલે કે ભણે તો સામે શિંગડાં કરે, એટલે પ્રજા ભણે જ નહીં એવું તંત્ર ગોઠવાયેલું છે. સરકાર લોકશાહીનું મહોરું પહેરીને પ્રજાને બોલતી બંધ કરવા માંગે છે ને અત્યારે તો બોલે તો બે ખાય એવી સ્થિતિ છે. સરકારને કદાચ વિરોધ ખપતો નથી. નથી ખપતો એટલે ખુશામત કેન્દ્રમાં આવી રહે છે.

કેન્દ્ર સરકાર કે ઇવન રાજ્ય સરકારો પ્રમાણિક રીતે આંકડાઓ આપીને વિકાસ કે પ્રગતિનો ખ્યાલ આપતી રહે છે, પણ હકીકત કહી દેવાથી જે હાનિ પહોંચે છે, એમાં ફેર પડતો નથી. ઘાની જાણકારી, તે ઘાનો ઈલાજ નથી. આજનું વાતાવરણ નબળાઈઓને બચાવમાં ફેરવનારું છે. એક સમયે ગુનો ગણાતું કૃત્ય ગુણ ગણાય ને તેને સમર્થન આપનારા મળી રહે એ પણ બુદ્ધિની બલિહારી જ ને ! ઘણીવાર તો કોઈ પ્રતિક્રિયા પણ આવતી નથી. ગુજરાત રાજ્ય એમાં અવ્વલ નંબરે આવે એમ છે. થોડા વખત પર શિક્ષણ સંદર્ભે એવી વાત બહાર આવી કે ગુજરાત શિક્ષણ સંદર્ભે શ્રેષ્ઠ દસમાં તો નથી જ, પણ નબળા દસમાં પણ છેલ્લે છે. આવી સ્થિતિમાં સરકાર તરફથી કોઈ ખુલાસો નથી આવ્યો, એટલું જ નહીં, જે સ્થિતિ છે એમાં સુધાર થશે એવું આશ્વાસન પણ ક્યાંયથી મળ્યું નથી.

શિક્ષણની બાબતમાં શિક્ષણ વિભાગનું મૌન ઘાતક છે. દુનિયા કંઇ પણ કહે, તેને ફરક પડતો નથી. તેને જીવ જ બચ્યો ન હોય તેમ, ગમે તે થાય, કોઈ અસર નથી. લખલૂટ ખર્ચ થતો રહે, અધિકારીઓનાં પગાર પેન્શન થતાં રહે, રોજ પરિપત્રો ને ડેટાનો કારભાર ચાલ્યા કરે, ત્યારે જ શિક્ષણ વિભાગ સજીવ હોય છે, છતાં શિક્ષક અને શિક્ષણની ગુણવત્તા અંગે કોઈ ખુલાસો થતો નથી તે પ્રજાનું કમભાગ્ય છે.

વિદ્યાર્થીઓ નથી મળતા એવા બહાના હેઠળ સરકારી સ્કૂલો બંધ થતી રહે છે ને કોઈનું રૂંવાડું ય ફરકતું નથી. કોઈ પુરસ્કારની જાહેરાત હોય તેમ સ્કૂલો બંધ થવાના આંકડા અપાતા રહે છે ને એની કોઈ ચિંતા ગુજરાતમાં નથી. ગુજરાત સૌથી વધુ ઉદાસીન શિક્ષણ બાબતે છે. વસ્તી વધે છે, બાળકો વધે છે ને સ્કૂલો બંધ થાય છે. ડ્રોપ આઉટ રેશિયો વધતો જ આવે છે ને તેની ટકાવારી પણ સરકાર જ આપે છે. ગુજરાતમાં કરોડોની વસ્તી છતાં, વિદ્યાર્થીઓ નથી મળતા, એ બહાના હેઠળ સ્કૂલો બંધ થાય છે તે ચિંત્ય છે.

યુનિફાઈડ ડિસ્ટ્રિકટ ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ ફોર એજ્યુકેશન (UDISE+) તરફથી ૩ સપ્ટેમ્બર, 2025ને રોજ વિગતો આવી તે જોઈએ. યુનિવર્સિટી મિનિસ્ટ્રી દ્વારા 2024-’25નાં શૈક્ષણિક વર્ષ માટે જાહેર થયેલ ડેટા એવું કહે છે કે દેશભરમાં 2021માં 15,09,136 સ્કૂલો હતી, જે છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં ઘટીને 14,71,473 થઈ છે. મતલબ કે 37,663 સ્કૂલો બંધ થઈ છે. આમાં 23,000 સરકારી અને ગ્રાન્ટ પર નભતી સ્કૂલો છે. 2024-‘25માં 5,30૩ સરકારી અને સહાય પર નભતી સ્કૂલો બંધ થઈ છે.

ગુજરાતમાં છેલ્લાં 8 વર્ષમાં 525 સરકારી સ્કૂલો બંધ થઈ છે, તે ઉપરાંત વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા નહિવત હોવાને બહાને સરકાર 5,912 સ્કૂલો બંધ કરવાની વેતરણમાં છે. વિદ્યાર્થીઓમાં ડ્રોપ આઉટ રેશિયો ગુજરાતમાં સૌથી વધુ છે. 2024-’25માં 54,541 બાળકો શાળા છોડી ગયાં હતાં. આમ તો એ આંકડો 2,40,486 હતો, પણ સરકારે 2,30,196 વિદ્યાર્થીઓને ફરી જોડ્યા એવું કહેવાય છે. એવું હોય તો એ સારી વાત છે. એ આંકડો 2025-’26માં ભારે ઉછાળા સાથે 2,40,809 પર પહોંચ્યો છે. એનો સાદો અર્થ એવો થાય કે ગરીબ અને આર્થિક રીતે નબળા વિદ્યાર્થીઓને તો શિક્ષણની કોઈ તક જ રહેતી નથી. ક્યાં તો એમણે ભણતર છોડવું પડે અથવા તો ખાનગી સ્કૂલોમાં ભારે ફી ભરીને એડમિશન લેવું પડે. હવે એટલી તાકાત હોત તો તે ગરીબ કે નબળો હોત જ શું કામ?

એક તરફ સરકારી અને ગ્રાન્ટેડ સ્કૂલો બંધ થઇ રહી છે, તો બીજી તરફ ખાનગી સ્કૂલો શરૂ થઈ રહી છે. 2024-‘25માં જ 5,30૩ સ્કૂલો બંધ થઇ છે, તો સામે 8,475 ખાનગી સ્કૂલો શરૂ થઈ છે. આ આંકડો 2023 -’24માં 7,678 હતો. મતલબ કે એક વર્ષમાં 797 પ્રાઇવેટ સ્કૂલો ખૂલી અને 5,30૩ સ્કૂલો બંધ થઈ. એવું નથી લાગતું કે શિક્ષણ વિભાગની જ દાનત નથી કે સ્કૂલો ચાલુ રહે? વિદ્યાર્થીઓ નથી એમ સરકાર કહે છે, તો 797 ખાનગી સ્કૂલો એક જ વર્ષમાં ખૂલે એવું બને ખરું? સરકારી સ્કૂલોમાં મફત ભણવાનું છે ને ત્યાં વિદ્યાર્થીઓ જતાં નથી ને ખાનગી સ્કૂલોમાં મોંઘી ફી ભરીને દાખલ થાય એમાં કયો તર્ક કામ કરે છે, તે નથી સમજાતું. લોકોના ટેક્સમાંથી સરકારી સ્કૂલો ચાલે છે, તે દયા દાન ધરમથી નથી ચાલતી ને તોય સરકારી સ્કૂલો બંધ થાય છે, એમાં સરકારની દાનત એ છે કે સરકારી સ્કૂલો બંધ થવા દેવી ને ખાનગી સ્કૂલોને ઉત્તેજન આપવું. જેથી સરકારી સ્કૂલો ગમે ત્યારે ઓવારી દઈ શકાય.

વારુ, દેશમાં જે સરકારી સ્કૂલો ચાલે છે તેમાં પ્રાથમિક સુવિધાઓનાં પણ ઠેકાણાં નથી. 1.54 લાખ સ્કૂલોમાં પુસ્તકાલય નથી. 14.21 લાખ સ્કૂલોમાંથી 13.72 લાખમાં જ કન્યાઓને શૌચાલયની સગવડ છે. છોકરાઓ માટે 13.90 લાખ સ્કૂલોમાં શૌચાલય છે, પણ ચાલુ હાલતમાં 13.34 લાખ જ છે. 14,432 સ્કૂલોમાં પીવાના પાણીની સગવડ નથી. 2,48,822 સ્કૂલોને રમતનું મેદાન જ નથી. 850થી વધુ શાળાઓ 1-1 શિક્ષકથી ચાલે છે. કાયમી શિક્ષકોની ભરતી થતી નથી અને બીજી તરફ સ્કૂલોમાં ભણાવવા પૂરતા શિક્ષકો નથી. બધી જ અછત ને કરકસર શિક્ષણમાં જ છે ને કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકારોને એનો જરા ય અફસોસ કે સંકોચ નથી તે દુ:ખદ છે. સ્કૂલ હોય ને શિક્ષક ન હોય એ તે કેમ ચાલે? વગર શિક્ષકે ભણાવવાનો સરકાર વિક્રમ કરવા માંગતી હોય તેમ તે વર્તે છે. છેલ્લે ૩ ફેબ્રુઆરીએ એક પ્રશ્નના જવાબમાં કેન્દ્રીય શિક્ષણ રાજ્ય મંત્રીએ જે આંકડાઓ જાહેર કર્યા છે તે જોવા જેવા છે. મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું કે છેલ્લાં 10 વર્ષમાં 93,00૦ શાળાઓ બંધ થઈ છે. એમાં ઉત્તર પ્રદેશમાં સૌથી વધુ 24,60૦ છે. બીજા નંબરે મધ્ય પ્રદેશમાં એ આંકડો 22,40૦નો છે. આ આંકડાઓ વસ્તીનાં પ્રમાણમાં અન્ય રાજ્યોમાં પણ દયનીય છે. આવા બધા આંકડા સરકાર જાહેર કરે છે, એમાં અફસોસ કે હતાશાનો સૂર નથી. એમાં સચ્ચાઈ હોય તો પણ, તે એવી રીતે રજૂ થાય છે કે દેશે જાણે કોઈ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હોય. 93,00૦ સ્કૂલો બંધ થાય ને ચામડી તતડે નહીં તો એમાં નીમ્ભરપણું જ પ્રગટ થાય છે. એ આંકડાઓ ઘટે એ માટે કોઈ પ્રયત્ન થતા હોય એવું લાગતું નથી. એવું હોત, તો આંકડાઓ વધવાને બદલે ઘટ્યા હોત, પણ એવું લાગતું નથી.

શિક્ષણને મામલે આખો દેશ ખંધો પુરવાર થઈ રહ્યો છે. શરમ તો દૂર દૂર સુધી ક્યાં ય જણાતી જ નથી. આટલી નિર્લજ્જતા ને નફ્ફટાઈ દેશમાં અગાઉ ક્યારે ય ન હતી … 

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 06 ફેબ્રુઆરી 2026

સુરક્ષા 

ટાળંટોળી છેવટે તો છબી જ બગાડશે

નેતા પ્રતિપક્ષે જેના તરફ ધ્યાન દોરવા માંગ્યું છે તે વિગત બાબતે ટેકનિકલ આડશનો વ્યૂહ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને મોરચે સલાહભર્યો નથી. નેતૃત્ત્વ ચાહે તો આ મર્યાદાનો ખુલ્લા દિલે સ્વીકાર કરીને દેશને દોષ–દુરસ્તીની રીતે વિશ્વાસમાં લઈ શકે છે.

પ્રકાશ ન. શાહ

28મી જાન્યુઆરીએ રાષ્ટ્રપતિ મુર્મુએ સંસદનાં બંને ગૃહોને વિધિવત સંબોધન તો કર્યું, પણ એમના સંબોધન પરની લોકસભાની ચર્ચા, વિમાન ભલે ચકરાવા પર ચકરાવા લે પરંતુ ઉડ્ડયન ન કરી શકે એવી સ્થિતિમાં આ દિવસોમાં મુકાઈ ગયેલી વરતાય છે. વડા પ્રધાન છેવટે બુધવારે સાંજે બોલી શકશે એમ જણાતું હતું પણ ચાલતે છતે નહીં ચાલેલી તો નહીં ચાલ્યાથી જ ચાલ્યા જેવી ચર્ચા હવે ગુરુવારે અગિયાર વાગ્યે ચકરાવેથી ઉડ્ડયન લગી, વડા પ્રધાનના સંભવિત ઉત્તર સાથે આગળ વધે છે કે કેમ તે જોવું રહે છે. 

આ અનિશ્ચિતતાના મૂળમાં નેતા પ્રતિપક્ષ રાહુલ ગાંધીએ ઊભો કરવા ધારેલ મુદ્દો છે કે એ મુદ્દો બાબતે સત્તાવાર ટાળંટાળીનો રવૈયો છે, એમ બેઉ છેડેથી જોઈ શકાય. પણ એક વાત ચોક્કસ છે કે સત્તાપક્ષ એ મુદ્દો ટાળવાની પેરવી ને પેચ પવિત્રામાં છે અને અધ્યક્ષ ઓમ બીરલાની આ ટાળંટાળીમાં કથિત ટેકનિકલ આડશે પ્રધાનમંડળના ભેરુ જેવી છાપ ઊપસી રહી છે. ગૃહને સત્તાપક્ષ સાથે સમીકૃત કરવાનો એમનો આશય ન હોય તો પણ કમનસીબે ચિત્ર તો એવું અને એવું જ ઊપસી રહ્યું છે. 

પ્રસ્તાવના જરી લંબાઈ ગઈ, આસપાસ ગાલિબ હાજર હોય તો ગઝલનુમા ડબકો પણ મૂકી દે કે, ‘માજરા કયા હૈ’. ભાઈ, સમજવાનું એ છે કે હાલની સરકાર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મુદ્દાને પોતાની અનન્યસાધારાણ ઓળખ સરખું મહત્ત્વ આપી રહી છે, આગલી સરકાર દબ્બુ હતી અને પોતે સવા શેર છે એવી એક મૂછેતાવ મુદ્રાના રક્ષણને એ અહોરાત્ર અભિભાષણ પર નેતા પ્રતિપક્ષે કરેલી કિંચિત ચર્ચાકોશિશમાં એને આ ઓળખમાં ગોબો બલકે કાણું પડવાનો કંઈક ભય લાગે છે. છેવટે તો એ આપણી સરકાર છે, અને આપણે ઇચ્છીએ કે આપણી છાપ ખોટી પડે. પણ એ તો ચર્ચા ચાલવા દેવાય અને ધોરણસર જવાબ અપાય તે પછી જ નક્કી થઈ શકે ને.

ઓગસ્ટ 2020માં પૂર્વ લડાખમાં ભારત-ચીન સીમાસંઘર્ષનું ખરું ને પૂરું ચિત્ર આજે છઠ્ઠે વરસે પણ દેશજનતા સમક્ષ નથી આવ્યું એ વિગત ઉજાગર કરી સુરક્ષા મોરચે કિલ્લેબંદીની રીતે આપણે ઊણા પડ્યાના ને ઊણા ન પડવું જોઈએ એની ચર્ચા નેતા પ્રતિપક્ષને અભિમત છે. એ સત્તાપક્ષ અને ખાસ તો રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વ પર પ્રહાર કરવા ઇચ્છતા હોય એટલા માત્રથી તો એમને રોકી ન શકાય પણ નેતા પ્રતિપક્ષ પાસે તે વખતના લશ્કરી વડા નરવણે થકી બહાર આવેલ વિગત હુકમના એક્કા જેવી છે. નેતૃત્વ ચાહે તો આ મર્યાદાનો ખુલ્લા દિલે સ્વીકાર કરીને દેશને દોષદુરસ્તીની રીતે વિશ્વાસમાં લઈ શકે છે. પણ જે રીતે ટાળંટાળીનો એનો રવૈયો આપણી સામે આવ્યો છે એ જોતાં હાલ તો ઊભી થતી છાપ કશીક દિલચોરી અને કમજોરીની છે. અલબત્ત, ગુરુવારે ચર્ચા આગળ ચાલે અને વડા પ્રધાન અને એમના સાથીઓ ધોરણસર વાત મૂકે (મૂકી શકે) તો ચોક્કસ કંઈક જુદી વાત પણ બને. 

નરવણેનાં સ્મરણો બોલે છે કે જે ઢળતી સાંજે ને બેસતી રાતે ચીની લશ્કરી કારવાઈ સામે તાત્કાલિક સૈનિકી કામગીરીની તાકીદ હતી ત્યારે છેક રક્ષામંત્રી સુધી ને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર વગેરે સુધી મિનિટ બ મિનિટ દરબદર ભટકવાની નિયતિ એમની હતી. લશ્કરી સૂઝસમજ અને સુગ્રધિત ચારિત્ર્ય એ નરવણેની ચિરઓળખ એમની સમગ્ર કારકિર્દીમાં રહી છે. તત્ક્ષણ નિર્ણય લઈ આખી વાતને નિર્ણાયક અંજામ આપવાની એમની કાબેલિયત ચર્ચાતીત છે. 

કમનસીબે, જેવી રાહુલ ગાંધીએ નરવણેના આપણે ત્યાં પુસ્તકરૂપે અપ્રકાશિત સંસ્મરણોનો હવાલો ‘ઉપરના હુકમની રાહ જોવાની’ એમની નિરુપયતા રજૂ કરવાની કોશિશ કરી ત્યાં રક્ષા મંત્રી ને ગૃહ મંત્રી બિલકુલ સરહદી મુઠભેડની રીતે ઊભા થઈ ગયા. ‘પુસ્તક પ્રગટ થયું નથી’ (અમે રજા નથી આપી)ની તરજ પર એમણે એનો હવાલો બિનસંસદીય જણાવ્યો હતો. રાહુલ ગાંધી પાસે જે સામગ્રી હતી તેને ઓથેન્ટિકેટ કરાવી આગળ વધી શકાયું હોત, પણ …

Editor: nireekshak@gmail.com

પ્રગટ : ‘પરિપ્રેક્ષ્ય’, “દિવ્ય ભાસ્કર”; 04 ફેબ્રુઆરી 2026