કાળો સૂરજ ધોળો સૂરજ
અલપ ઝલપ દેખાતો સૂરજ
કદી ન જોયો રાતો સૂરજ
કદી ન એ મદમાતો સૂરજ
કાર્ડબોર્ડનાં બૉક્સે બેસી
ટાઢ ટાઢ પોકારે સૂરજ
છાપાંઓની વચ્ચે પેસી
શરીરને સંગોપે સૂરજ
‘થ્રો અવે’ના ડબલાંમાંથી
ફૂડ-ડ્રિંક ફંફોસે સૂરજ
થોડું થોડું મળી રહે તો
‘ટેક અવે’ યે કરતો સૂરજ
ભરબપ્પોરે રસ્તા વચ્ચે
બાળક થઈને ભીખે સૂરજ
બેકારીની અઘોર સાંજે
‘મગીંગી’ કરી નાસે સૂરજ
ઑકસ્ફર્ડ સ્ટ્રીટમાં વીલી નજરે
‘વિંડો શોપીંગ’ કરતો સૂરજ
ચોકિયાતોનું ધ્યાન ચૂકવી
‘શોપ લિફ્ટીંગે’ કરતો સૂરજ
ટ્યુબ તણી ગુફાઓ વચ્ચે
ગીતોને પડઘાવે સૂરજ
જતા આવતા લોકો પાસે
પેનીઓ ઉઘરાવે સૂરજ
ગલીકૂચીમાં જઈને છાનો
બે આંસુ ટપકાવે સૂરજ
પાદવિહીન પંગુ એકાકી
સાતે અશ્વો શોધે સૂરજ

રાષ્ટ્રગીતના રચયિતા હોવા છતાં સારી યાદશક્તિ ધરાવતા લોકોને યાદ હશે કે ‘જનગણમન’ તો કવિએ અંગ્રેજ સમ્રાટને ઉદ્દેશીને લખેલું’ એવો એક તકલાદી સાબિત થઈ ચૂકેલો આરોપ થોડા થોડા વખતે ઇન્ટરનેટની આલમમાં આંટો મારી જાય છે. હકીકત એ છે કે રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની વૈશ્વિક દૃષ્ટિનો સંકુચિત રાષ્ટ્રવાદમાં મેળ બેસાડી શકાય એમ નથી, કેમ કે દેશભક્ત હોવું અને રાષ્ટ્રવાદી હોવું – એ બંને વચ્ચેના તફવતની શરૂઆત ભારતમાં વીસમી સદીમાં જ થઈ ચૂકી હતી અને બંને વચ્ચેનો તફવત સ્પષ્ટ કરી આપવામાં ટાગોર મોખરે હતા.

દક્ષિણ આફ્રિકાથી ગાંધીજી ભારત પાછા આવ્યા તેનાં દસેક વર્ષ પહેલાં ભારતમાં બંગાળના ભાગલાના પગલે પહેલું સ્વદેશી આંદોલન છેડાઈ ચૂક્યું હતું. તે નિમિત્તે આવેલા રાષ્ટ્રવાદના ઉભરામાં સાચી દેશભક્તિ અને સ્વાર્થી-પરપીડક-ભયકેન્દ્રી રાષ્ટ્રવાદ વચ્ચેનો ફરક ટાગોરે સ્પષ્ટ રીતે પાડી બતાવ્યો. સ્વદેશી આંદોલનની આબોહવાના પગલે લખાયેલી તેમની વિખ્યાત નવલકથા ‘ઘરેબાહિરે’માં તેમણે મુખ્ય પાત્રના મોઢે સંવાદ મુક્યો છે, ‘દેશને માટે જુલમ કરવો એટલે દેશ ઉપર જ જુલમ કરવો’. સૂત્રાત્મક લાગતું આ વાક્ય કેટલું નક્કર છે, તેની પ્રતીતિ નવલકથા લખાયાની એક સદી પછી પણ આપણને થઈ શકે છે. નવલકથાનું ખલ પાત્ર રાષ્ટ્રવાદની આગ પર પોતાની ખીચડી પકવવાની માનસિકતા ધરાવે છે, જ્યારે કથાનો નાયક કહે છે, ‘જ્યારે તમે દેશને દેવ તરીકે મનાવીને, અન્યાયને કર્તવ્ય તરીકે, અધર્મને પુણ્ય તરીકે ચલાવી દેવા ઇચ્છો છો ત્યારે મારા હૃદયને આઘાત લાગે છે.’

ગાંધીજીએ અસહકારની ચળવળ ઉપાડી ત્યારે, પહેલી સ્વદેશી ચળવળનો રંગ જોઈ ચૂકેલા ટાગોરે ગાંધીજીને પણ ચેતવ્યા હતા અને તેમની ચળવળની કેટલીક બાબતોની ટીકા કરતાં પણ સંકોચ અનુભવ્યો ન હતો. સામે પક્ષે ગાંધીજી હતા, એટલે તે પોતાની નીતિમત્તાની સાથોસાથ ટાગોરની ટીકાનું મૂલ્ય બરાબર સમજતા હતા. એટલે તેમની વચ્ચે કેટલીક બાબતોના વિચારભેદ છતાં, મૂળભૂત માનવીય મૂલ્યોની બાબતમાં આજીવન એકરાગ અને પરસ્પર પ્રેમાદરનો સંબંધ રહ્યો. ‘ઘરેબાહિરે’માં નાયક કહે છે, ‘માણસે કેવાં કપડાં પહેરવાં, કઈ દુકાનેથી માલ ખરીદવો, શું ખાવું, કોની સાથે બેસીને ખાવું, એ પણ જો ભયના દોર વડે નક્કી કરવામાં આવે તો માણસની સ્વતંત્રતાનો ધરમૂળથી જ ઇનકાર કરવામાં આવે છે એમ કહેવાય.’ આ વાત એક સદી પછીના ભારતમાં પણ લાગુ નથી પડતી?

બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં અણુહુમલા પછી દયાનું પાત્ર બનેલું અને પછીનાં વર્ષોમાં ટેક્નોલોજીની પ્રગતિને કારણે આદરનું પાત્ર બનેલું જાપાન એક જમાનામાં ભારે મિજાજી ને યુદ્ધખોર હતું. તેણે ચીન પર હુમલો કર્યો ત્યારે જાપાનના એક કવિએ યુદ્ધને આધ્યાત્મિક – (બીજાને સુધારવા માટેના) પરિબળ તરીકે ઓળખાવ્યું. (આવી દરબારી પ્રતિભાઓ દરેક જમાનામાં મોટી સંખ્યામાં મળી રહેતી હોય છે.) જાપાનમાં વ્યાખ્યાનો આપી ચૂકેલા રવીન્દ્રનાથે એ કવિને લખ્યું હતું, ‘જે દરેક જમાનાના રાષ્ટ્રવાદીઓએ ગાંઠે બાંધવા જેવું છે, ‘લોકોનાં સુખ અને હકનું બલિદાન ચઢાવવાનો પોતાનો હક છે એવો દાવો જે દેશભક્તિ કરે, તે કોઇ પણ મહાન સંસ્કૃતિનો પાયો મજબૂત બનાવવાને બદલે તેને જોખમમાં મૂકશે.’

જાપાનમાં જાહેર પ્રવચન વખતે પણ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે મીઠી વાતો કરવાને બદલે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું, પ્રજા તરીકે તમારે માટે મારા મનમાં ઊંડો પ્રેમ અને આદર છે, પણ રાષ્ટ્ર તરીકે બીજાં રાષ્ટ્રો સાથેના વ્યવહારમાં તમે પશ્ચિમ જેવા જ દગાબાજ અને બધી વાતે પૂરા છો. ‘આખી પ્રજાના માનસમાં પોતાની ઉચ્ચતાનો અસાધારણ ઘમંડ ભરી દેવો, પ્રજાને પોતાની નૈતિક કઠોરતા અને પાપની સમૃદ્ધિનું અભિમાન લેતાં શીખવવું. યુદ્ધમાં જીતેલી વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરીને બાળકોના મનમાં બીજાને માટે તિરસ્કાર પેદા કરવો, હારેલા લોકોની નામોશીને કાયમ કરવી – એ પશ્ચિમને કોરી ખાતાં ગૂમડાંનું અનુકરણ કર્યા બરાબર છે.’

રાષ્ટ્રવાદના રોગને બરાબર પારખી ગયેલા ટાગોરે જણાવ્યું હતું કે ઇતિહાસમાં જૂઠાણાં ઊભાં કરવાં એ પણ પાશ્ચાત્ય રાષ્ટ્રવાદનું એક લક્ષણ છે.  પોતાના દેશપ્રેમની રાષ્ટ્રવાદ કે બીજા કોઈ પણ પ્રકારના દાવા સાથે ભેળસેળ ન થાય, એ માટે રવીન્દ્રનાથે કહ્યું હતું, ‘હું ભારતને ચાહું છું તેનું કારણ હું ભૌગોલિક મૂર્તિપૂજામાં માનું છું અથવા હું ભાગ્યવશાત્ એની ભૂમિ પર જન્મ્યો છું, એ નથી. પણ એનું કારણ એ છે કે એના ઋષિમુનિઓએ ઉચ્ચારેલી જીવંત વાણીને એણે શતાબ્દીઓની અશાંતિ દરમ્યાન સાચવી રાખી છે.’

ઋષિમુનિઓની જ્યાં વાત આવે એટલે રાષ્ટ્રવાદીઓ તેમના વાસ્તવિક પ્રદાન સુધી પહોંચવાને બદલે મિથ્યાભિમાની મુદ્રામાં જતા રહે છે અને ઘણી વાર તો ‘બધી શોધો આપણે ત્યાં જ થઈ હતી’ એવા દાવા કરીને, સાચાં સંશોધનો-સંશોધકોનું અવમૂલ્યન કરે છે. આવી માનસિકતા શી રીતે પેદા થઈ? રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના મતે, અંગ્રેજ શાસકો તરફ્થી ભારતની સંસ્કૃતિ પર થતા હુમલાના જવાબ રૂપે, ૧૯મી સદીના મધ્ય ભાગમાં ભારતમાં પોતાની સંસ્કૃતિ વિશે મિથ્યાભિમાની વલણ પેદા થયું. આઝાદી માટેની પ્રવૃત્તિ વિકસતી ગઇ તેમ આધ્યાત્મિક મહત્તા પર ભારતનો ખાસ દાવો છે, એવો વિચાર સાહિત્યમાં વારંવાર દેખાવા લાગ્યો. ટાગોરે લખ્યું હતું, ‘ઈશ્વર કોઇ ખાસ પ્રજા પર મહેર કરે છે એવો ખ્યાલ બર્બર યુગને શોભે એવો છે’.

ભારતમાં પછીથી જે પ્રકારના રાષ્ટ્રવાદની બોલબાલા થઈ, તેનો જન્મ યુરોપમાં થયો હતો અને રવીન્દ્રનાથે તેને બરાબર પિછાણ્યો હતો. તેમણે લખ્યું હતું, ‘પશ્ચિમનો આત્મા સ્વાતંત્ર્યના ઝંડા હેઠળ કૂચ કરી રહ્યો છે, ત્યારે પશ્ચિમનો રાષ્ટ્રવાદ સંગઠન અને વ્યવસ્થાની લોખંડી જંજીરો ઘડી રહ્યો છે. માનવ ઇતિહાસમાં કોઇ પણ કાળે ઘડાયેલી જંજીરો કરતાં એ વધારે મજબૂત અને અતૂટ છે … જ્યારે લોકો પોતાની સંસ્કૃતિ કે લોહીની શ્રેષ્ઠતાના આધારે, વેપારી લોભને કારણે, બીજા દેશોના બજાર કબજે કરવા માટે કે બીજા દેશોના શોષણ માટે સંગઠિત થાય છે ત્યારે પોતાના હૃદયસિંહાસન પર તે માનવએકતાના આદર્શને બદલે રાષ્ટ્રવાદને સ્થાપે છે. એ વખતે માનવજાત ઉપર કાળરાત્રિ ઊતરી આવે છે. આ રાષ્ટ્રવાદ આજના જમાનામાં દુનિયામાં ફેલાયેલો અનિષ્ટનો ક્રૂર રોગચાળો છે. તે માનવજાતના નૈતિક મર્મોને હજમ કરી જાય છે.’

e.mail : uakothari@gmail.com

સૌજન્ય : ‘નવાજૂની’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ‘સંસ્કાર’ પૂર્તિ, “સંદેશ”, 17 નવેમ્બર 2019

૧૧મી મે ૧૯૫૧ના દિવસે પ્રભાસ પાટણમાં સોમનાથના મંદિરની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા થઈ હતી. રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે મંદિરમાં ભગવાન શિવજીની પ્રતિષ્ઠા કર્યા પછી તેમના ભાષણમાં કહ્યું હતું કે સોમનાથનું મંદિર બાંધવાનું કામ પૂરું થયું, હવે આપણે લોકોનાં સુખ અને સમૃદ્ધિનાં મંદિરો બાંધવાનાં છે. રાષ્ટ્રપતિએ પહેલાં તેમના ભાષણમાં સોમનાથનું મંદિર શા માટે બાંધવું જરૂરી હતું એ સમજાવ્યું હતું. ભગવાન સોમનાથનું મંદિર તોડવામાં આવ્યું ત્યારે ભારતીય પ્રજા પર વજ્રાઘાત થયો હતો. ત્યારથી લઈને આજ સુધી સોમનાથનું મંદિર પાછું બંધાય એ દરેક ભારતીયનું સ્વપ્ન હતું. “This faith and creative energy are more powerful than all arms, all the armies and all the emperors of this world.” એ પછી રાષ્ટ્રપતિએ કહ્યું હતું કે સોમનાથની ઘટનામાં ઇતિહાસનો અમૂલ્ય પાઠ સમાયેલો છે અને તે ધાર્મિક અસહિષ્ણુતા અંગેનો છે. “Consequence but to produce bitterness and immorality among men. This is the lesson of history and I would like all my countrymen to grasp it firmly.” એ પછી તેમણે કહ્યું હતું કે સોમનાથ દ્વારા રાષ્ટ્રીય સન્માન સ્થાપિત કરી લીધા પછી હવે આપણે પ્રજાની સુખાકારીનાં મંદિરો બાંધવાનાં છે.

તેમણે ત્રણ વાત કહી હતી.

એક. સોમનાથનું મંદિર તોડ્યું એને કારણે ભારતીય માનસે આઘાત અનુભવ્યો હતો અને એ આઘાત દૂર કરવો જરૂરી હતો. તેમણે ભારતીય શબ્દ વાપર્યો હતો, હિંદુ શબ્દ નહોતો વાપર્યો. હિંદુ માનસે આઘાત અનુભવ્યો હતો અને હિંદુ હ્રદય ઘવાયું હતું એમ કહ્યું હોત તો તે અસત્ય ન ગણાત, બલકે તે જ સત્ય હતું. હિંદુઓને છોડીને ભાગ્યે જ બીજા વિધર્મીઓએ આઘાત અનુભવ્યો હશે. જેમણે આઘાત અનુભવ્યો હશે એ વ્યક્તિગત રીતે સામૂહિક રીતે નહીં. આમ છતાં ય તેમણે ભારતીય શબ્દ વાપર્યો હતો કારણ કે ભારતના રાષ્ટ્રપતિ ભારતના નાગરિકોમાં પ્રથમ નાગરિક છે એટલે હિંદુ તરીકે ન બોલી શકે.

બે. તેમણે કહ્યું હતું કે ધાર્મિક સહિતની દરેક પ્રકારની અસહિષ્ણુતાની કિમંત હોય છે અને એ ચૂકવવી જ પડતી હોય છે એમ ઇતિહાસ શીખવે છે. માટે સોમનાથ જેવી ઘટના (તોડવાની અને ઘાવ રૂઝવવા પાછું બાંધવાની એમ બેઉ) પાછી ન બને એ માટે ભારતીય પ્રજાએ સહિષ્ણુતાપૂર્વક સાથે જીવતા શીખવું જોઈએ.

ત્રણ. તેમણે પ્રારંભમાં અને અંતમાં એમ બે વાર કહ્યું હતું કે સોમનાથનું મંદિર બની ગયું હવે આપણે પ્રજા બે પાંદડે થાય એ રીતનાં સુખાકારીનાં મંદિરો બાંધવાનાં છે. સોમનાથનું મંદિર એકવચનમાં છે અને સુખાકારીનાં મંદિરો બહુવચનમાં છે. મંદિર બંધાઈ ગયું. હવે આપણે રાષ્ટ્રીય આઘાતમાંથી બહાર નીકળી જવાનું છે અને પ્રજાકલ્યાણના કામે લાગી જવાનું છે એમ ભારતના પહેલા રાષ્ટ્રપતિ આપણને કહી ગયા હતા.

ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદનાં ભાષણમાં શરમ, સંકોચ, ભય અને વિવેક એમ દરેક ભાવ પ્રગટ થાય છે. શરમ એટલા માટે કે દેશ હજુ તાજો આઝાદ થયો હતો અને એ પણ લોહિયાળ વિભાજન સાથે. નિરાશ્રીતોને થાળે પડવાના હતા. આ ઉપરાંત અન્નનું સંકટ એવડું મોટું હતું કે કેન્દ્રના કૃષિ અને અન્ન પુરવઠા પ્રધાન કનૈયાલાલ મુનશીના ટેબલ પર રોજ જે તે પ્રાંતમાં અન્નની તાતી જરૂરિયાત હોવાની જાણકારી આપનારા અને તાત્કાલિક અન્ન પુરવઠો માગનારા પત્રો આવતા હતા. એ એવો કપરો સમય હતો કે કોઈ કૃષિ અને અન્ન પુરવઠા પ્રધાન બનવા માગતું નહોતું. હાલત એવી ખરાબ હતી કે પાકિસ્તાન પાસેથી ઘઉં ખરીદવાનું ભારત વિચારતું હતું. એટલે પાકિસ્તાનમાં કરાંચીથી નીકળતા ‘ડોન’ નામના અખબારે પ્રાણપ્રતિષ્ઠાના ત્રણ દિવસ પહેલા આઠમી મેના અંકમાં તંત્રીલેખ લખીને કનૈયાલાલ મુનશીની ઠેકડી ઊડાડી હતી. પ્રાથમિકતા મંદિર કે પ્રજાનું પેટ?

આવો પ્રશ્ન માત્ર ‘ડોન’ અખબારે નહોતો ઉઠાવ્યો. આપણા કવિ ઉમાશંકર જોશીએ તેમના સામયિક ‘સંસ્કૃતિ’માં આ જ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો અને પ્રાણપ્રતિષ્ઠાના સોમનાથના જલસાની તો આકરી ટીકા કરી હતી. આ સિવાય જવાહરલાલ નેહરુથી લઈને અદના સમજદાર હિંદુઓ સુધીના સૌ કોઈ લોકો પ્રશ્ન કરતા હતા કે મંદિર દાયકો મોડું બન્યું હોત તો શો ફરક પડત? પ્રાથમિકતા હજાર વરસ પહેલાનાં માનસિક સંકટને દૂર કરવાની કે સામે નજરે પડતા વર્તમાન ભૌતિક સંકટને દૂર કરવાની. મંદિરવાળાઓ આનો ગળે ઊતરે એવો ખૂલાસો આપી શકતા નહોતા અને અંદર બેઠેલા હિંદુને રોકી પણ શકતા નહોતા.

સંકોચ એટલા માટે કે દેશમાં અભૂતપૂર્વ સંકટની ઘડીએ હિંદુ બનીને મંદિર બાંધવા દોડી ગયેલા લગભગ બધા જ લોકો કૉન્ગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા હતા, ગાંધીજીના અનુયાયી હતા અને સરકારમાં હોદ્દેદારો હતા. લગભગ અડધી કેબીનેટ અવિધિસર રીતે મંદિર બાંધવાના કામે લાગી ગઈ હતી. સેક્યુલર ભારતના શાસક થઈને પહેલી તકે હિંદુ બની જઈએ ત્યારે જગત આપણને કઈ રીતે જોતું હશે અને ઇતિહાસ આપણને કેમ મુલવશે એવા પ્રશ્નો તેમને સતાવતા હતા. મંદિર બંધાવનારાઓમાંથી ત્રણ જણ તો બંધારણ ઘડનારાઓમાંના હતા અને પાછા બંધારણસભામાં મુખ્ય ભૂમિકાએ હતા. હજુ વરસ પૂર્વે ભારતને સેક્યુલર રાષ્ટ્ર તરીકેનો આકાર આપનારાઓ હિંદુ તરીકે વર્તતા હતા એ જોઈને ‘ડોન’ અખબારના તંત્રીલેખમાં આની પણ યાદ અપાવવામાં આવી છે અને તેનું શીર્ષક જ “ધ ‘સેક્યુલર’ વે” એવું કટાક્ષ કરનારું આપ્યું હતું. માટે સોમનાથનું મંદિર તોડવાને કારણે આઘાત હિંદુઓને લાગ્યો હોવા છતાં રાષ્ટ્રપતિ હિંદુની જગ્યાએ ભારતીય શબ્દ વાપરે છે.

ભય એટલા માટે કે, ખબર નહીં કોમવાદીઓ આનો કઈ રીતે ઉપયોગ કરશે! હિંદુઓનો એક ઘા રૂઝવવાનું પરિણામ હવે પછી બીજાને એક પછી એક ઘા મારવામાં તો નહીં પરિણમે? હવે હિંદુ બહુમતીમાં છે, શાસન મુખ્યત્વે હિંદુઓના હાથમાં હશે, સંસદીય લોકતંત્રમાં મતોનું રાજકારણ હશે અને અંગ્રેજોએ ઘાવ-પ્રતિઘાવનો લખી આપેલો લાંબો ઇતિહાસ છે. ભારતવિભાજનની ગમખ્વાર ઘટના હજુ તાજી છે એ જોતાં સોમનાથ કોમવાદનો દરવાજો ખોલી આપવામાં તો નિમિત્ત નહીં બને?

વેરાવળમાં સોમનાથનું મંદિર બંધાતું હતું ત્યારે ૧૯૪૯ના નવેમ્બર મહિનામાં અયોધ્યામાં બાબરી મસ્જિદના મધ્ય ગુંબજમાં હિન્દુત્વવાદીઓ રામલલ્લાની છબી મોડી રાતે ઘૂસાડી આવ્યા હતા. એટલે સિલસિલાની શરૂઆત તો થઈ જ ગઈ હતી. એ ઘટના પછી મંદિર બંધાવનારાઓને અંદેશો આવી ગયો હશે કે જેને ઘા રુઝાવવા નથી એના ઘા ક્યારે ય રુઝાતા નથી. એમને એ વાતનો પણ ભય લાગ્યો હશે કે તેમને મંદિરના રાજકારણના પાયોનિયર તરીકે યાદ રાખવામાં આવશે. એ પણ એ લોકો જે કૉન્ગ્રેસના દિગ્ગજ નેતાઓ હતા, ગાંધીજીના અનુયાયી હતા અને બંધારણ ઘડનારા હતા.

વિવેક એટલા માટે કે તેમને જાણ હતી કે અસ્મિતાઓ જ્યારે વકરે છે ત્યારે રાષ્ટ્રોનું પતન થાય છે. પ્રજાકીય સુખાકારી બાજુએ રહી જાય છે અને લોકોને ભાવનાઓના નામે તારસ્વરે જીવાડવામાં આવે છે. પ્રજાના ખાલી પેટનો ઢોલ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેમને કાયદાના રાજની જરૂરિયાત સમજાતી હતી. માટે રાજેન્દ્રબાબુએ કહ્યું હતું કે સોમનાથનું મંદિર બાંધવાનું કામ પૂરું થયું, હવે આપણે લોકોનાં સુખ અને સમૃદ્ધિનાં મંદિરો બાંધવાનાં છે. બસ, હવે થોભી જવાનું છે.

એમ લાગે છે કે તેમની અપેક્ષા ખોટી ઠરી અને શંકા સાચી ઠરી!

સૌજન્ય : ‘નો નૉનસેન્સ’, નામક લેખકની કટાર, ‘રવિવારીય પૂર્તિ’, “ગુજરાતમિત્ર”, 17 નવેમ્બર 2019