રવીન્દ્ર પારેખ

હિન્દી ફિલ્મનું ટાઈટલ છે, આ. આમ આદમી પાર્ટી(આપ)ના ત્યારે દૂર દૂર સુધી કોઈ વાવડ ન હતા. આમ આદમી પાર્ટી(આપ)ની સ્થાપના 2012માં થયાની વાત છે ને ફિલ્મ 1994માં આવી હતી. પણ આજે આમ આદમી પાર્ટી ચર્ચામાં છે. આ પાર્ટીએ ઘણી આશાઓ બંધાવી, દિલ્હી ને પંજાબમાં વિજેતા પણ નીવડી, પણ સરવાળે તો તે ‘આમ આદમી’ જેવી જ નીકળી. આમ આદમી પાર્ટીના કેજરીવાલ, મનીષ સિસોદિયા જેવાને તો જેલવાસ પણ ભોગવવો પડ્યો, પણ પાર્ટી ટકી ગઈ. સુરત જેવામાં પણ કાઁગ્રેસની જમીન ઢીલી પડતાં, આપને પગ પેસારો કરવાની તક મળી ગઈ. જો કે, છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં આપ મિથ્યાભિમાની ને મતલબી પુરવાર થઈ છે.

તાજેતરમાં જ આમ આદમી પાર્ટીના રાજ્યસભાના સાંસદ રાઘવ ચઢ્ઢાએ પાર્ટીના 7 સભ્યો સાથે ભા.જ.પ.માં જોડાવું પસંદ કર્યું. આમ આદમી પાર્ટી સાથે ન રહેવાય એવું લાગતાં રાજ્ય સભાના આપના 7 સભ્યો ભા.જ.પ.ના અધ્યક્ષ નીતિન નવીનને મળ્યા. નીતિન નવીને આ સભ્યોને આવકાર્યા ને મોઢું મીઠું કરાવ્યું. પંજાબમાં 10 મહિના પછી વિધાનસભાની ચૂંટણી છે, ત્યાંના જ 6 સાંસદો તૂટીને પાર્ટીથી અલગ થયા ને એ રીતે આપમાં આ અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું ભંગાણ છે.

એક તરફ પાર્ટી ગુજરાત અને પંજાબની વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં ભા.જ.પ.ને પડકાર આપવા કમર કસી રહી છે, ત્યાં રાજ્યસભાના રાઘવ સહિતના સાત સભ્યો આપ સાથેનો છેડો ફાડીને ભા.જ.પ.માં જોડાય, તો હાલત કફોડી જ થાય કે બીજું કંઇ? પત્રકાર પરિષદમાં અશોક મિત્તલ હાજર હતા. તેઓ લવલી પ્રોફેશનલ યુનિ.ના ચેરમેન છે ને 15 એપ્રિલે જલંધરના ઘર પર EDએ દરોડા પાડયા હતા. પત્રકાર પરિષદમાં સ્વાતિ માલીવાલ હાજર ન હતાં, પણ તેમણે કહ્યું કે હું ઇટાનગરમાં છું. સાંજે દિલ્હી આવ્યા પછી વાત કરીશ. રાજ્યસભાના દસ સાંસદમાંથી અશોક મિત્તલ, સંદીપ પાઠક, હરભજન સિંહ, સ્વાતિ માલીવાલ, વિક્રમ સાહની, રાજેન્દ્ર ગુપ્તા જેવા 7 સભ્યો ભા.જ.પ.માં જતાં, હવે ત્રણ જ સભ્યો બચ્યા છે. ભા.જ.પ. અધ્યક્ષ નીતિન નવીને આ સભ્યો માટે ’x’ પર લખ્યું પણ ખરું કે નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં વિકસિત ભારત 2047ના લક્ષ્યની દિશામાં સક્રિય રહો એવી શુભેચ્છાઓ. દેખીતું છે કે એ આપને માફક ન જ આવે. આપે ભા.જ.પ. પર ‘ઓપરેશન લોટસ’નો આરોપ લગાવતા કહ્યું કે આ પંજાબ સરકારની કામગીરી રોકવાનું કાવતરું છે. એમ પણ કહેવાયું કે પંજાબ સરકારની પીઠમાં છરો ભોંકવાની કોશિશ થઈ છે.

રાઘવ સહિત આપના સાત સભ્યો ભા.જ.પ.માં જતાં માછલાં ધોવાનું શરૂ થઈ ગયું છે. જે ભા.જ.પ.ને રાઘવે ગુંડાઓની પાર્ટી કહી હતી, એને જ ખોળે બેસવાનું તેઓ કેવી રીતે સ્વીકારી શકે? 31 જુલાઈ, 2023ને રોજ દિલ્હી વટહુકમ પર રાઘવે આમ પણ કહ્યું, આ બિલ ચૂંટાયેલી સરકારને કામ કરતા અટકાવશે. આ દિલ્હી સરકારને ઉથલાવી દેવાનું ભા.જ.પ.નું કાવતરું છે. દિલ્હી વટહુકમ પર રાઘવે કહ્યું, આ બિલ લોકશાહીને બાબુક્રેસી બનાવી દેશે, તે એ અર્થમાં કે લોકોની સરકારને બદલે નોકરશાહી પ્રભુત્ત્વ જમાવશે.

આમ તો આ પક્ષ પલટુ કહી શકાય એમ નથી, કારણ કુલ સાત સભ્યો આપમાંથી ભા.જ.પ.માં ગયા છે. એવું પણ નથી લાગતું કે રાઘવે પૈસા બનાવવાને ઈરાદે પક્ષ બદલ્યો છે, કારણ કે તેમની માતા અલકાએ બે શરતે જ રાઘવને રાજકારણમાં પ્રવેશવાની રજા આપેલી. 1. CAનો અભ્યાસ ચાલુ રાખવો અને 2. રાજકારણમાંથી પૈસા ન બનાવવા, એટલે રાઘવ પૈસા બનાવવા આપ છોડીને ભા.જ.પ.માં ગયા હોય એમ લાગતું નથી.

રાઘવે આપ વિષે ટીકા કરતાં કહ્યું પણ ખરું કે આમ આદમી પાર્ટીના સ્થાપક સભ્યોમાનો હું એક છું. 15 વર્ષથી હું પાર્ટીને ખૂન પસીનાથી સીંચતો આવ્યો છું, આપ પાર્ટી તેના સિદ્ધાંતોથી ભટકી ગઈ છે. પાર્ટી દેશ માટે નહિ, પણ અંગત હિતો માટે કામ કરી રહી હોય એવું લાગે છે. છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી રાઘવને લાગતું હતું કે સાચો માણસ ખોટી પાર્ટીમાં આવી ચડ્યો છે. અમે બંધારણીય જોગવાઈઓનો ઉપયોગ કરીને ભા.જ.પ.માં ભળી જવાનો નિર્ણય કર્યો છે. પાર્ટીથી અલગ થવાની વાત રાઘવે પત્રકાર પરિષદમાં કરી હતી. આ અગાઉ સ્વાતિ માલીવાલે દિલ્હી વિધાનસભાની ચૂંટણી વખતે પાર્ટીમાં વિદ્રોહ પોકારેલો, હવે રાઘવ સહિતના અન્ય સભ્યોએ ભા.જ.પ.માં જોડાઈને આપ સાથેનો છેડો ફાડ્યો છે ને રાજ્યસભામાં 10માંથી ૩ સભ્યો જ બચ્યા છે, ત્યારે કેજરીવાલની તાકાત અડધાથી પણ ઓછી થઈ ગઈ છે, એટલું જ નહીં, પાર્ટીનું ભવિષ્ય પણ દાવ પર લાગ્યું છે.

રાઘવે પાર્ટીમાં પોતાની ભૂમિકા એવી રાખી હતી કે તેમનાથી કોઈ મત કે માન્યતા જાહેર ન થઈ જાય. જેમ કે, દારૂ કૌભાંડમાં કેજરીવાલની 2024માં ધરપકડ થઈ, તો રાઘવ ચૂપ રહ્યા. ન બોલ્યા, ન લખ્યું. ફેબ્રુઆરી, 2025માં દિલ્હીની ચૂંટણીમાં આપની હાર થઈ ને સત્તામાં ભા.જ.પ. આવ્યું, ત્યારે પણ રાઘવ મૌન રહ્યા, એટલું જ નહીં, પાર્ટીના કોઈ કાર્યક્રમમાં પણ ન જણાયા. 2025ની શરૂઆતમાં જ રાઘવના સોશિયલ મીડિયા પરથી આપનો પ્રચાર ઘટવા લાગ્યો હતો. ફેબ્રુઆરી, 2026માં કેજરીવાલ અને મનીષ સીસોદિયાને દારૂ કૌભાંડમાંથી CBIના કેસમાંથી નિર્દોષ જાહેર કર્યા ને આપ પાર્ટીએ તેની ઉજવણી કરી, પણ રાઘવ એનાથી દૂર રહ્યા. ઈરાન યુદ્ધ વખતે રાઘવે પાર્ટીલાઈન પર સંસદમાં બોલવાનો ઇન્કાર કર્યો. વ્હીપ હેઠળ આપ સાંસદોએ વોકઆઉટ કર્યું, ત્યારે રાઘવ ગૃહમાં હાજર રહ્યા. એટલા પરથી એવું લાગતું હતું કે રાઘવ પાર્ટીથી સંતુષ્ટ ન હતા. આ ગતિવિધિ જોઈને પંજાબના મુખ્ય મંત્રી ભગવંત માને કહ્યું કે રાઘવને અહીં ગૂંગળામણ થતી હતી. હકીકતે તેઓ સરપંચ બનવાની પાત્રતા પણ ધરાવતા ન હતા.

આમ આદમી પાર્ટીએ 2 એપ્રિલ. 2026ને રોજ રાઘવને રાજ્યસભામાં પાર્ટીના ડેપ્યુટી લીડર તરીકે પદ પરથી હટાવ્યા ને એ કામગીરી પંજાબના સાંસદ અશોક મિત્તલને સોંપવામાં આવી. એની પ્રતિક્રિયા આપતા રાઘવે કહ્યું કે મને ચૂપ કરાવવામાં આવ્યો, પરંતુ હું હાર્યો નથી. હું એ દરિયો છું જે સમય આવ્યે પૂર પણ બની શકે છે. આપ નેતાઓએ સ્પષ્ટતા કરતા કહ્યું કે રાઘવ PM મોદીથી ડરે છે. તેઓ રાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓને બદલે સમોસાના ભાવ જેવા નાના મુદ્દાઓ ઉઠાવે છે. સમોસાના વધતા ભાવ સંસદનો મુદ્દો હોઈ જ ન શકે એ ઠીક નથી. પંજાબને મુદ્દે પણ રાઘવે સ્પષ્ટતા કરી છે કે પંજાબ માત્ર એક વિષય જ નથી. તે મારું ઘર છે, કર્તવ્ય છે, મારી માટી છે, મારો આત્મા છે. આપના નેતાએ એ પણ નોંધ્યું કે રાઘવે મોદી વિરોધી તમામ જૂની પોસ્ટ ડિલીટ કરી છે. રાઘવ ભા.જ.પ.ના ખોળામાં બેઠા છે …

રાઘવે એ સ્પષ્ટતાઓ પણ કરી કે મારી વિરુદ્ધ સરકાર કેમ્પેન ચલાવી રહી છે. આ એક સંકલિત હુમલો છે. હું સંસદમાં ઘોંઘાટ કરવા ગયો નથી, પણ જનતાના મુદ્દા ઉઠાવવા ગયો છું, પણ હકીકત એ છે કે ભા.જ.પ.ને પંજાબીઓ સાથે નથી બનતું. માનનું કહેવું છે કે અમારી સરકાર સત્તામાં આવી તો અમારા RDF ભંડોળને બંધ કરી દેવામાં આવ્યું. પછી અમારા પોતાનાં MMS ગ્રૂપ બનાવી તેને માન્યતા આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો. ખેડૂતોના વિરોધ દરમિયાન પણ ભા.જ.પે. અમારી સાથે દગો કર્યો. મુખ્ય મંત્રી માને કહ્યું કે આપણા સાંસદોને પોતાની સાથે સામેલ કરવામાં આવી રહ્યા છે, કારણ કે તેનો પંજાબમાં મજબૂત આધાર નથી. અહીં માન પોતાને જ વિરોધાવે છે. એક તરફ તેઓ રાઘવને સરપંચ થવાને પણ લાયક ગણતા નથી, બીજી તરફ ‘આપના’ સાંસદોને ભા.જ.પ. પોતાની સાથે સામેલ કરે છે, તો અફસોસ પણ વ્યક્ત કરે છે. રાઘવની ભા.જ.પ. સામેલગીરીને કાઁગ્રેસના સાંસદ સુખજિંદર સિંહ રંધાવાએ કહ્યું કે પાર્ટીના ‘મેન આર્કિટેક્ટ’ જ છોડી ગયા છે, તો તે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે. જે નેતાઓએ પહેલાં બીજા પર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા, તેમણે હવે પોતાનાં સંજોગો સમજાવવા પડશે.

રાઘવ જેવા આપના નેતાએ આપ સાથે દગો કર્યો હોય તો પણ, આપ પાર્ટીનું અહિત તેમણે કર્યું નથી. કેટલાક જેન્યુઈન મુદ્દાઓ પર તેમણે સંસદમાં સોય ઝાટકીને વાત કરી છે. એક સ્વચ્છ ઈમેજ ધરાવતો માણસ પાર્ટીમાં રહીને પોતાની કામગીરી, કોઈની પણ ખુશામત વગર ઈમાનદારીથી કરતો હોય તો તેવા માણસને પાર્ટીએ સાચવવો જોઈએ, પણ તેણે જે પક્ષનો વિરોધ કર્યો હોય તેને જ ખોળે બેસવું પડે એ વ્યક્તિની અને શાસક તેમ જ વિપક્ષની કમનસીબી છે. હવે આપ માટે ‘હમ ‘આપ’ કે હૈં કૌન?’ ગાવું પડે એવા દિવસો આવ્યા છે …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 27 ઍપ્રિલ 2026

આશાજીનાં ગીતોની યાદી, તેમની ગાવાની શૈલીની જેટલી વાતો થાય એટલી ઓછી છે પણ વાસ્તવિકતા એ છે કે જિંદગીની કડવાશને ફરિયાદમાં નહીં, સૂરોમાં ફેરવીને જીવી શકાય એ કદાચ તેમનાં થકી જ શીખી શકાય. 

એક બહુ જાણીતું ગીત છે જેમાં ગાયક એવી વસ્તુઓની યાદીનું ગીત ગાય છે જે તેને એ પુરુષ પાસેથી પાછી જોઇએ છે, જેને તેણે એક સમયે પ્રેમ કર્યો હતો. આ યાદીમાં ઘરેણાં કે વચનોની વાત નથી. એને વરસાદી દિવસો, હાથે લખેલા કાગળમાં લપેટાયેલી રાત અને પ્રેમની ઉષ્માથી ગરમાઈ ગયેલી રાત ઓલવીને પાછી જોઇએ છે. આ એવાં સ્મરણો છે જે પીડામાં ઝબોળાયેલાં છે. “વો રાત બુઝા દો, મેરા વો સામાન લૌટા દો ...” એ રાત ઓલવી નાખ, મને મારો સામાન પાછો આપ. સપાટી પરથી જોતાં આ બધી સામાન્ય અરજ લાગે પણ ખરેખર તો પ્રેમમાં સાથે વહેંચેલી આ ક્ષણોના કોઈ કાળે પરત કરવી શક્ય નથી. 1987માં ગુલઝારે ‘ઇજાઝત’ ફિલ્મ બનાવી અને તેનું આ ગીત, ‘મેરા કુછ સામાન, તુમ્હારે પાસ પડા હૈ …’ આશાજીએ ગાયું અને આ ગીત ગાવા બદલ તેમને તેમનો બીજો નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ મળ્યો હતો. જે પણ વ્યક્તિ ગુલઝારે લખેલા આ ગીતના શબ્દોની આરપાર કે આર.ડી. બર્મને સ્વરબદ્ધ કરેલી આ પંક્તિઓને સોંસરવી સમજી શક્યું હશે તેને આ ગીત ગાનાર સ્ત્રી વિશે પણ કદાચ સમજાયું હશે. આ ગીત આશા ભોસલે સિવાય કોઈ  પણ બીજી ગાયિકાએ ગાયું હોત તો તેમાં આ દર્દ, આ તૃષ્ણા અને તમામ યાદો સાથે દફનાઈ જવાની ચાહ ગીતના સ્થાયી ભાવ તરીકે સાંભળનારને હૈયે સોંસરવી ન ઉતરી હોત. 

ચિરંતના ભટ્ટ

92 વર્ષની વયે, 12 એપ્રિલના રોજ આશાજીનું નિધન થયું. 12 હજારથી વધુ ગીતો, આઠ દાયકાની ગાયકી, મોટાં બહેન લતા મંગેશકરનો પ્રભાવ, આર.ડી. બર્મનનાં સાથી, કેબ્રે ક્વીન, ગઝલની મલિકા – આ બધું તેમને વિશે લખાયેલી બધી જ સ્મરણાંજલીમાં લખાયું. આ બધું જ સાવ સાચું છે. આ બધું જ તેમની ઓળખ ઘડનારી બાબતો છે પણ છતાં ય અપૂરતું છે એમ કહેવું પડે. આશાજી એક એવો અવાજ, એક એવું માધ્યમ અને એક એવી સ્ત્રી, જેણે દરેક પસાર થતા દિવસની શરૂઆતે જાતને કહ્યું કે જિંદગી ભલે કસોટી લે પણ અવાજના માધુર્યને વાસ્તવિક કઠોરતાની કડવાશ કરતાં વધારે મહત્ત્વ આપવાનું છે. આવા વ્યક્તિત્વને વર્ણવવા માટે માહિતી કે આંકડાનું કોઈ કેટલૉગ ન હોઈ શકે. તેમની સિદ્ધિઓ કે વ્યક્તિત્વના કેટલૉગ તો એ પોતાની ગાયક તરીકેની જિંદગીમાં પહેરેલાં અનેક ચહેરા મહોરાં માટે સાથે રાખતા પણ એ જે હતાં તે કંઇક અલગ જ હતાં. 

શરૂઆત તેમનાં અવાજથી જ કરવી પડે કારણ કે જિંદગીની કૂંપળ જ ત્યાંથી ફૂટી. શાસ્ત્રીય સંગીતમાં ગાયકી – ગાવાની શૈલી, અભિગમ અને ગાયકની પસંદગીનું ઘડતર તથા અવાજ જે એક કાચું માધ્યમ છે એ મુખ્ય છે, પાયાની બાબતો છે. ઘણા ગાયકોનો અવાજ મધ જેવો મીઠો હોય છે અને ગાયકી પરંપરાગત હોય છે. બહુ ઓછા કલાકારો પાસે અવાજ અને શાસ્ત્રીય ઢાંચામાં પોતાની ઓળખ સમી ખડી કરેલી ગાયકી એમ બન્ને બાબતો હોય. પરંપરાગત રીતે જોઈએ તો આશાજી પાસે કદાચ આ બન્ને નહોતાં અને એટલે જ એ અસાધારણ ગાયક હતાં. કોન્સર્ટ હોલમાં ગાનારા સોપ્રાનો જેવો અણીશુદ્ધ મીઠાશ વાળો અવાજ એક ચોક્કસ ડિઝાઈન ધરાવે છે, તેમનો અવાજ એવો તો નહોતો. તેમના અવાજમાં એક ખરજ હતી, એક એવો જીવંત ગુણ જે બસ હતો. તેમના અવાજમાં અંદરની તરફની ગહેરાઈનું એવું ઘેરાપણું હતું જે મંદ્ર સપ્તકમાં જાય ત્યારે તાલીમ ઓછી અને અનુભવનું પરિણામ વધારે લાગે. જો લતા મંગેશકરના અવાજને આપણે ગાયકીમાં ખયાલ સાથે સરખાવીએ જે શુદ્ધ, શિષ્ટ, ઉન્નત અને મંચ માટે હતો તો આશાજીનો અવાજ ઠુમરી ગાયકી સમાન હતો; અંગત, સાકાર, આઝાદ અને એ વાત કહેવા તત્પર જેનો ઉલ્લેખ કરતાં બીજા પ્રકારની ગાયકી ખચકાય. 

આશાજીએ તેમના આ તોફાની, આઝાદ, બેખોફ અવાજનો ઉપયોગ એ બધાં જ પ્રકારનાં ગીતો ગાવા માટે કર્યો જેની ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીને જરૂર તો હતી પણ એ જરૂર હોવાની કબૂલાત હંમેશાં કરાતી નહીં. મુજરો, કેબ્રે, મોડી રાત્રે ગવાતું ગીત, એવું ગીત જેણે તમને એ કહેવા કે કરવાની હિંમત આપી જેને તમારા મને હજી મંજૂરી નહોતી આપી. જ્યારે દિગ્દર્શકોને પડદા પર એવી સ્ત્રી દેખાડવી હતી જે ઇચ્છાને નજીકથી સમજતી – દૂરથી નહીં, થિયરીમાં નહીં પણ અંતરની ચાહની માફક ત્યારે તેમની પહેલી પસંદ હંમેશાં આશાતાઇનો અવાજ જ રહ્યો. શિષ્ટ શબ્દોમાં આડંબર કરી સુષ્ઠુ સુષ્ઠુ બોલતા સમાજમાં જે આઝાદ સ્ત્રીઓના રણકાને ગણતરીમાં ન લેવાતો, તેની નોંધ પણ ન લેવાતી તેવા અવાજને, તે લહેકાને આશાજીએ ઓળખ આપી. બિંધાસ્ત પણ ઋજુ, આઝાદ પણ પ્રેમમાં હાથે કરીને સપડાવા માગતા સ્ત્રીત્વને આશાજીએ ગાયું, તેને સ્વર આપ્યો, સૂર આપ્યો અને કાયમી બનાવ્યું. 

વળી તેમના અવાજની આઝાદી અને અલ્લડપણાની જ નોંધ લઇએ તો ય બહુ મોટી ભૂલ થઈ જાય. 1981માં આવેલી ફિલ્મ ઉમરાવ જાનમાં સંગીત નિર્દેશક ખૈયામજીએ તેમની પીચને અડધા સૂર જેટલી નીચે લાવીને તેમની પાસે ગવડાવ્યું. આશાજીએ પોતાના એક ઇન્ટરવ્યુમાં આ ઘટનાનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું હતું કે પોતે આટલું અલગ રીતે ગાઈ શકશે તેની તેમને કલ્પના નહોતી. પરિણામ હતું એવી ગઝલો જેમાં દર્દની સ્થિરતા વર્તાઈ. એ અવાજ કોઈ સ્ટુડિયોમાંથી નહોતો આવ્યો બલ્કે શ્વાસ અને પીડા જ્યાં એક સાથે વસતા હોય એવા ગળામાંથી રેલાયો હતો. તેમના સૂરને સહેજ નીચો લાવવો કોઈ ટેક્નિકલ એડજેસ્ટમેન્ટ નહોતું પણ સૂરના મામલે એક નવો દરવાજો ખોલાયો હતો. એ દરવાજેથી જે પ્રવેશ્યું તેમાં એક હતો આશાજીને મળેલો પહેલો નેશનલ એવોર્ડ, એક એવો પુરાવો જેણે તેમના અવાજની રેન્જ માત્ર ક્ષિતિજ સમી સમાંતર નથી એ સાબિત કર્યું. જો કે એ પુરાવાની કંઈ જરૂર તો નહોતી જ. ઊંડી અને ઘેરી રેન્જ વર્ટિકલ હોય છે, અવાજનું ઊંડા ઉતરવું એક અલગ પ્રવાસ હોય છે. આ ક્ષમતા બધામાં નથી હોતી.  

તેમનાં અવાજના આ ઊંડા અને ઊંચા આયામો તે જે જીવ્યાં તેમાંથી જ તેમણે મેળવ્યાં હશે. સોળ વર્ષની વયે પોતાનાંથી ઉંમરમાં ઘણા મોટા એવા ગણપતરાવ સાથે ભાગીને લગ્ન કરનારાં આશાજી સાથે પરિવારે છેડો ફાડ્યો. એ લગ્નમાંથી તે બહાર આવ્યાં ત્યારે તેમને બે સંતાનો હતા અને ત્રીજું ગર્ભમાં ઉછરી રહ્યું હતું. પુરુષપ્રધાન ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં તે સિંગલ મધર હતાં, બીજા બધાં ય કરતાં તે વધારે ગીતો ગાતાં હતાં. તે બહુ પ્રતિષ્ઠીત હતાં કે સ્ટાર બની ગયાં હતાં એટલે નહીં પણ તેમને કામની જરૂર હતી એટલે! તેમણે પોતાની જાતને આકસ્મિક ગાયક કહેલાં, એક્સિડેન્ટલ સિંગર જે ગીતો સાંભળીને, અન્યોને ગાતાં જોઈને જરૂરિયાત હોવાથી ગાતાં શીખ્યાં. અનિવાર્યતાને તેમણે નિપૂણતામાં એવી રીતે ફેરવી કે એ પરિવર્તન કયા વળાંકે થયું તે ક્યારે ય વર્તાયું નહીં. 

એક બિન-ફિલ્મી આલ્બમ ‘દિલ પડોસી હૈ’નું એક ઓછું જાણીતું ગીત છે, ‘જાને દો મુઝે જાને દો’. આ આલ્બમ ગુલઝાર, આર.ડી. બર્મન અને આશાજી વચ્ચેનું એક મજાનું કોલાબરેશન હતું. આ ગીતમાં એક સંતાનો દ્વારા ત્યજાયેલી મા પોતાના છેલ્લા શ્વાસ લઈ રહી છે. શ્રધ્ધાંજલિ સભાઓમાં ક્યાં ય આ ગીત નથી વગાડાતું. આ ગીત તમે ત્યારે જ ગાઈ શકો જ્યારે તેમને ત્યજાઈ જવાની પીડા ખબર હોય. આશાજીને આ લાગણી સારી પેઠે ખબર હતી. આ પીડા, આ લાગણીની સમજથી જાતને બચાવી રાખવાને બદલે તેમણે પોતાના માઇક્રોફોન મારફતે તેને ગુંજવા દીધી, સંગીત અને સૂરના વાઘાં પહેરાવી તેમણે આ પીડા દુનિયાને પાછી આપી અને તેમણે આ પીડાને ફરિયાદમાં ક્યારે ય ન ફેરવાવા દીધી. 

આ જીવનમાં વેઠેલા આઘાતને કારણે પ્રકૃતિમાં વણાયેલી બાબતો છે. સંવેદનશીલ વ્યક્તિ તે કળી શકે પણ કદાચ સમજાવી ન શકે એમ બને. તેમણે પોતાનાં દર્દને મલમલમાં લપેટીને કોઈ નવા રૂપે ગીતોમાં વણીને લોકોની સામે મૂક્યાં. દરેક ઇન્ટરવ્યુ, દરેક દાયકા, દરેક ઝલકમાં – આશાજી ખડખડાટ હસતાં, સરસ મજાના ઘરેણાં પહેરતાં, વાળમાં ફૂલો સજાવતાં, એંશીની વયે પણ લિપસ્ટિક કરીને માહોલ રણકાવતાં. તે ખુલ્લા દિલે મન મૂકીને વાત કરતાં, નિખાલસ રહેતાં, લોકોનું પેટ ભરાય એટલે પોતે મન ભરીને રાંધતા. તેમની પ્રતિભામાં લાગણીઓને નામને કંજુસાઈને કોઈ સ્થાન નહોતું. દર્દ સાચું હતું પણ કડવાશને સ્થાન નહોતું, જિંદગીને હતું. આ તેમની લયકારી હતી, મધુરપ ભરી પંક્તિઓ પર તાલની ચોક્કસ પકડ હતી, તેમને ખબર હતી ક્યાં વજન મુકવાની જરૂર હતી અને શું જતું કરવાનું હતું; માત્ર ગીતોમાં નહીં, જિંદગીમાં પણ.

ગુજરાતી સંગીતના રસિકો માટે એક અલગ આશાજી હતાં, રાષ્ટ્રીય સ્તરની શ્રદ્ધાંજલીઓમાં તેમણે આપણી ભાષામાં ગાયેલા ગરબા, ભજનો, લોક સંગીતના રસમાં ઘોળાયેલાં ગીતો અને ગુજરાતી ફિલ્મો માટે ગાયેલાં તેમનાં ગીતોનું ચાતુર્ય કદાચ એટલું ન ઘુંટાયું હોય જેટલી આપણને અપેક્ષા હોય. એક ગાયક તરીકે તેમનામાં ક્યાં ય પણ કવચ નહોતાં, તે જે ગાતા તેને પૂરી રીતે પોતાનું કરી દેતાં અથવા તો એમ કહીએ કે એ ભાષાનાં થઈ જતાં. તેમનાં મા ગુજરાતી હતાં અને આપણી ભાષા સાથે આશાજીનું જોડાવું સરળ હતું કારણ કે એ સંબંધ ગર્ભનાળ સાથે સર્જાયો હતો. કૌશલ્ય આલા દરજ્જાનું હોય છતાં ય સહજતાનું મૂળ કંઇક અનોખું જ હોય છે, જે તેમના કિસ્સામાં હતું.  

તેમણે ઇજાઝત ફિલ્મનું ‘મેરા કુછ સામાન..’ ગાયું ત્યારે એ ગીતના સંગીતકાર આર.ડી. બર્મન તેમના જીવનસાથી હતા. આર.ડી. બર્મને આશાજીના અવાજને દાયકાઓ સુધી આશાજીના અવાજમાં નવા સરનામા શોધ્યા. ખુવાર થયેલી વ્યક્તિમાં ફરી વહી ન જવાનું એક નિયંત્રણ આપમેળે ઘડાય છે, એ આશાજીના અવાજમાં હતું તે આર.ડી. સારી પેઠે જાણતા હતા. તેઓ બંને સાથે હોવા છતાં ય આગવી રીતે પોતાનાં સહિયારાં વિશ્વમાં જીવતા હતાં. કલાને માથે સત્ય પીરસવાની જેટલી જવાબદારી હોય તેના કરતાં કંઇ વધુ જવાબદારી આર.ડી. અને આશાની જોડીએ પીરસી હતી એમ કહેવામાં કોઈ અતિશયોક્તિ નથી. 

1994માં આર.ડી. બર્મનનું નિધન થયું. આશાજીની દીકરી વર્ષાએ 2012માં દુનિયા છોડી અને દીકરા હેમંતનું  2015માં મૃત્યુ થયું. આટલી બધી ખોટ અને આઘાત જીરવી જનારાં આશાજીનાં મિજાજને, તેમનામાં જીવતા પરમાનંદને, તેમના સ્વરના સ્મિતને કોઈ ચળાવી નહોતું શક્યું. અમસ્તા નથી લખાયું કે, ‘દર્દ કા હદ સે ગુઝર જાના હૈ દવા હો જાના.’ તે છેક સુધી જાહેર જીવનમાં પ્રવૃત્ત રહ્યાં, હસતાં રહ્યાં, લોકોને જમાડતાં રહ્યાં, ગજરા અને ફૂલો સાથે મૈત્રી કેળવી રાખી. જિંદગીની અગ્નિ પરીક્ષામાંથી પસાર થયેલી એક એવી સ્ત્રી જે દરેક પીડા સાથે નવું, ધારદાર, ચમકદાર પાસું કેળવતી ગઇ.

સંગીતમાં ‘મીંડ’ એટલે બે સૂર વચ્ચેનું એક નાનકડું ચઢાણ, બે સૂર વચ્ચે જે જગ્યા હોય ત્યારે જે ધ્વનિ જન્મે એ – મીંડ આ બેમાંથી કોઈપણ એક સૂરની નથી હોતી, તે સફર કરે છે, બે સૂરની વચ્ચે. સુંદરતા જળવાય એ રીતે એ સફર માંડવી સહેલી નથી પણ આશાજીની મીંડ હંમેશાં માત્રને માત્ર તેમની જ રહી. સંપૂર્ણ કે પરફેક્ટ કહી શકાય એવી નહીં છતાં ય એટલી બધી તેમની કે અવાજ કાને પડે તે પહેલાં એ સૂર વચ્ચેની જગ્યા ઓળખાઈ જાય. આ બે સૂરો વચ્ચેની ચોકસાઈ જ ટકી જવાની તાકાત છે. કેટલાં ગીતો, કેટલા એવોર્ડ્ઝ અગત્યનાં નથી હોતાં. એક વ્યક્તિનો અવાજ, એક ચોક્કસ ક્ષણમાં જે હતું અને જે હશે તેની વચ્ચે ચઢાણ કરે છે, સરકે છે; બસ એ જ સત્ય છે. 

બાય ધી વેઃ 

કદાચ આશાજી જાણતાં હતાં કે બુઝાયેલી રાતો પાછી નથી મળતી પણ તેમને એ પણ ખબર હતી કે તેમાંથી કંઇક સાર્થક જડી શકે છે. આ જ 92 વર્ષની તેમની સફર હતી. આજે જે પણ સ્ત્રીઓ કોઈની પરવાનગી વિના, માફી માગ્યા વિના, ઇચ્છા અને પીડાઓ અને ચોક્કસ પ્રકારની એકલતા વિશે મીઠી મધુરી થયા વિના જો ગાઈ શકે છે તો તેમને ખબર પણ નથી કે તે કોનું ઋણ લઈ રહી છે. આશાજીએ કોઈ દરવાજા નહોતા તોડ્યાં, કોઈ મર્યાદાઓનું ઉલ્લંઘન કરવાનો શોર નહોતો કર્યો, તેમણે સમાજ અને લાગણીઓની સખત દિવારોની આરપાર ત્યાં સુધી ગાયું જ્યાં સુધી એ દીવાલોને સમજાયું નહીં કે આ અવાજ સામે પોતે નહીં ટકી શકે. લોકોની અપેક્ષા પ્રમાણે નહીં જીવેલી દરેક સ્ત્રી, જેણે દેકારો કર્યા વિના, ચોધાર આંસુએ રડ્યા વિના વધારે ઇચ્છ્યું, વધારે માગ્યું, વધારે અનુભવ્યું અને વધારે મેળવ્યું એ અવાજ માત્ર તેમનો નહોતો, આશાજીનો હતો. ‘ 

 પ્રગટ : ‘બહુશ્રૃત’ નામક લેખિકાની સાપ્તાહિક કટાર, ’રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 26 ઍપ્રિલ 2026

રમેશ ઓઝા

પશ્ચિમ બંગાળ અને તામીલનાડુની વિધાનસભાની પહેલા તબક્કાની ચૂંટણીમાં જે પ્રમાણમાં મતદાન થયું એ જોઇને હંગેરી(સાચો ઉચ્ચાર કદાચ હંગરી, પણ આપણી ભાષામાં હંગેરી રૂઢ છે)ની યાદ આચી ગઈ. પશ્ચિમ બંગાળમાં ૯૧. ૭૮ ટકા મતદાન થયું અને તામિલનાડુમાં ૮૪.૬૯ ટકા મતદાન થયું. પશ્ચિમ બંગાળનું મતદાન આઝાદી પછીનો રેકોર્ડ છે. વાચકોને અહીં પ્રશ્ન થશે કે હંગેરીમાં એવું તો શું બન્યું કે તેની યાદ આવી? 

૧૬ વરસ પહેલાં હંગેરીમાં એક વિક્ટર ઓર્બન નામનો એક નેતા વડા પ્રધાનપદે ચૂંટાઈને સત્તામાં આવ્યો. ખંધો રાજકારણી હતો. એ પહેલાં પણ ૧૯૯૮થી ૨૦૦૨ એમ ચાર વરસ માટે તે વડા પ્રધાન રહી ચુક્યો હતો. પણ ૧૬ વરસ પહેલાં બીજી મુદ્દત માટે તેણે ઉમેદવારી કરી ત્યારે તેને સમજાઈ ગયું હતું કે કોમ્યુનિકેશન ટેકનોલોજીના નવા યુગમાં આસાનીથી સત્તા પર આવી શકાય છે અને પછી તેને કબજે પણ કરી શકાય છે. સત્તામાં આવવું એ મહત્ત્વનું નથી, દાયકાઓ સુધી સત્તા કબજે કરવાનું મહત્ત્વ છે અને એ હવે શક્ય છે. તેણે ફેંકવાનું શરૂ કર્યું. હંગેરીની સમસ્યા આર્થિક કે ભૌગોલિક નથી, નેતૃત્વની છે. દેશને તાજી હવાની જરૂર છે. એવા નેતાની જરૂર છે જે નવું વિચારે, જેની પાસે ધીંગી સમજ હોય, જે હટકે (આઉટ ઑફ બોક્સ) વિચારી શકતો હોય, જેની પાસે આઈડીયાઝ હોય, વગેરે વગેરે. 

વિક્ટર ઓર્બન

લોકોએ તેની વાત માની લીધી અને તેને વડા પ્રધાન બનાવ્યો. હવે તેનો બીજો એજન્ડા હતો દાયકાઓ સુધી સત્તા પર કબજો જમાવવાનો. પહેલાં તેણે મીડિયાવાળાઓને ખોળામાં બેસાડવાનું શરૂ કર્યું. જે ખોળામાં બેસવા તૈયાર નહોતા તેને પત્રકારત્વમાંથી બહાર ધકેલી દીધા. કોઈકનાં લાઈસન્સ રદ્દ કર્યા તો કોઈ સ્વતંત્ર મીડિયા હાઉસને કોઈને કોઈ માર્ગે ફસાવીને છીનવી લીધા. ચારે બાજુ જયજયકાર કરનારાઓ જ બચ્યા. એ પછી તેણે જૂઠાણાં પેદા કરનાર અને ફેલાવનાર સાઈબર સેલ શરૂ કર્યું. શરૂઆતની બે-ત્રણ લેયર જૂઠાણાં ફેલાવનારા પગારદાર સૈનિકોની હોય. દરેકની પાસે ચોક્કસ સંખ્યામાં લોકો હોય, એ પછીની લેયર પાસે વળી અમુક સંખ્યામાં નંબર હોય અને એ પછી ગમાર લોકો જૂઠાણાને સત્ય માનીને આગળ ફેલાવવાનો મોરચો સંભાળી લે. એ પછી ઓર્બન મહાશયે ટ્રોલ લોકોની એક આર્મી પેદા કરી. એ લોકોનું કામ હજુ પણ કહેલું નહીં બોલનારાઓને, સ્વતંત્ર રીતે વિચારનારાઓને અને શંકા કે પ્રશ્ન કરનારાઓને ડરાવવાનું હતું. અમારી ભાષા નહીં બોલો તો ચાલશે, પણ તમારી ભાષામાં બોલશો તો હાલત ખરાબ કરી નાખશું. તેમને ડરાવવામાં આવતા હતા, મા-બહેનની ગાળો આપવામાં આવતી હતી અને તેઓ જે વિચારધારામાં માનતા હતા તે વિચારના પ્રવર્તકોની બદનામી કરવામાં આવતી હતી. આ સિવાય સરકારી એજન્સીઓ પણ તેની પાસે હતી જેનો તેણે વિરોધીઓને ડરાવવા ભરપૂર ઉપયોગ કર્યો. 

એ પછી તેણે વિરોધ પક્ષોને ખતમ કરવાનું શરૂ કર્યું. લોકપ્રતિનિધિઓની ખરીદી, પક્ષીય વિભાજન વગેરે. સામે મેદાનમાં કોઈ બચવું જ ન જોઈએ. વિરોધ પક્ષોને, મીડિયાને અને વિચારનારા ઈન્ટેલેકચ્યુઅલ્સને મેનેજ કરવા પ્રચંડ માત્રામાં પૈસાની જરૂર પડે એટલે તેણે આંગળિયાત ઉદ્યોગપતિનો સાથ લીધો. એ પછી તેણે ચૂંટણી પંચ, ન્યાયતંત્ર અને બીજી લોકતાંત્રિક સંસ્થાઓ પર કબજો જમાવવાનું ધરું કર્યું. ચૂંટણીપંચ ઓર્બન કહે એ મુજબ ચૂંટણી યોજે અને અદાલત વિરોધ પક્ષોની ફરિયાદ અદાલત સાંભળે નહીં. 

ના આ ભારતની વાત નથી. સમાનતા ભલે હોય પણ વાત હંગેરીની છે. જો ભારતની વાત હોત તો ઓર્બન માટે ચૂંટણીપંચે એસ.આઈ.આર.(સ્પેશ્યલ ઇન્ટેન્સીવ રિફોર્મ્સ)નું શસ્ત્ર વાપરીને વિરોધીઓને મતદારયાદીમાંથી હટાવવાનું કામ કરી આપ્યું હોત. બાય ધ વે ગુરુવારે લંડનના પ્રતિષ્ઠિત અખબાર ‘ધ ગાર્ડિયન’માં અહેવાલ પ્રકાશિત થયો છે કે ભારતનાં ચૂંટણીપંચે એટલી મોટી સંખ્યામાં મતદાતાઓની છટણી કરી છે કે યુરોપના આખેઆખા લોકશાહી દેશોના તમામ મતદાતાઓ બરાબર છે. આ છે વિશ્વગુરુની ભારત બહાર પ્રતિષ્ઠા! પણ ખેર આપણે વાત હંગેરીની કરી રહ્યા છીએ. 

હંગેરીમાં ખુલ્લા લોકતાંત્રિક સમાજની ખેવના કરનારાઓને લાગવા માંડ્યું કે હવે હાથમાંથી બાજી સરકી ગઈ છે. આ માણસે એવી રીતે ભરડો લીધો કે તેનાથી મુક્ત થવું મુશ્કેલ છે. તાનાશાહી તેના મધ્યાહ્ને છે અને હવે કોઈ ઉપાય બચ્યો નથી. ઓર્બનને પણ આમ જ લાગતું હતું અને દુનિયાના તાનાશાહો તેમ જ જમણેરી નેતાઓને પણ લાગવા માંડ્યું કે હંગેરીમાં ઓર્બનની પકડ પ્રચંડ પ્રમાણમાં મજબૂત છે. એટલે તો અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઉપ પ્રમુખ જે.ડી. વાન્સને બુડાપેસ્ટ ચૂંટણી પ્રચાર માટે મોકલ્યા હતા. ઇઝરાયેલના નેતાન્યાહૂએ પોતાના પુત્ર યાઅર નેતાન્યાહૂને મોકલ્યો હતો. આ સિવાય બીજા દેશોના જમણેરી અંતિમવાદી રાજકારણીઓ પહોંચી ગયા હતા. પુતીને સીધી મદદ કરી હતી. શેતાનોની ધરી રચાઈ ગઈ હતી અને એ ધરી તૂટી શકે એમ નથી એમ તેમને લાગવા માંડ્યું હતું. 

મતદાતાઓ પાસે હવે કોઈ વિકલ્પ જ બચ્યો નથી એવી સાર્વત્રિક સમજ હતી. પણ મતદાતાઓએ વગર બોલ્યે એક ઉપાય શોધી કાઢ્યો. કચકચાવીને મતદાન કરવાનો. એટલા પ્રમાણમાં મતદાન કરવાનું કે જેટલા મત મેનેજ કરવામાં આવ્યા હોય કે ચોરી કરવામાં આવ્યા હોય કે કોઈને મતદાન કરતા રોકવામાં આવ્યા હોય તેનો ખાત્મો બોલી જાય. ભારે મતદાન કરીને ખંગ વાળી દેવાનો. શું આસામમાં, પશ્ચિમ બંગાળમાં, તામિલનાડુમાં કશુક આવું બની રહ્યું છે? ખબર નથી. બીજી અનેક રીતે હંગેરી અને ભારતની તુલના થઈ શકે એમ નથી. હંગેરીની વસ્તી એક કરોડની પણ નથી. પણ હંગેરિયનોએ મતદાન તબલાતોડ કર્યું. દુનિયા ચકિત થઈ ગઈ જે રીતે જ્ઞાનેશકુમાર ચકિત થઈ ગયા. જેને મતદાર યાદીમાંથી બહાર કર્યા તેનાથી દસ ગણા વધારે લોકોએ મત આપ્યા. એવું પણ બને કે ભારે મતદાન ચૂંટણી હાઈજેક કરવાના ભાગરૂપે હોય! અત્યારના શાસકો અને ચૂંટણીપંચ કાંઈ પણ કરી શકે એમ છે. 

અહીં મને આપણા કવિ નિરંજન ભગતના કથનની યાદ આવે છે. બે દાયકા પહેલાં તેમણે મુંબઈમાં એક વ્યાખ્યાન આપ્યું હતું અને તેમાં તેમણે કહ્યું હતું કે રાષ્ટ્રો પર, માનવીય સભ્યતા પર જ્યારે સંકટ આવે છે ત્યારે તેનાથી તેને છોડાવવાનું કામ સામાન્ય માનવી જ કરે છે. કોઈ પત્રકાર, કોઈ રાજકીય પક્ષ, કોઈ રાજકીય નેતા એ ન કરી શકે. કારણ એ છે કે તેનું (પ્રજાનું) માનસ જ્યારે કરવત બદલે છે ત્યારે તેને મેનેજ કરી શકાતું નથી. એ અશક્ય છે. કોઈ તાકાત કામમાં આવતી નથી. પ્રજામાનસમાં શાંત કોલાહલ પેદા થાય છે, એ વગર સંપર્કે સંક્રમિત થાય છે અને સંકટનું મોચન થાય છે. 

આ કદાચ વિશફુલ થીંકીંગ પણ હોય. પરંતુ હંગેરી અને બ્રાઝીલમાં પ્રચંડ મતદાન દ્વારા પરિવર્તન જોવા મળ્યું છે. જુઓ શું થાય છે. હમણાં કહ્યું એમ આટલું મતદાન ચૂંટણીપંચની રમત હોય તો પણ આશ્ચર્ય નહીં પામતા. ચૂંટણીપંચ બી.જે.પી.ની નિર્વાચન પાંખ છે.    

પ્રગટ : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 26 ઍપ્રિલ 2026