શ્રીકાન્ત શાહના અવસાનના સમાચાર જાણીને મારાં રૂંવાં ખડાં થઈ ગયાં. મને બહુ જ ગમતા મારા થોડા મિત્રોમાંના એક હતા. એમના વાર્તાસંગ્રહ ‘એક હતો – હું’-ના લોકાર્પણ સમારોહમાં મેં એમની વાર્તાઓ વિશે વક્તવ્ય કરેલું ત્યારનો એ આખો પ્રસંગ યાદ આવી ગયો. ૧૯૭૬માં એમની નવલકથા ‘અસ્તી’ પ્રગટી અને ૧૯૭૧માં મેં એને વિશે લખ્યું – જે મારા ‘ચન્દ્રકાન્ત બક્ષીથી ફેરો’ સમીક્ષા-ગ્રન્થમાં સંઘરાયું છે. એ વક્તવ્યમાં કહેલી કેટલીક વાતો પુન:પ્રકાશિત કરીને હું એમને શ્રદ્ધાંજલિ આપું છું.

મારાથી મોટા છતાં હું એમને ‘તું’-કારી શકતો. એટલું મોટું અને એટલું ખુલ્લું એમનું દિલ હતું. તેમ છતાં, શ્રીકાન્ત શાહ મારા માટે એક માણસ હતો છે અને હશે. એ એવો માણસ જેને માણસની વાતમાં, માણસની જ વાતમાં, રસ. આ બાબતનો લેખકના શીલ પરત્વે – રાઈટરલિ કૅરેક્ટર પરત્વે – ખૂબ મહિમા છે. સાહિત્યનું લેખન માણસ માટે હોય છે એ ખરું, પણ તે માણસે લખેલું હોવું જોઈએ. આપણે ત્યાં કે ગમે ત્યાં સમાજસુધારક વ્યક્તિ સાહિત્ય લખે, સભ્યતાનું હિત ચિન્તવનારો અધ્યાપક લખે, ધર્મ અને સંસ્કૃિતનો પક્ષકાર લખે, કે રાજકાજની તરફદારી કે સિફારસ કરનારો કોઈ સરકારી લેખક લખે, ત્યારે સાહિત્ય બનાવટ બની જાય છે – એક અસત્ પ્રવૃત્તિ. ત્યારે સાહિત્ય અમસ્તુ કાલયાપન બની રહે છે. ‘એક હતો – હું’-ની વાર્તાઓ; એ પહેલાં ‘અસ્તી’ અને ‘ત્રીજો માણસ’ નવલકથાઓ, ‘એક શ્રીકાન્ત શાહ’ ‘એક માણસનું નગર’ અને ‘અન્યથા’ કાવ્યસંગ્રહોમાં કાવ્યો, અને આઠ-નવ સંગ્રહો ભરીને નાટકો શ્રીકાન્તે માણસ થઈને, માણસ હોઇને લખ્યાં છે. પોતાનાં સર્જનોમાં સતત એ માણસને શોધે છે અને નિરૂપે છે. અને એમ કરીને માણસપણાનો તાગ મેળવવા કરે છે. જાણે શ્રીકાન્ત શાહ માણસવાદી લેખક છે.

એમને માણસવાદી કહેવાનો અર્થ એ કે માણસને તેઓ જેવો હોય તેવો બતાવે છે : એ જે કંઇ જીવે છે તે બતાવે છે. શ્રીકાન્તને સમાજ કે પ્રજાને સુધારવાના અભરખા નથી. તેથી પોતાનાં પાત્રોને તેઓ સંસ્કૃતિ સભ્યતા ધરમકરમ વગેરેના વાઘા ચડાવીને રજૂ નથી કરતા. એ પાત્રો ગુજરાતી હિન્દુ મધ્યમવર્ગીય કે શ્રીમન્ત હોઈ શકે છે. પરન્તુ એ આવરણોની નીચે, એ બધાં શું છે ને એમનાં જીવન કેટલાં તો નિ:સામાન્ય છે તેની આપણને તાબડતોબ જાણ થઈ જાય છે. આવરણ નીચેના માણસને ઓળખી પાડવો, એ ઓળખને વાચક ઓળખતો થઈ જાય એવો કલા-કીમિયો કરવો, તે શ્રીકાન્તનો લેખન-કીમિયો છે.

એ ઓળખ કઈ? મૂળે તો અસ્તિત્વગૂંચની ઓળખ. અલબત્ત, એમના નાયકો સંવેદનપટુ અને વિચારવન્ત હોય છે, બૌદ્ધિક લાગે – ઇન્ટેલૅક્ચ્યુઅલ; પણ બીજી જ પળે ઇડિયટ પણ લાગે. કેમ કે એઓ એ ગૂંચમાં ફસાયાં હોય. પાત્રો પૂરાંશૂરાં પણ કમજોર, વીક, વિનીત, રાંક, મીક. મનુષ્યસહજ જીવન જીવતાં એ પાત્રોથી વાચકને કરુણ રમૂજ મળે છે, પણ તુર્ત જ અનુકમ્પા થાય છે.

એક વાર્તા છે, ‘કન્વેયર બેલ્ટ પરનો માણસ’. ૧૮ પાનની આ રચના નટવરલાલની જીવનકહાણી છે. જીવનમાં એણે પોતે જ તાકેલા સ્વ-ના રૂપાન્તરણની, પોતે જ ઊભા કરેલા મહા પરિવર્તનની કશા છે. એક દુ:ખદ-સુખદ ઊથલપાથલની વારતા.

નટવરલાલની જિન્દગી સામાન્ય કોલાહલોથી ખીચોખીચ ભરેલી જિન્દગી છે. સામાન્ય દિવસ, સામાન્ય બપોર, સામાન્ય રાત. એવા નટવરલાલના દેહને લેખકે અ-સામાન્ય દર્શાવ્યો છે : એમનો દેહ સામાન્યથી ૩ ફીટ ઊંચો છે. એને ત્રણ આંખો છે. હાથપગમાં ૫-ને બદલે ૭-૭ આંગળીઓ છે. કપાળ કહી શકાય એવો પ્રદેશ છે જ નહીં, કેમ કે આંખની પીળા રંગની ભમ્મરથી જ માથાના વાળ શરૂ થાય છે.

હવે, આવા નટવરલાલને છેલ્લા કેટલાક દિવસથી જુદું થવા માંડ્યું છે. એમ કે પોતે જે જિવન જીવે છે એ બરાબર નથી. એટલે, જીવનમાં અનેક બાબતો અપનાવવાનો, જુદી જુદી સંખ્યાબંધ વસ્તુઓ કરવાનો, નિર્ણ લે છે. નિર્ણય અનુસાર તેઓશ્રીએ શું શું કરવા માંડ્યું તેની વાત લેખકે વિસ્તારથી કરી છે. ‘૩-૩ ભૂંડી ગાળ બોલવા માંડ્યા’-થી માંડીને ‘સવારના ઊઠી ફરવા જવું, પ્રાણાયામ કરવા, નાકથી પાણી પીવું, અને મૉઢેથી ૩ ગ્લાસ … નરણે કોઠે … પાણી ગટગટાવવાનું શરૂ કર્યું’ – ત્યાં લગીની ઓછામાં ઓછી ૭૭ ક્રિયાઓ અને બાબતોની લેખકે લાંબી યાદી આપી છે. છેવટે, નટવરલાલ બિલકુલ બીજાઓ જેવા બની જાય છે. એથી એમને ખાસ આનન્દ નથી થતો. ઊલટું થાય છે – આત્મભાન જાગે છે : હું નટવરલાલ નથી રહ્યો, સમૂહમાંનો બની ગયો છું. તો હવે શું કરવું? જાતને ફરીથી તૈયાર કરવા લાગ્યા : સમૂહને ભૂલી જાઓ ! એમાનાં કોઈ એક જેવા બની જાઓ ! અનુકૂળ આવે એવા કોઇ એક માફકસરનાને ખૉલી કાઢો – રમણીકલાલ કે રમાકાન્ત જેવાને. નટવરલાલને યોગ્ય નીવડે એવા માણસનાં ૩૦ જેટલાં લક્ષણોની પણ આ માણસવાદી લેખકે યાદી આપી છે. છતાં કોઈ મળતું નથી. છેલ્લે એક દિવસ નટવરલાલને નટવરલાલ જેવો જ એક મળી જાય છે — જેને હોય છે ૨ આંખ, હાથપગમાં ૫-૫ આંગળીઓ, કપાળ ખરું, સામાન્ય ઊંચાઈ, અને પગ જેવા પગ …

શ્રીકાન્ત શાહની આ વાર્તાસૃષ્ટિ ઉપરાન્તની નાટ્ય અને કાવ્યસૃષ્ટિઓ વિ-લક્ષણ છે. અનોખી સંવેદનપટુતા ધરાવતી વ્યક્તિ જ એનું વાચન-ભાવન અને મૂલ્યાંકન કરી શકશે. શ્રીકાન્તની એ સર્જકતા અનેક સર્જકો માતે પ્રેરણ બની શકે એવું સામર્થ્ય ધરાવે છે, ભલે એ સામર્થ્ય સાધકબાધકચર્ચાને અધીન હોય. ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્ય વળી એવા સર્જકજન વગરનું થયું. પ્રભુ સદ્ગતના આત્માને શાન્તિ અર્પો.

= = =

(23 જાન્યુઆરી 2020; India)

સંસદના શીતકાલીન સત્રમાં અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિની રાજકીય અનામતોને વધુ દસ વરસ લંબાવવાનો બંધારણ સુધારો પસાર કરવામાં આવ્યો છે. ભારતીય બંધારણના આર્ટિકલ ૩૩૪(એ)માં દલિતો-આદિવાસીઓ માટે લોકસભા અને રાજ્યોની વિધાનસભાઓમાં અનામત બેઠકોની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે જ્યારે આર્ટિકલ ૩૩૪(બી)માં એંગ્લો ઈન્ડિયનનું વિધાનગૃહોમાં રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ ન હોય તો લોકસભામાં બે અને તેર રાજ્યોની વિધાનસભામાં પ્રત્યેકમાં એકએક એંગ્લો ઈન્ડિયન સભ્યની નિયુક્તિની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ જોગવાઈની દર દસ વરસે સમીક્ષા કરવાની હોય છે. આ ખાસ જોગવાઈની મુદ્દત ૨૫મી જાન્યુઆરી, ૨૦૨૦ના રોજ સમાપ્ત થતી હોઈ સંસદે ૧૨૬મા બંધારણ સુધારા દ્વારા તાજેતરમાં અનુસૂચિત જાતિ જનજાતિની અનામતોને જીવતદાન આપ્યું છે, પરંતુ એંગ્લો ઈન્ડિયન માટેની ખાસ જોગવાઈઓ લંબાવી નથી. એથી હવે એંગ્લો ઈન્ડિયનને ખાસ પ્રતિનિધિત્વ આપતી બંધારણીય બાંયધરી ખતમ થઈ ગઈ છે.

સત્તરમી સદીમાં ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની વેપાર અર્થે ભારતમાં આવી હતી. ત્યારબાદ એ સમયના નબળા રાજવટને કારણે બ્રિટિશ શાસન સ્થપાયું. તેણે ભારતમાં ખાસ્સાં બસો વરસ રાજ કર્યું હતું. અનેક બ્રિટિશ સૈન્ય અને વહીવટી અધિકારીઓ પણ ભારતમાં આવ્યા હતા. ભારતના દ્યોગિકીકરણ અને આધુનિકીકરણનો પાયો બ્રિટિશ અમલમાં નખાયો હતો. રેલવેલાઈન અને ટેલિફેન લાઈન નાખવા જે અનેક યુરોપિયનો ભારતમાં આવ્યા તેઓ અહીં લાંબો સમય રહ્યા. તેમનાં કુટુંબો યુરોપમાં હોઈ તેમણે અહીં જ ભારતીય સ્ત્રીઓ સાથે લગ્નો કર્યાં, બાળકો થયાં અને તેઓ ભારતમાં જ સ્થાયી થઈ ગયા. તત્કાલીન બ્રિટિશ સરકારે ભારતીય સ્ત્રીઓ સાથેનાં તેમનાં લગ્નોને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું (જો કે ૧૮૫૭ના પ્રથમ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ પછી તેના પર પ્રતિબંધ પણ મૂક્યો હતો). આવા યુરોપિયન પુરુષ અને ભારતીય સ્ત્રીનાં સંતાનો એંગ્લો ઈન્ડિયન તરીકે ઓળખાયા. યુરોપિયન પુરુષો બહુધા ભારતીય રેલવેમાં કાર્યરત હોઈ તેમને ‘રેલવે ચિલ્ડ્રન’ પણ કહેવામાં આવતાં હતાં.

૧૯૩૫ના હિંદ સ્વાતંત્ર્ય ધારા અને બંધારણના અનુચ્છેદ ૩૬૬(૨)માં જણાવ્યા મુજબ એંગ્લો ઈન્ડિયન એટલે એવી વ્યક્તિ જે ભારતમાં રહે છે પણ તેના પિતા કે પુરુષ પૂર્વજ યુરોપિયન હતા. આંગ્લ ભારતીય ભારતમાં બ્રિટિશરાજની નિશાની છે. તેઓ રંગેરૂપે ભારતીય કરતાં યુરોપિયન વધુ લાગે છે. ભાષા, પહેરવેશ, રીતરિવાજ અને ધર્મ પણ વિદેશી છે. તેમણે ભારતની આઝાદીની ચળવળમાં ભાગ લીધો નથી. સાઈમન કમિશને તેમને બ્રિટનમાં વસાવવાની માંગ સ્વીકારી નહોતી. એટલે તેઓ બ્રિટનના ઉપેક્ષિતો છે. ૧૯૪૭માં ભારત આઝાદ થયું તે પૂર્વે ઘણાં એંગ્લો ઈન્ડિયન લોકો બ્રિટન, ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, ન્યૂઝીલેન્ડ અને બીજા કોમનવેલ્થ દેશોમાં જઈ વસ્યા. છતાં આશરે ૫ લાખ એંગ્લો ઈન્ડિયન આઝાદી સમયે ભારતમાં હતા. ધીરેધીરે તેઓ ભારતની સ્થાનિક ભાષા, રીતરિવાજ, રહેણીકરણી અને ધંધા-રોજગાર અપનાવતા થયા હતા. ૧૮૭૬માં તેમણે ‘ધ ઓલ ઈન્ડિયા એંગ્લો ઈન્ડિયન એસોસિયેશન’ નામક સંગઠન બનાવ્યું હતું. મધ્યપ્રદેશના જબલપુરમાં પેદા થયેલા ફ્રેન્ક એન્થોની તેના સ્થાપક હતા. તેઓ બંધારણસભાના પણ સભ્ય હતા એટલે તેમણે બંધારણમાં એંગ્લો ઈન્ડિયનના અધિકારો સામેલ કરાવ્યા. સંવિધાનના અનુચ્છેદ ૩૩૧ મુજબ ભારતના રાષ્ટ્રપ્રમુખ લોકસભામાં બે અને તેર રાજ્યોની વિધાનસભાઓમાં એકએક સભ્યની નિયુક્તિ કરશે તેમ નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. ભારતની લોકસભામાં ૧૯૫૧થી જ એંગ્લો ઈન્ડિયન સભ્યોની નિયુક્તિ થતી રહી છે. સૌથી વધુ આઠ વખત (૧૯૫૧થી ૧૯૯૩માં અવસાન સુધી) ફ્રેન્ક એન્થોનીની લોકસભાના સભ્ય તરીકે નિયુક્તિ થઈ છે.

છેલ્લાં ૭૦ વરસોની સોળ લોકસભામાં ૩૩ એંગ્લો ઈન્ડિયન સભ્યો નિયુક્તિ પામ્યા છે, પરંતુ આ વિશેષ સુવિધા કે ખાસ રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ હવે બે દિવસ પછી સમાપ્ત થઈ જશે.

એંગ્લો ઈન્ડિયનની નિયુક્તિની જોગવાઈ ન લંબાવવાના કારણમાં વર્તમાન સરકારે લોકસભામાં જણાવ્યું છે કે ૨૦૧૧ની વસતીગણતરી પ્રમાણે દેશમાં માત્ર ૨૯૬ જ એંગ્લો ઈન્ડિયન છે. એટલે તેમને ખાસ પ્રતિનિધિત્વ આપવાની જરૂર નથી. જો કે લોકસભાના ઘણા સભ્યોએ ભારતમાં એંગ્લો ઈન્ડિયનની વસતી આટલી ઓછી હોવાની સરકારની વાત સ્વીકારી નથી. જૂન ૨૦૧૯થી લોકસભામાં કોઈ એંગ્લો ઈન્ડિયનની નિયુક્તિ થઈ નથી. હાલની સરકારે તેની પહેલી મુદ્દતમાં જોર્જ બેકર અને રિચર્ડ હે નામક બે આંગ્લ ભારતીયોની લોકસભાના સભ્ય તરીકે નિયુક્તિ કરી હતી. જે કદાચ લોકસભાના છેલ્લા નિયુક્ત આંગ્લ ભારતીય સદસ્ય બની રહેશે. નિયુક્ત એંગ્લો ઈન્ડિયન સભ્યને રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચૂંટણીમાં મતના અધિકાર સિવાયના તમામ અધિકારો અને લાભ મળે છે. અલ્પમતની સરકારો તેમની બહુમતી માટે એંગ્લો ઈન્ડિયન સભ્યોની નિયુક્તિ કરતી હોવાના પણ દાખલા નોંધાયા છે. કોંગ્રેસના વડાપ્રધાન પી.વી. નરસિંહ રાવ પાસે લોકસભામાં બહુમતી નહોતી ત્યારે તેમણે આંગ્લ ભારતીય સભ્યોની નિયુક્તિ કરીને આ ખોટ પૂરી કરી હતી. હજુ ગયા વરસે જ કર્ણાટકમાં બી.જે.પી.ની યેદિયુરપ્પા સરકાર પાસે વિશ્વાસ મત જીતવા જેટલા ધારાસભ્યો નહોતા ત્યારે તેણે પણ એક આંગ્લ ભારતીય સભ્યની નિયુક્તિ કરીને સંખ્યાબળ વધારવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. જેના પર સુપ્રીમ કોર્ટે લગામ લગાવી હતી.

આંગ્લ ભારતીયોની વિધાનગૃહોમાં નિયુક્તિથી તેમના સવાલો સરકાર, વહીવટીતંત્ર અને સમાજ સમક્ષ તો ઉજાગર થયા જ છે. તેમણે જેમ ભારતની મુખ્ય ધારામાં ભળવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે તેમ વ્યાપક ભારતીય હિતના પ્રશ્નો પણ ઉઠાવ્યા છે. ફ્રેંક એન્થોનીને ઉપરાષ્ટ્ર પ્રમુખ કે પંજાબના રાજ્યપાલના પદની ઓફર થઈ હતી પરંતુ તેમણે આંગ્લ ભારતીય પ્રતિનિધિ બનીને તેમના શિક્ષણ, રોજગાર, આરોગ્ય અને પ્રતિનિધિત્વના સવાલો પર પોતાને મર્યાદિત રાખવાનું યોગ્ય માન્યું હતું. તો ઘણાં રાજ્યોમાં નિયુક્ત થયેલા એંગ્લો ઈન્ડિયન વિધાનસભ્યોની નિષ્ક્રિયતા પણ નોંધાઈ છે. આઝાદીનાં બોંતેર વરસો પછી, આંગ્લ ભારતીય મતદારો એક જથ્થે દેશમાં ક્યાં વસતા ન હોવા છતાં તૃણમૂલ કોંગ્રેસના ડેરેક ઓ બ્રાયન લોકસભાના સભ્ય તરીકે ચૂંટાયા છે તે મહત્ત્વની સિદ્ધિ છે.

આંગ્લ ભારતીયોની વસતીગણતરીમાં કોઈ અલગ નોંધણી ૧૯૭૧ પછી થતી નથી. એટલે તેમની ખરેખર કેટલી વસતી દેશમાં છે તેનો તાગ મેળવવો અઘરો છે. જેમણે ધર્મ કે જાતિના ખાનામાં આંગ્લ ભારતીય લખાવ્યું હોય તે જ સરકારી ચોપડે બોલે છે અને તેને આધાર માની સરકારે તેમને મળતું વિશેષ પ્રતિનિધિત્વ ખતમ કર્યું છે. ધાર્મિક સતામણીનો ભોગ બનેલા ત્રણ ઈસ્લામિક દેશોના લઘુમતી નાગરિકોને ભારતની નાગરિકતા આપવાનો કાયદો ચર્ચા અને વિવાદમાં છે ત્યારે બંધારણના ઘડવૈયાઓએ ભારતીય નાગરિક એવા લઘુમતી આંગ્લ ભારતીયોને આપેલું સંસદીય પ્રતિનિધિત્વ સમાપ્ત થઈ ગયું છે. તે ભારતીય લોકશાહીની બલિહારી છે.

e.mail : maheriyachandu@gmail.com

સૌજન્ય : ‘ચોતરફ’ નામક લેખકની સાપ્તાહિક કટાર, ‘અર્ધસાપ્તાહિક’ પૂર્તિ, “સંદેશ”, 22 જાન્યુઆરી 2020 

Shivaji is a great icon in Maharashtra. Different sections of society have given him very high status, though for diverse reasons. Folklores about him abound in the state. His statues, popular songs on him are very prevalent. These folk songs (Powadas) praise his multifarious actions. So it was no surprise that when Jayabhagwan Goyal, released his book, ‘Aaj ka Shivaji: Narendra Modi’, at religious-cultural meet organized by Delhi BJP, there was a strong resentment in Maharashtra. Various leaders from Maharashtra were furious. The Shiv Sena leader Sanjay Raut challenged the Shivaji’s descendent, Sambhaji Raje who is in BJP and is member of Rajya Sabha, to resign on the issue. Sambhaji Raje in turn stated that "We respect Narendra Modi, who was elected as the prime minister of the country for the second time. But neither (Narendra) Modi nor anybody else in the world can be compared with Chhatrapati Shivaji Maharaj,"

Not to be left behind Jitendra Awhad of NCP felt Modi-BJP are insulting the pride of Maharashtra. It is not the first time that controversy is erupting around the Maharashtra warrior of medieval period. Earlier we had seen Sambhaji Brigrade demanding the ban on James Laine book, Shivaji: ‘A Hindu King in an Islamic Kingdom’, for its objectionable content. Bhandarkar Institute in Pune, which had helped James Laine in his research, was also vandalized. At another level there was a talk that Babasaheb Purandare, a Brahmin, who has written some popular material on Shivaji will be made as the Chairman of the committee for statue of Shivaji. Maratha Mahasangh and Shiv Dharm officials objected to a Brahmin heading the committee for a statue for the Maratha warrior. The caste angel in Shivaji’s case is coming to the fore from quite some time.

While there is no dearth of controversies around Shivaji, it is also true that each political tendency has created Shivaji’s image from their political point of view. Who was the real Shivaji, is the question. One can see two clear streams of projection in this matter. On one hand there is an attempt to present Shivaji as the anti Muslim King, a king who was respecting Cows and Brahmins (Go Brahman pratipalak). This view was brought forward from the times of Lokmanya Tilak and picked up by Hindu nationalists, who have been looking for icons in history to suit their political agenda. Nathram Godse, while criticizing Gandhi says that Gandhi’s nationalism was dwarf in front of the one of Shivaji or Rana Pratap.

In tune with this the Hindu nationalists are promoting both these as icons of Hindu nationalism and giving anti-Muslim slant to the whole discourse. This discourse also hides in this the Brahmanical agenda of Hindu nationalism as Cows and Brahmins are presented as the central object of veneration by Shivaji. This image of Shivaji fits well into the current agenda of Hindu nationalists, being spearheaded by RSS Combine.

It is because of this that for seeking votes in Mumbai Narendra Modi on the eve of 2014 elections stated that Shivaji attacked Surat to plunder the treasury of Aurangzeb. This also presents Shivaji-Aurangzeb, Shivaji-Afzal Khan interactions as battle between Hindus and Muslims. The truth is that Surat was plundered for its wealth as it was a rich port city and Bal Samant’s book on the topic gives in depth description of the same. It is noteworthy that Shivaji began his real career of conquest in 1656 when he conquered Javli from the Maratha Chief Chandra Rao More. He took over the treasures of this kingdom. That it was not a Hindu Muslim battle becomes clear when we know that in confrontation with Aurangzeb it was Mirza Raja Jaisingh who was negotiating and engaging with Shivaji on behalf of Aurangzeb. And Shivaji had Muslim officers like Kazi Haider as confidential secretary and many Muslim Generals in his army.

Darya Sarang was chief of armor division, Daulat Khan was in-charge of his naval division; Ibrahim Khan was another general of significance in his army.  This mixed up administration just shows that the kings were not having Hindu or Muslim administration depending on their religion. In the confrontation between Shivaji and Afzal Khan, Rustam-e-Jaman was Shivaji’s side and Afzal Khan had Krisnaji Bhaskar Kulkarni on his side.

As far as Shivaji’s popularity is concerned it was due to his being a King with welfare of his subjects in his mind. He lightened the burden of taxation on the average peasants, and reduced the domination of landlords over the serfs. This picture of Shivaji is well documents in the booklets by Com. Govind Pansare (Who was Shivaji) and Jayant Gadkari (Shivaji: Ek Lok Kalyankari Raja- Shivaji: King doing People’s Welfare). He did not belong to the warrior caste so Brahmins had refused to coronate him, for which purpose Gaga Bhatt a Brahmin from Kashi was brought in with heavy fees. Teesta Setalvad’s hand book on History for teachers underlined this fact.

Today while BJP-Brahmanical forces want to present Shivaji as worshipper of Brahmins and cows, the non upper caste have seen through the game. As such it was Jotirao Phule who brought forward the caste angel of Shivaji as he wrote Powada (Poem) in his honor and today dalit Bahujan are not toeing Hindu Nationalist projection on the issue.

The likes of Jayabhagwan Goyal of BJP as such are trying to give two messages through such attempts. One hand they want to paint Shivaji in anti Muslim and Brahmanical color, they also want to give the subtle message of similarity of this presentation of Shivaji with what Modi is doing. Non BJP forces have seen this game and want to present the other picture of Shivaji, which was highlighted by the likes of Jotirao Phule and which today many of those standing for rights of dalit-Bahujan are trying to articulate. The criticism of the said, book, since withdrawn is on these twin aspects. One about the picture of Shivaji who was concerned about welfare of the farmers, and two his respect for people of all religions.