શેરીઓ, રસ્તાઓ અને જાહેર સ્થળોએ રખડતા કૂતરાઓના ત્રાસ અંગેના ચુકાદામાં સર્વોચ્ચ અદાલતે નાગરિકના જીવન જીવવાના અધિકારમાં તે કોઈ પણ પ્રકારના ડર વિના જીવે તેનો સમાવેશ થાય છે તેમ જણાવી, જોખમી અને હડકાયા કૂતરાઓને આશ્રયસ્થાનોમાં મૂકવા કે મારી નાંખવા આદેશ કર્યો છે. હાઈ કોર્ટસ અને સુપ્રીમ કોર્ટે નાગરિકોના અધિકારોના દાયરાને હંમેશાં વ્યાપકપણે પરિભાષિત કર્યો છે. હવે જીવન જીવવાના અધિકારમાં નિર્ભયતાથી કે ડર વિના જીવવાનો સમાવેશ કર્યો છે. નાગરિકો હડકાયા કૂતરાઓ કરડવાના ડરથી જીવે તેને જીવન જીવવાના અધિકારનો ભંગ ગણ્યો છે. 

થોડા મહિના પહેલા રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચ સમક્ષ એવી ફરિયાદ દાખલ થઈ હતી કે ફરસાણ અને અન્ય ખાદ્ય ચીજો બનાવતા વેપારીઓ રાંધણ તેલનો એકાધિકવાર ઉપયોગ કરે છે. તેનાથી લોકોને કેન્સર, લિવર કે હાર્ટ સંબંધી ગંભીર સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. જે તેમના માનવ અધિકારનો ભંગ છે. તેથી પંચે રાંધણ તેલનો વારંવાર ઉપયોગ કરતા ફૂડ વેન્ડર્સ સામે માનવ અધિકાર ભંગના પગલાં લેવા જોઈએ. નાગરિક અધિકારોનો વ્યાપ કેટલો વિશાળ હોઈ શકે છે તેના આ ઉદાહરણો છે.

હક કે અધિકાર તે નાગરિકને મળેલો વિશેષાધિકાર છે કે ન્યાયોચિત દાવો છે. અધિકાર વ્યક્તિને બંધારણ, ન્યાયિક વ્યાખ્યા અને વૈધાનિક કાનૂનો થકી પ્રાપ્ત થાય છે. અધિકારોથી નાગરિકોને આઝાદી અને સલામતી મળે છે. તેનો ભંગ અદાલતો સમક્ષ પડકરી શકાય છે.  ભારતીય નાગરિકોને ભિન્નભિન્ન અધિકારો મળેલા છે. તેમાં જન્મદત્ત કુદરતી કે નેચરલ રાઈટસ અને નૈતિક અધિકારો તો છે જ ઉપરાંત મૂળભૂત અધિકારો, બંધારણીય અધિકારો, વૈધાનિક અધિકારો અને કાનૂની અધિકારોનો સમાવેશ થાય છે. 

કુદરતી અધિકારો રાજ્યના અસ્તિત્વ પહેલા અસ્તિત્વમાં આવેલા છે. જીવન અને સ્વતંત્રતાનો અધિકાર વ્યક્તિનો જન્મદત્ત હક છે. આ હક કોઈ છીનવી શકતું નથી કે અદાલતોએ તેને લાગુ પાડેલા નથી. નાગરિકના પ્રાકૃતિક અધિકાર તેના જન્મ સાથે અવિભાજ્ય કે અભિન્ન રીતે જોડાયેલા છે. નૈતિક અધિકારો વિધિક જોગવાઈઓને બદલે નૈતિક સિદ્ધાંતો પર આધારિત હક છે. નૈતિક રીતે યોગ્ય-અયોગ્ય તે નક્કી કરે છે. 

ભારતીય બંધારણના ભાગ-૩, અનુચ્છેદ ૧૨થી ૩૫માં મૂળભૂત અધિકારોનો સમાવેશ કર્યો છે. બંધારણે નાગરિકોને છ મૂળભૂત અધિકારો આપ્યા છે : સમાનતાનો અધિકાર, સ્વતંત્રતાનો અધિકાર, શોષણ વિરુદ્ધ અધિકાર, ધર્મ સ્વાતંત્ર્યનો અધિકાર, સંસ્કૃતિ અને શિક્ષણ સંબંધી અધિકાર અને બંધારણીય ઉપચારોના રક્ષણનો અધિકાર. એ છ મૂળભૂત અધિકારો છે. અગાઉ આ અધિકારોમાં મિલકત ધારણ કરવાનો હક મૂળભૂત અધિકાર હતો. ૧૯૭૮માં ૪૪મા બંધારણ સુધારાથી તેને મૂળભૂત અધિકારોની યાદીમાંથી રદ્દ કરવામાં આવ્યો છે. 

મૂળભૂત અધિકારો નાગરિકને મળેલું એક શક્તિશાળી હથિયાર છે. મૂળભૂત હકો વિરુદ્ધ સરકાર કાયદો ઘડી શકતી નથી કે તેનું ઉલ્લંઘન થાય તેવાં પગલાં લઈ શકતી નથી. અદાલતો તેના રક્ષણ માટે હંમેશાં તત્પર હોય છે. 

સમાનતાના મૂળભૂત અધિકારમાં રાજ્ય કોઈ પણ નાગરિક પર ધર્મ, વંશ, જ્ઞાતિ, લિંગ અને જન્મસ્થાનના આધારે ભેદ કરી શકતી નથી .. જો કે સરકારી નોકરીઓ, શિક્ષણ અને અન્યમાં અનુસૂચિત જાતિ, જનજાતિ અને અન્ય પછાત વર્ગોનું પ્રતિનિધિત્વ ઓછું હોય તો તે માટે કરવામાં આવેલી અનામત સહિતની સવલતોની જોગવાઈઓ સમાનતાના અધિકારનો ભંગ ગણાતી નથી. સંવિધાનના મૂળભૂત અધિકારોના વિભાગમાં અનુચ્છેદ ૧૭થી આભડછેટનો અંત આણવામાં આવ્યો છે. અર્થાત કોઈની પણ સાથે અસ્પૃશ્યતાનું આચરણ મૂળભૂત અધિકારનો ભંગ છે અને તે દંડનીય અપરાધ ગણાય છે.

૨૦૦૨ના ૮૬મા બંધારણ સુધારાથી ૬થી ૧૪ વરસના બાળકોને શિક્ષણનો મૂળભૂત અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે. (અનુછેદ-૨૧-ક) જ્યારે નાગરિકની પોલીસ કોઈ કારણસર ધરપકડ કરે તો તેને ૨૪ કલાકમાં નજીકના ન્યાયાલયના જજ સમક્ષ રજૂ કરવાની જોગવાઈ પણ મૂળભૂત અધિકારોના પ્રકરણમાં કરી છે. આંતરિક કટોકટીમાં ઘણા નાગરિકોની ધરપકડો પછી તે ગુમ થયાના સમાચારો મળ્યા ત્યારે અદાલતોએ હેબિયસ કોર્પસ હેઠળ નાગરિકને જીવતો કે મૂઓ અદાલત સમક્ષ રજૂ કરવાના આદેશો કર્યા હતા. હવે તો તે નાગરિક અધિકારના ભંગ હેઠળની કાયદાકીય  જોગવાઈ બની છે. 

બંધારણના પાર્ટ-૩ની બહારના અધિકારો કે જે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના કાયદાઓ દ્વારા લાગુ પડે છે તે બંધારણીય અધિકારો છે. સંપત્તિ ધારણ કરવાનો અધિકાર, મુક્ત વ્યાપાર અને કાયદાના હક વિના કર ન લગાવવાનો અધિકાર બંધારણીય અધિકારો છે. આ અધિકારોને અદાલતોમાં પડકારી શકાય છે. 

સંસદ અને રાજ્યોના વિધાનગૃહોના સામાન્ય કાયદાઓ વડે અસ્તિત્વમાં આવતા અધિકારો વૈધાનિક અધિકારો છે. મનરેગા (હવે જી રામજી) દ્વારા કામનો અધિકાર, વન અધિકાર અધિનિયમ મારફ્ત આદિવાસીઓના અધિકાર, રાષ્ટ્રીય ખાધ્ય સુરક્ષા અધિનિયમ દ્વારા અન્નનો અધિકાર વગેરે વૈધાનિક અધિકારો છે. 

ભારતમાં નાગરિકોને મળેલા વિવિધ અધિકારોનો વ્યાપ બંધારણ અને કાયદા પોથીઓ કરતાં અદાલતોની વ્યાખ્યાઓથી ઘણો વિશાળ બન્યો છે. માર્ચ-૨૦૨૬માં સુપ્રીમ કોર્ટે મહિલાઓના પીરિયડસથી જોડાયેલા આરોગ્ય અને સાફ-સફાઈના મુદ્દાને મૂળભૂત અધિકારના અનુચ્છેદ ૨૧ હેઠળ જોડીને મૂળભૂત અધિકાર માન્યો છે. શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં કિશોરીઓ પીરિયડસ સંબંધી વ્યવસ્થાઓના અભાવે ભણવાનું છોડે તેને મૂળભૂત અધિકારનું ઉલ્લંઘન ગણી શાળાઓમાં બાળકીઓ માટે અલગ શૌચાલયો, સ્વચ્છ પાણી, પીરિયડસ સાથે જોડાયેલી અન્ય બાબતોની ઉપલબ્ધતા અને ફેંકવા માટે સાફ-સલામત સાધનોની કમી દૂર કરવા જણાવ્યું છે. આ ખરેખર મહિલા અધિકારો માટે મહત્ત્વની બાબત છે. 

૨૦૨૫ના જૂનમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે ડિજિટલ સેવાઓ સુધી પહોંચને પણ મૂળભૂત અધિકાર ગણાવ્યો હતો. જ્યારે દેશમાં આવશ્યક સેવાઓ, વહીવટ, શિક્ષણ અને આરોગ્ય સેવાઓ તથા આર્થિક તકો સુધીની પહોંચ ડિજિટલ સેવાઓના માધ્યમથી ઝડપથી વધી રહી છે ત્યારે પ્રત્યેક નાગરિક સુધી તેની પહોંચ હોવી અનિવાર્ય છે. ડિજિટલ વિભાજન કે ડિજિટલ કમી દૂર કરવી તે સન્માન સાથે જીવન જીવવા જરૂરી હોવાનું અદાલતે જણાવ્યું હતું. 

માનવ અસ્તિત્વ માટે જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો સંબંધ અભિન્ન છે પ્રો. સાંઈબાબાના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે પ્રાઈવસી કે ગુપ્તતાના અધિકારને જીવનનો હક ગણ્યો હતો. પ્રાઈવસીનો હક માનવ ગરિમાનું અંગ હોવાનું અદાલતના આદેશમાં કહેવાયું હતું. સ્વચ્છ પર્યાવરણનો હક, દિલ્હી અને બીજા શહેરોમાં પ્રદૂષિત હવા સામે સ્વચ્છ હવાનો હક, પીવાના ચોખ્ખાં પાણીનો હક પણ જીવન જીવવાના હકમાં સામેલ છે. એ રીતે ઘણી બાબતો જે નાગરિકના જીવન સાથે જોડાયેલી છે તેને અધિકાર ગણવામાં આવી છે. 

અધિકારોનો વ્યાપ વિશાળ છે પરંતુ તે અસીમિત નથી. ગંભીર સ્થિતિમાં અને દેશહિતમાં સરકારો નાગરિક અધિકારોને સીમિત કરી શકે છે.  

e.mail : maheriyachandu@gmail.com

 

[શનિવાર, 04 ઍપ્રિલ 2026ના રોજ, યુનાઇટેડ કિંગ્ડમસ્થિત ‘ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી’ના નેજા હેઠળ, મેં વક્તવ્ય, ટેવ મુજબ ફક્ત મુદ્દાઓને આધારે, આપેલું એટલે લેખરૂપે નથી; પણ એક તાજેતરના સંપાદનમાં (પારુલ કંદર્પ દેસાઈ, zedcad Publication) લગભગ આ તમામ માહિતીઓ આવરી લેવાઈ છે એવો આ લેખ અહીં સાદર છે. સંકલિત પુસ્તકમાં આ લેખ પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યો છે.]

મુંબઈની કોઈ વ્યસ્ત સવારે, આશરે આઠ-સાડા આઠે તમારો ફોન રણકે અને સામે છેડે કોઈ એકદમ શાંતિથી એવું કહે કે ”જો ખેવના! ચિડાતી નહીં, પણ એક તોફાન સૂઝ્યું છે” તો એ બીજું કોઈ નહીઁ પણ જીવનના નવમાં દાયકામાં, બાળકોને શરમાવે એવા નીતનવા તોફાન કરનાર ધીરુબહેન પટેલ જ હોય. આપણે તો હવે એમની સૌથી નાની મિત્ર તરીકે ચિડાઈએ તો શું એટલે આમ તો એમની ચિંતા કરવાની પણ આપણી વઢ કે ચિંતાને ગાંઠે એ બીજાં, ધીરુબહેન તો નહીં જ.

લબ્ધપ્રતિષ્ઠિત હોવાં છતાં નામ આગળ વ્હાલાં જ લખવાનું મન થાય એવાં સર્જક ધીરુબહેન પટેલ વિષે આખું પુસ્તક લખી શકાય. એમની સર્જક પ્રતિભા વિષે તો આ આખો અંક બોલશે. અને અંગત સ્મરણ ગઠરિયા ખોલીશ તો ક્યાંક લાગણીનાં પૂરમાં તણાઇ જઈશ એવી બીક લાગે છે. ધીરુબહેનના ચાહકો (ને બધાંને એમ લાગે કે ધીરુબહેનને હું વધુ વ્હાલી/વહાલો)  ભલે એમ કહેતાં હોય કે અમે નસીબદાર કે એ સદીમાં શ્વસયાં જે સદીમાં આવાં સજ્જ સર્જક જન્મ્યાં, પણ હું તો એક ડગલું આગળ જઈને કહું કે હું થોડી વધુ નસીબદાર કે એક જ પરામાં જન્મી અને પાંચસો મીટર જ દૂર અમારાં ઘર એટલે સત્સંગ થોડો વધુ ઘેરો. પણ એ બધી વાતો અહિયાં નથી માંડતી. લાંબી અને વેવલી બંને થઈ જશે. અને ધીરુબહેન માટે તો એ બંને નિષેધ. 

પણ મારે તો પેલા અગણિત તોફાનો વિષે વાત કરવી છે જેના થકી આપણી ભાષા, આપણી નવી કલમો, આપણી ત્રણ પેઢીઓ, આપણાં સિનેમા-નાટકો-બાળ ફિલ્મો – બાળ સાહિત્યનો ઇતિહાસ અને કેટલાં ય મનનાં અંધારાં ખૂણા ઉજળા થયા છે. ધીરુબહેનનો મૂળે જીવ અધીરો, સ્વભાવ બાળસહજ જિજ્ઞાસુ અને થોડો જિદ્દી, મગજ અત્યંત ફળદ્રૂપ, અભિગમ આશાવાદી અને હ્રદય સંવેદનાથી છલકાતું. એટલે જાતજાતનાં સર્જનાત્મક અને પ્રયોગાત્મક વિચારો આવે, યોજનાઓ ઘડાય, મક્કમ ગતિએ યોજના સાકાર કરવાની દિશામાં મંડી પડે અને એ પ્રકલ્પ જેવો સુખરૂપ પાર પડે એટલે એ રાતે નવો તુક્કો આવ્યો જ હોય. 

ધીરુબહેનના બાળપણના, જરા ય બાલિશ ન કહેવાય એવા અસંખ્ય ઠાવકા તોફાનો વિષે તો એમણે અવારનવાર જાહેર મંચ પરથી કે મુલાકતોમાં વાતો કરી છે. પણ અહીં મારો હેતુ એમની એવી ‘ઈત્તર પ્રવૃત્તિઓ’ વિષે વાત કરવાનો છે જે સાકર સ્વરૂપે કદાચ જગજાહેર હશે પણ એ પાછળની આખી પ્રક્રિયા પણ એટલી જ રસપ્રદ હતી. કે પછી કેટલીક એવી પ્રવૃત્તિઓ જેના વિષે આપણે ખાસ જાણતાં પણ નથી. હવે તો લગભગ સાતેક વર્ષથી અમદાવાદવાસી કહી શકાય એવાં ધીરુબહેનને એક દશેરાની બપોરે મળવા ગઈ. શહેર આખું તો ફાફડા જલેબીના ઘેનમાં વામકુક્ષિ માણી રહ્યું હતું પણ ધીરુબહેને તો અનેક જાણી-અજાણી વાતો થકી લગભગ અડધી સદી જેવો અતીતનો સમય જગાડી દીધો. 

 વિકિપીડિયાના પાનાં જેવુ દસ્તાવેજીકરણ કરવું ફાવતું નથી અને ધીરુબહેનને એવું ગમે નહીં. બસ થોડો પરિચય એમનાં નોખા વ્યક્તિત્વ વિષે. આપણે ત્યાં સવાયા ગુજરાતીઓ ખાસ્સા પ્રચલિત છે. પણ ધીરુબહેન કઇંક ગજબનાં ભાષા પ્રવીણ કહેવાય. તત્કાલીન વડા પ્રધાન મોરારજી દેસાઈના હાથે હિન્દીમાં ગોલ્ડ મેડલ મેળવેલ, અંગ્રેજીના પ્રાધ્યાપક અને ગુજરાતી સાહિત્યકાર. મરાઠી અને સંસ્કૃત પર સારી એવી હથોટી. અંગ્રેજીના અધ્યાપક થયાં પછી બાર વર્ષ મુંબઈની ભવન્સ કોલેજમાં ભણાવ્યું. પણ એક દિવસ વિદ્યાર્થીઓનો સાહિત્ય ભણવામાં ઓછો થતો રસ જોઈને એકઝાટકે નોકરી ત્યજી દીધી. એક રીતે સારું જ થયું કહેવાય નહીં? જો કે આમ તો કેટલાં ય વિદ્યાર્થીઓ અંગ્રેજીના એક સારા શિક્ષકથી વંચિત રહ્યાં પણ એમ ન થયું હોત તો આપણને, ગુજરાતી સાહિત્યને એમની અસંખ્ય ઈત્તર પ્રવૃત્તિનો લાભ ક્યાંથી મળત!

ના હોં,  હું નારીવાદી નથી 

બહેનોની ત્રણ નવી સંસ્થાનું સર્જન, અનેક બીજી સંસ્થાઓને પ્રોત્સાહન, બે સામયિક, બહેનોને લખતી કરવા અનેક સ્પર્ધાઓ, શિબિરો, બહેનો દ્વાર લખાયેલ પુસ્તકો માટેનો સ્મારક-નિધિ, મોકળા મને વાત કરી શકે એવો ઓટલો, રડી શકે એવો ખોળો અને જીવનના ઉબડ ખાબડ તબક્કે ઝાલી શકાય એવો હાથ – આ બધી પ્રવૃત્તિઓનાં પ્રણેતા કે સરનામું બનનાર એક જ વ્યક્તિ હોય એને તમે નારીવાદી ન કહો? ચાલો સારું ન કહીએ તો શું કહીએ – નારીસંવેદનવાદી? ધીરુબહેનનાં સર્જનમાં નારી કેન્દ્રમાં છે કે નહીં કે એમનો અભિગમ સુધારાવાદી કે માનવતાવાદી છે કે નહીં એવાં બીબાં બાજુ પર મૂકી દઈને એમની આજ સુધીની લખ્યા સિવાયની પ્રવૃત્તિઓ, પ્રકલ્પો અને ચેતનાના કેન્દ્રમાં નારીસંવેદન જ રહ્યું છે એટલું તો સાબિત કરી જ શકીએ. 

શરૂઆત ક્યાંથી કરવી એવી અવઢવ વચ્ચે પણ એક ‘સુધા’મય વિચારથી જ શરૂ કરીએ. ૧૯૬૦ -૬૧ આસપાસ ભવન્સની નોકરી છોડ્યાં પછી ધીરુબહેને પ્રતિજ્ઞા લીધેલી કે કોઈ પગારદાર નોકરી નહીં કરું. ૧૯૬૫ની આસપાસ, મુંબઈના માંધાતા અને જન્મભૂમિ ટ્રસ્ટના ટ્રસ્ટી શાંતિલાલ શાહ ધીરુબહેનને ઘેર સાન્તાક્રુઝ એક પ્રસ્તાવ લઈને આવ્યા. જન્મભૂમિના જ નેજા હેઠળ એક આઠવાડિક શરૂ કરવાનો પ્રસ્તાવ અને એમની ઇચ્છા કે તંત્રી બને ધીરુબહેન. હવે એકપણ નોકરી ન કરવાની પ્રતિજ્ઞા લઈને બેસનાર ધીરુબહેન એમ શાનાં હા પાડે.? એક વાર નહીં બે વાર નહીં, પૂરા આઠ વાર શાંતિલાલભાઈ પ્રસ્તાવ લઈને સાન્તાક્રુઝ હંસરાજવાડીમાં ધીરુબહેન અને એમનાં બા ગંગાબહેનને વિનંતી કરવા આવેલા. આખરે બાએ ખૂબ સમજાવ્યાં એટલે ધીરુબહેન માન્યાં તો ખરાં, પણ પોતાની પ્રતિજ્ઞાને આધીન એટલે શરત મૂકી “તંત્રી થઈશ પણ એક પણ પાઇ લીધા વગર” અને એ રીતે શરૂ થઈ “સુધા’ની યાત્રા. આ અઠવાડિક બહેનો માટે ખરું પણ બહેનો દ્વારા જ લખાયેલું કે બહેનોને રસ પડે એવાં જ વિષયો માટેનું નહોતું. ધીરુબહેનની કુનેહ, સાહિત્યિક સૂઝ અને ફળદ્રુપ ભેજાને પ્રતાપે આ સામાયિકને મળી કેવી કલમો અને કોલમો!! કાકાસાહેબ કાલેલકર જેવા અત્યંત પ્રખ્યાત અને વિદ્વાન પાસે લખાવી આખી શ્રેણી સ્મશાનો વિષે-“જ્યાં દરેકને પહોંચવાનું છે”. એક સમયે કોન્ટ્રાક્ટ પર પત્રકારો રાખતા મુંબઈ સમાચારની શરત કે એમણે ત્યાં લખનારે ક્યાં ય બીજે ન લખવું. પણ સુધાની મહેક એવી કે રસિક ઝવેરી જેવી કસાયેલી કલમ, મુંબઈ સમાચારની નોકરી છોડીને સુધામાં જોડાયા. 

એક વખત લાભુબહેન મહેતાએ ધીરુબહેનને ઓરડામાં પૂરીને કહેલું “વાર્તા લખાય પછી જ બહાર નીકળજે”. તંત્રી તરીકે ધીરુબહેન પણ આવાં જ ‘ટાસ્ક માસ્ટર’. ઓરડે તો નહોતાં પૂર્યા કોઈને પણ આપણી અત્યંત લોકપ્રિય અને સિદ્ધહસ્ત કલમો – બહેનો – વર્ષા અડાલજા અને ઇલા આરબ મહેતા પાસે શરૂઆતનાં વર્ષોમાં વાર્તા/લેખોની આવી જ ‘પઠાણી’ ઉઘરાણી કરતાં ધીરુબહેન ‘સુધા’ માટે. આજે પણ ધીરૂબહેનની એ ઉઘરાણીનાં ઋણી છે એ બંને બહેનો. અવારનવાર વર્ષાબહેન પાસેથી સાંભળવા મળે કે એ વર્ષોમાં ધીરુબહેને અમારી કલમ ઘડી. ટાસ્ક માસ્ટર ધીરુબહેન પાછા નારી તરીકે અન્ય નારીઓ પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ. એટલે સુહાસબહેન ઓઝા ઘરની અનેક જવાબદારીઓ સાથે લખતાં ત્યારે એમને માટે ઘણી વાર સમયમર્યાદામાં છૂટછાટ આપતાં ધીરુબહેન. “બહેનો બિચારી ઘરનાં કામો અને નાનાં બાળકો સાથે લખવા બેસતી હોય ત્યારે આપણે પણ થોડી છૂટ આપવી જોઈએ”. પાછાં પોતે જ ઉમેરે “જો દરેક સ્ત્રી દેવી નથી હતી અને બધાં પુરુષો devil નથી હોતા, પણ આપણે સ્ત્રીઓને સરખું પ્લેટફોર્મ તો આપવું જ જોઈએ”. 

૧૯૬૬-૬૭ના અરસામાં, વિદુષી નીરાબહેન દેસાઈના પરિચય થકી સુધા સાથે જોડાયાં વંદના મહેતા. અને એ પછી થોડાં જ સમયમાં ‘સુધા’ સાથે જોડાયા વંદનાબહેનના પતિ અને આપણા સજ્જ અને વિદ્વાન લેખક-સંપાદક-અભ્યાસુ સંશોધક દીપક મહેતા. ધીરુબહેનને મુંબઈ અત્યંત વ્હાલું અને દીપકભાઈના અભ્યાસી જીવડા માટે આ શહેર રસનો વિષય એટલે એમ નક્કી થયું કે મુંબઈની જાણી-અજાણી વાતો વિષે ‘સુધામાં’ એક શ્રેણી કરવી. નામ વિષે થોડી ચર્ચા થઈ. ખાસ કશું જામ્યું નહીં એટલે ધીરુબહેને કહ્યું “એક હપ્તો તો લખો, નામ જડી જશે”. આટલી વાત કરીને દીપકભાઈ ‘સુધાની’ ઓફિસેથી નીકળ્યા અને લાગલું જ ધીરુબહેને કહેણ મોકલ્યું, પાછા ફરો. દીપકભાઈ હજુ ધીરુબહેનની કેબિનને દરવાજે જ પહોંચ્યા અને ધીરુબહેને મોટેથી કહ્યું “સાત ટાપુનું સોનેરી શહેર’, ચાલો આવજો” આ જ અંદાજ ધીરુબહેનનો આજે ૯૫ વર્ષે પણ ફોનમાં, કશુંક યાદ આવે એટલે એટલું કહીને આવજો કહી ફોન મૂકી દે. અને આપણે આ રોકેટની ઝડપે ઘટેલી ઘટના વિષે બઘવાઈને વિચાર્યા કરીએ.

લાગલગાટ અગિયાર વર્ષ એક પણ પાઇ લીધા વગર દર અઠવાડિયે વાંચનક્ષમ, ગુણવત્તાસભર સામયિક કાઢ્યું. નવાઈની વાત છે કે પોતાનું જ મેગેઝીન હતું ત્યારે પણ અને  એ પછી પણ પોતે ક્યારે ય કૉલમ લેખન ન કર્યું, મન થાય ત્યારે જ અને એવું જ લખ્યું.  ‘સુધા’ હેઠળ નવી કલમો જન્મી, ઘડાઈ, કસાયેલી કલમોને નવા પડકાર આપ્યા અને અસંખ્ય બહેનોને લખતી કરી, વાંચતી કરી, વિચારતી કરી. સુધાનો નિયમ હતો ફૂડ, ફેશન. ફિલ્મ અને ફિગર વિષે વાતો નહીં. કોઈ કાઉન્સેલિંગ કે agony આંટની કૉલમ નહીં. અને તે છતાં ય ફેમિના જેવાં માતબર અંગ્રેજી મેગેઝીન સામે ‘સુધા’ વર્ષો સુધી બ્રાન્ડ બની ઊભું રહ્યું.

સુધાની યાત્રા અટકી અને જાણે એનું જ એક્સટેન્શન થઈને આવ્યું હોય એવું થોડાં વર્ષોમાં ‘લેખિની’ આકાર લઈ રહ્યું હતું. અલબત્ત ‘લેખિની’ એ વખતે ફક્ત બહેનોને વાંચતી કે લખતી કરવાનું ગ્રુપ હતું સામયિક નહીં. ધીરુબહેનને વર્ષો સુધી છેક આજે પણ એક ચિંતા સતત રહી કે “બહેનો મન થાય ત્યારે મળીને વાંચી-લખી નથી શકતી, વિચારો, આઇડિયા બીજાં  સાથે વહેંચી નથી શકતી, નિયમિત મેળાવડા નથી કરી શકતી. તો એવું કઇંક કરીએ જેથી એ લોકો નિયમિત મળે, લખે નહીં તો કાંઇ વાંધો નહીં, વાંચે વિચારે તો ઘણું”. અને જન્મ થયો ‘લેખિની’નો. પાંચ બહેનો સાથે આ ‘લેખિની’નો પાયો મંડાયેલો.. મીનળ દીક્ષિત, જ્યોત્સનાબહેન મહેતા, ઉષા મહેતા જેવી વિદુષી અને સમ-સંવેદન ઝીલતી બહેનો સાથે ઉષાબહેન મહેતાની અગાશી પર શરૂ થઈ યાત્રા. કેન્દ્રમાં એક જ વિચાર કોઈ ગુરુ નહીં, કોઈ ગોડ ફાધર નહીં. ગોડ મધર પણ નહીં. બસ બહેનોની લેખિની ચાલે.

શરૂઆતમાં કેવા વિષય અપાય લખવા માટે? અશ્વિન મહેતા જેવા ધુરંધર ફોટોગ્રાફરનો ફોટો જોઈને શું સૂઝે છે – એ લખો. ધીરુબહેન માને છે કે બધાંમાં એક તણખો તો હોય પછી લખાય, સતત જાગૃતિ લાવવી પડે. ત્યારે ‘લેખિની’ એક સંસ્થા માત્ર હતી. મેગેઝીન કાઢવાની તો ધીરુબહેને ચોખ્ખી ના જ પાડેલી. એક જ પ્રશ્ન કે કોઈ ગોડફાધર વગર સામયિક કાઢવાના પૈસા ક્યાંથી લાવશો? જો કે મીનળબહેન દીક્ષિતે હિંમત  કરી પહેલ કરી અને આજે સળંગ ૮૮ અંક સાથે ‘લેખિની’ બહેનોનાં ‘સર્જનનો બુલંદ સૂર’ બની પ્રકાશિત થાય છે. સામયિક સાથે સીધી રીતે તો ધીરુબહેન ન જોડાયાં પણ એમનું માર્ગદર્શન સતત મળતું રહ્યું. આદ્યતંત્રી મીનળ દીક્ષિતથી લઈને આજના તંત્રી પ્રીતિ જરીવાળા સુધી સૌને. લેખિની સંસ્થા માટે ધીરુબહેન એક એવું વટ વૃક્ષ છે જેને છાંયડે નવી કલમો પાંગરતી રહે છે. આ બહેનોને સતત ધબકતી રાખવા માટે ધીરુબહેન નાટક લખી આપે. શિબિરો ગોઠવી આપે, નવા નવા ટાસ્ક શોધી કાઢે અને સારી કૃતિને બિરદાવવા ઇનામો પણ જાહેર કરે. આજે મુંબઈની સ્ત્રી-સર્જકોમાં દર ત્રીજી ‘લેખિની’ની સભ્ય હશે એમ કહેવું જરા ય અતિશયોક્તિ નથી. 

લગભગ ૨૦૧૫ની આસપાસ સંજોગોએ નવ દાયકા સુધી મુંબઈવાસી ધીરુબહેનને અમદાવાદવાસી બનાવ્યાં. એટલે અમને તો એમ કે મુંબઈની ધમધમતી સાહિત્યપ્રવૃત્તિ પછી ત્યાં જઈને ધીરુબહેન કંટાળશે. પણ આ અધીરા જીવને ધરપત ક્યાંથી હોય! જોડાઈ ગયાં વિશ્વકોશના વિશ્વમાં. પણ પેલો નારીસંવેદનવાદ તો સળવળતો જ રહ્યો. એટલે શરૂ કર્યું વિશ્વા. લેખિનીની ભગિની ગણો તો ય ચાલે એવી સંસ્થા અને ત્યાંય શરૂ કરી જાતજાતની લેખન-કસરતો. સ્વરચિત ગરબાથી લઈને એકોક્તિ અને નાટકો સુધી બહેનોને આપ્યા કર્યું લેસન. હજુ ય આપે છે. મૂળે તો માસ્તરનો જીવ ને! 

ઘરની અને ખાસ તો રસોઈની પળોજણ બહેનોનાં લખવામાં-વિચારવામાં મોટો અવરોધ ઊભો કરે છે એ દૃઢપણે માનતા ધીરુબહેન આ વ્યથાનેને ‘કિચન પોયમ્સ’માં વણી લઈને અટકી ન જાય. She is a woman of action and not just words. શું કરીએ તો બહેનો આ પળોજણમાંથી બે ચાર દિવસ  છટકી શકે? સર્જન-શિબિર. મોટે ભાગે આપણી શિબિર વિશેની પરિભાષા એટલે એક બે તજજ્ઞો આવીને બે ચાર દિવસ કશુંક શીખવે, ભાષણ આપે અને બહુ બહુ તો થોડું ઘરકામ આપે. પણ આ તો ધીરુબહેન, ગુરુઓ અને ભાષણોના સખત વિરોધી એટલે શિબિરમાં બસ બહેનો મળે, સાથે લખે, વાંચે, વિચારે અને કશું ન કરવું હોય તો બીજાને સાંભળે કે એથી વિશેષ બસ પોતાની જાત સાથે સંવાદ સાધે કારણ કે સર્જક કર્મનું આ પહેલું અને મહત્ત્વનું પગથિયું. અત્યાર સુધીમાં ધીરુબહેને યોજેલી અસંખ્ય નાની મોટી નાટ્યલેખન કે વાર્તાલેખનની શિબિરો વચ્ચે ત્રણ મોટી અને મુખ્ય શિબિર તે માતર, લોનાવાલા અને તિથલ. ફક્ત બહેનો માટે જ, એકે ય જાણીતી કલમ નહીં અને દરેક વખતે નવી કલમોને તક આપવાનો પ્રયત્ન.  

બહેનો શ્રેષ્ઠ લખે અને એ લખાણને યોગ્ય રીતે બિરદાવાય એટલે વર્ષોનાં અંગત સખી અને કૌટુંબિક મિત્ર એવાં એનીબહેન સરૈયાના સ્મરણાર્થે ૨૦૦૪માં શરૂ કર્યું લેખિકા પ્રોત્સાહન નિધિ. ત્યારે તેઓ ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ હતાં. એનીબહેનના ડૉક્ટર પતિ ચંદ્રકાંતભાઈ પાસેથી ફંડ લેતાં આપ્યું હતું એક વચન કે એકે પૈસો વેડફીશ નહીં અને પાઇ પાઇ બહેનોનાં સાહિત્ય માટે જ ખર્ચાશે. છંદોબદ્ધ કાવ્યોથી લઈને નવલકથા, નાટકો, કિશોર સાહિત્ય, બાળ-સાહિત્ય જેવાં અનેક પ્રકારોમાં બહેનો લખે, ગુણવત્તાસભર લખે અને એ પ્રકાશિત પણ થાય એવો સતત પ્રયત્ન ધીરુબહેને આ નિધિ અંતર્ગત કર્યો. 

બહેનો જેવી જ ખેવના બાળ સાહિત્યની. વર્ષો પહેલાં ધીરુબહેને શરૂ કરેલું બાળકો માટેનું પુસ્તકાલય – સુમન બાળ પુસ્તકાલય અને એમાં ફક્ત બાળકો જ નહીં બધી ઉંમરના સભ્યો બની શકતાં. બાળ સાહિત્યમાં પ્રચૂર પ્રદાન કરનાર ધીરુબહેને પોતે જ લખ્યું એવું નહીં. બાળકો માટે, કિશોર સાહિત્ય માટે ડોનેશન આપ્યું. પાંચ પુસ્તકો તૈયાર કરાવ્યાં. બાલ નાટકોનો સ્પર્ધાઓ કરી. શિબિરો કરી. ગુજરાતીમાં ખૂબ ઓછું લખાતું કિશોર સાહિત્ય પણ તૈયાર કરાવ્યું. બિલકુલ બોધનાં બોઝ વગર નખશિખ બાળ સાહિત્યનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડનાર ધીરુબહેનનું લખાણ ક્યાંથી આવે છે એ સમજવું હોય તો તમારે ધીરુબહેનને બાળકો સાથે કુતૂહલથી વાત કરવા જોવાં પડે. “It is then difficult to decide who is naughtier or more mischievous than the other!”

બાપજી! તમે કઈ ભાષામાં લખો છો?

ધીરુબહેનને મા અને માતૃભૂમિ જેટલી જ વ્હાલી છે માતૃભાષા. શાળામાં રામપ્રસાદ બક્ષી જેવા પ્રખર ભાષાવિદ્દ સાંપડ્યા હોય અને હરિવલ્લભ ભાયાણી કે ભૃગુરએ અંજારિયા જેવા વિદ્વાનોની સંગત મળી હોય એમને ગુજરાતી વ્હાલી ન હોય તો જ નવાઈ. પણ એમનો ભાષાપ્રેમ હાજેરમાં અપાતાં ભાષણો કે પોતાનાં લખાણ પૂરતો સીમિત નહોતો જ. અલબત્ત અંગ્રેજી, મરાઠી કે હિંદીની પ્રવીણતાને લીધે જે તે ભાષાનું નવનીત ગ્રહી શકતાં, પણ ગુજરાતી ભાષાના ભાવિ વિષે સજાગ, ચિંતિત અને પ્રયત્નશીલ. ભાષાશુદ્ધિની અનેક શિબિરો કરવી એક વાત છે અને આ શિબિર માટે સરળ જોડણી શીખવાડવા રાતોરાત પ્રલંબ કાવ્ય રચી આપવું એ બીજી. અને ધીરુબહેન જ આ બંને ઉત્તમ રીતે કરી શકે. કર્યું છે. 

ગુજરાતી – અંગ્રેજીની ડિજિટલ ડિક્શનરીઓમાં અગ્રેસર એવું ગુજરાતી લેક્સિકોન પોર્ટલ કાર્યરત કરાવવામાં પણ ધીરુબહેનનું અગત્યનું યોગદાન છે. વેપારી જીવ પણ ભાષાની પરવા કરનાર રતિલાલ ચંદેરિયા જ્યારે આ પ્રોજેકટ હાથમાં લઈને બેઠેલા ત્યારે અનેક અવરોધોને લીધે લગભગ પ્રોજેક્ટ ખાંચરે પડવાની તૈયારીમાં હતો ત્યારે ધીરુબહેન એમની વહારે ધાયા અને ત્યારે ચંદેરિયાસાહેબના શબ્દોમાં જ શબ્દોમાં “હું ડૂબતો હતો અને મને  ધીરુબહેને કિનારો આપ્યો, મારો અને ગુજરાતી ભાષાનો હાથ ઝાલ્યો”. અને ધીરુબહેનની સાવ સરળ કેફિયત “એક વેપારી માણસ આપણી ભાષામાં આટલું દિલથી કામ કરવા માંગતો હોય, તો આપણે જોડાવું જ જોઈએ”.

એક વાર કનૈયાલાલ મુનશીએ ધીરુબહેનને પૂછેલું કે તમે અંગ્રેજીમાં પારંગત છો, ડિગ્રી છે તો અંગ્રેજીમાં  કેમ નથી લખતાં? ત્યારે ધીરુબહેને એમને એક જ પ્રશ્ન પૂછેલો “બાપજી! તમે કઈ ભાષામાં લખો છો? અને એ પછી મુનશીજી કશું નહોતા બોલી શક્યા. અલબત્ત ધીરુબહેને અંગ્રેજીમાંથી ઘણું સાહિત્ય ગુજરાતીમાં અનુવાદિત કર્યું છે. શ્રી રમણ મહર્ષિના સમગ્ર જીવનચરિત્રનો અનુવાદ એનું એક ઉત્તમ દૃષ્ટાંત છે. રમણ આશ્રમ રહીને આ ભગીરથ કાર્ય ધીરુબહેને પાર પાડ્યું અને એ પણ લગભગ નિશુલ્ક કહી શકાય એ રીતે. પોતાનાં પરિવારનો રમણ મહર્ષિ પ્રત્યનો અંગત આદરભાવ ખરો એટલે એ કાર્ય તો ધીરુબહેન માટે એક પ્રકારની અંગત અંજલિ કહેવાય અને છતાં ય આપણી ભાષામાં એક પણ પૈસો લીધાં વગર અનુવાદ કરીને ગુજરાતી ભાષાનું ઋણ પણ ફેડ્યું જ ગણાય ને? 

સમાજ, સંવેદન અને સાહસ 

ધીરુબહેનને થોડાંઘણાં ઓળખનાર એમનાં સાહસી સ્વભાવ વિષે તો મહોર મારે જ. નાનપણમાં (૧૯૩૫-૪૦ નાં વર્ષોમાં) ઘોડબંદર રોડ સુધી સાઇકલ ચલાવનાર છેક માથેરાન સુધી ગાડી ચલાવનાર કે તરતાં શીખવા માટે વાઘજીભાઈનાં સ્વિમિંગ પૂલમાં જઈને મેળે જ પૈસા ભરી આવનાર ધીરુબહેન વિષે તો કેટલાંકને જાણ હશે જ. કોઈ શોખ કે આવડત માટે સમય અને શક્તિ ફાળવી શકનાર ધીરુબહેનની જજ્ઞાસા અનન્ય છે. એક વાર બાગકામ કરવાનો શોખ જાગ્યો અને પોતે જ માલિની સલાહો લઈને એક-બે નહીં પૂરાં – ૧૮ પ્રકારના ગુલાબ જાતે જ ઉછેર્યા. જો કે ધીરુબહેનનાં સાહસ જાત માટે જ નહોતાં. સમાજ માટેની નિસ્બતમાં ય ખાસ્સું સાહસ કરી જાણતાં. એમની પ્રખ્યાત હાસ્યકૃતિ ‘પરદુ:ખભંજન પેસ્ટનજી’ જેવું જ ધીરુબહેનને પણ દૂ:કહી લોકોને સુખી કરવાનું વારેઘડીએ મન થયા કરે. પણ એ ફક્ત કલ્પનામાં નહીં હોં. 

ગાંધીવાદી થયાં વગર, ખાદી પહેરીને ગાંધીમૂલ્યોને ઓઢનાર ધીરુબહેને અનેકવાર ‘પરદુ:ખે ઉપકાર કર્યાં  છે’. પોતે અપરિણીત રહેનાર ધીરુબહેને ક્યારે ય લગ્ન સંસ્થા કે પ્રેમ સંબંધોનો વિરોધ નથી કર્યો. ઊલટું એક સમયે એમણે એક અનોખો મેરેજ બ્યૂરો શરૂ કરેલો. એમાં યોગ્ય જીવનસાથી શોધી આપવાથી કામ ન અટકે. સાથે સહજીવન કેવું ચાલે છે એનું પણ ધ્યાન રાખે અને ક્યાંક મનમેળ ન હોય તો સરળતાથી છૂટા પડવામાં પણ સહકાર આપે એવો બ્યૂરો. અંગત તકરારોમાં સમજાવટથી લઈને મધ્યમ માર્ગ કાઢવો કે મુક્ત થવું એની તટસ્થ સલાહો તો ધીરુબહેન અનેક યુવાનોને આપી શક્યાં છે. ‘સુધા’માં આવી સલાહોની કોલમનો નિષેધ રાખનાર ધરૂબહેન અનેકોની ‘એગોની આંટ’ બની શક્યાં  એનું એક માત્ર કારણ એમનો સકારાત્મક અભિગમ અને ખુલ્લું મન. ધીરુબહેન આપણી ગોસિપ નહીં કરે એની સલાહ લેવા કે મન હળવું કરવા આવનારને ખાતરી. 

એવું જ એક બીજું તોફાન એટલે Lonely heart ગ્રુપ. મુંબઇમાં એકસમયે શરદપૂનમની રાતે ઘણાં યુગલો ચાંદની માણવા દરિયાકિનારે જતાં. એવે સમયે અપરિણીત યુવતીઓ પોતાની એકલતાને લીધે નિરાશ થતી. એવી યુવતીઓની હતાશા દૂર કરવા આ ગ્રુપ સર્જાયેલું. શરદપૂનમની રાતે ધીરુબહેન એ સૌને લઈને દરિયાકિનારે ઉજાણી કરે અને એમની એકલતાને ઉત્સવમાં ફેરવી દે. આ સંવેદનશીલતા અને નિસ્બત અજોડ છે.  

જો કે સામાજિક નિસ્બતના સંસ્કાર તો એમને વારસામાં જ મળ્યા  છે. સ્વાતંત્ર્યસેનાની અને સમાજસેવક બા ગંગાબાની દીકરીને સમાજ ઉત્કર્ષનો વિચાર ન આવે તો જ નવાઈ. ગંગાબા જેનાં આદ્યસ્થાપક હતાં એવું સ્ત્રી મંડળ સાંતાક્રૂઝ પણ આ વાતનું સાક્ષી છે. બહેનોને આર્થિક રીતે સદ્ધર કરવા સાથે સાંસ્કૃતિક પ્રગતિમાં પણ આ સંસ્થાનું યોગદાન નોંધનીય છે. આ મંડળના વિકાસના દરેક તબક્કે ધીરુબહેન માર્ગદર્શક રહ્યાં છે. ગંગાબાના કામને બિરદાવવા ધીરુબહેને દર વર્ષે ‘ગંગાબેન પટેલ સમાજસેવા પુરસ્કાર’ આપવાનું શરૂ કર્યું. દર રામનવમી એ અપાતું આ ‘સમાજસેવા સન્માન’ ગંગાબા પ્રત્યેનું માતૃતર્પણ તો ખરું જ પણ સમાજના ઘર દીવડાઓ અને દીવાદાંડીરૂપ કાર્ય કરનાર સમાજસેવકો પ્રત્યેની નિસ્બત પણ ખરી જ. 

ફિલ્લમ–બિલ્લમ અને નાટક–ચેટક  

ગુજરાતી ભાષાના વંદનીય સર્જક ધીરુબહેન પટેલનું નામ તમે રૂપેરી પડદે વાંચ્યું છે? ફિલ્લમ મેગેઝીનમાં? ભવની ભવાઇ સિવાય?તમને ખબર છે ધીરુબહેને લખેલાં ફિલ્મી ગીતો કોણે  કોણે ગાયા છે? ‘સુધા’ છોડ્યા પછી ૧૪મી દિવસે વનરાજ ભાટિયા અને સત્યજીત રેન આસિસટેન્ટ યોગેન્દ્ર તારકસ ધીરુબહેનને મળવા આવેલા અને કહ્યું કે દહેજ પર અમે એક ફિલ્મ બનાવી રહ્યાં છીએ તમે ગીતો લખશો? અને ધીરુબહેનને તો કોઈ દિવસ કોઈ કામ અઘરું લાગે જ ક્યાંથી? પહેલા ક્યારે ય નથી કર્યું તો શું? હવે કરીશું? અને એ પછી ‘એક ડાળ મીઠી’, ‘ઘેરઘેર માટીના ચૂલા’ જેવી પાંચ ફીચર ફિલ્મોમાં ગીતો લખ્યાં. એમાંની બે તો હિન્દી હતી. યેસુદાસ અને આશા ભોંસલે જેવાં ધૂરાંધરોએ રવિના સંગીત નિર્દશનમાં કંઠ આપ્યો છે ધીરુબહેનના લખેલા ગીતોને. ‘ઘેર ઘેર માટીના ચૂલા’નાં એક ગીતમાં કરુણભાવની જરૂર હતી. આશાજીનાં અવાજમાં  એ ગીત ૧૧ ટેક પછી ફાઇનલ થયેલું અને એ સમયે આશાજી તાવમાં ધગધગતા હતાં. આવી હતી એ સમયની કામ પ્રત્યેની પ્રામાણિકતા!

જેમિનિ (ટી. વિ બાલન) જેવાં મોટા બેનર માટે ફીચર ફિલ્મમાં ગીતો લખ્યાં. એક વખત રવિના જ સંગીત નિર્દેશનમાં એક ગઝલ રેકોર્ડ કરવાની હતી અને એ પણ રોમેન્ટિક. ફરમાન થયું આવતી કાલે ગઝલ લખી આપજો. હવે ધીરુબહેને તો જિંદગીમાં ગઝલ નહોતી લખી કે નહોતી ખબર રદીફ-કાફિયા કઈ વાડીના મૂળા. સીધા સ્ટુડિયોમાંથી પાછાં ફરતાં પહોંચી ગયા ભૃગુરાય અંજારિયાને ઘેર. અંજારિયા સાહેબે તો બહુ સરળ કરી આપ્યું કામ. “તને છંદ તો આવડે છે? અને અંત્યાનું પ્રયાસ પણ ફાવે છે? તો તો તને ગઝલ લખતાં આવડશે જ”. ધીરુબહેને સાહસ કર્યું રાતોરાત ગઝલ લખી આપી અને એ પણ કેવી? એ વર્ષના શ્રેષ્ઠ ગીતનો એવોર્ડ લાવે એવી! એમનાં લખેલાં ગીતો ખાસ્સા પ્રચલિત થયાં એનું એક ઉદાહરણ એટલે એક વાર એક કાર્યક્રમમાં પ્રખ્યાત વાંસળી વાદક અને શિવ-હરિ બેલડીના હરિપ્રસાદ ચૌરસિયાએ એમને કહેલું કે “આપ અચ્છા લીખતી હૈ સાથે સલાહ આપેલી કે ગીતમાં છેલ્લે ખટકો ન આવવો જોઈએ. ‘પ’ અથવા ‘બ’થી પંક્તિ પૂરી ન થવી જોઈએ.  

બાળ સાહિત્યના ધુરંધર કહેવાય એવાં ધીરુબહેને બાળ ફિલ્મો પણ લખી. અને એ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઇનામો મેળવનારી. હૈડા-હોડા અને હારુન-અરુણ જેવી બાળફિલ્મો ભારતની અન્ય ભાષાઓ સામે એવોર્ડ જીતી આવી છે. ધીરુબહેનના અસંખ્ય બાળ નાટકો મુંબઈની અને અમદાવાદની રંગભૂમિ પર સફળ રીતે ભજવાય છે અંડેરી-ગંડેરી ટીપરી ટેન  હોય કે સૂતરફેણી બાળકોમાં અત્યંત લોકપ્રિય રહ્યાં. એમનાં નાટક ‘મમ્મી! તું આવી કેવી” પરથી ગુજરાતી ફિલ્મ પણ બની અને નાટક જેવી જ સફળ રહી. ધીરુબહેને નાટકોમાં ખાસ્સું તોફાન કર્યું છે એમાનું સૌથી નવું એટલે ATU (અમે તમે અને ઉપરવાળો). પ્રાયોગિક રંગભૂમિને ધબકતી રાખવાનું એક પગલું. એક સમયે દીના પાઠક અને લીલા ભણસળી (સાંજે લીલા ભણસાલીના માતા) માટે પણ ધીરુબહેને નાટકો લખ્યાં છે. તો છેક આજે પણ લેખિની કે વિશ્વાની બહેનોને ભજવવા માટે ‘આરબ અને ઊંટ’ જેવાં નવા જ વિષયોનાં અનેક  નાટકો લખી આપે છે. 

ફાંકા વગરની ફિલસૂફી 

એક લેખક તરીકે ધીરુબહેનને સતત લખતાં રહેવું ગમે જ છે પણ લખાવતાં રહેવું? એમાં તો એમની mastery છે. એમણે કેટલી ય આળસુ કે નિર્જીવ કલમોને જાગતી અને જીવતી કરી છે. રજત ધોળકિયાથી લઈને વર્ષા અડાલજા સુધીની અનેક પ્રતિભાઓ ઓળખી અને મઠારી છે અથવા યોગ્ય પ્લેટફોર્મ આપ્યું છે. લેખન વિષે દૃઢપણે માને છે કે “મારે તો સાવ સામાન્ય માણસ માટે લખવું છે. વિદ્વાનો અને વિવેચકો માટે નહીં. આપણે કોઈનો સમય લઈએ છીએ એક ચોપડી લખીને, એના બદલામાં શું આપીએ છીએ ? એ પ્રત્યે તો જવાબદાર રહેવું જ પડે”.  પોતે અનેક ઍવોર્ડ સ્વીકાર્યા, હોદ્દાઓ શોભાવ્યા, પણ એકે માટે ક્યારે ય પોતાની ફાઇલ આગળ ન ધરી કે કોઇની ખુશામત ન કરી.

કોઈ પણ પ્રકારના ભાર વગર જીવતાં, જીવી શકતાં ધીરુબહેનને જીવનમાં ખાસ વસવસો નહોતો. તેઓ Behalfism(કોઈનું ઉપરાણું લઈને પક્ષાપક્ષી કરીને એમનાં વતી બોલવું)ના વિરોધી. આમ બિલકુલ શાંતિપ્રેમી પણ હંમેશાં હક માટે લડવા તૈયાર પોતાના કે બીજાના, જે સાચું છે એ માટે લડે જ. Fighting for what is right and fighting for other’s right as well. જીવન પ્રત્યેનું બાળસહજ કુતૂહલ, સકારાત્મક અભિગમ, મૌલિક અભિવ્યક્તિ અને અદ્દભુત ઉર્જાસ્રોત સાથે ભરપૂર જીવતાં ધીરુબહેન અવારનવાર કહેતાં  “Life is very beautiful, હું માણસ છું. એટલે મારાથી માણસાઈ તો ન જ ભૂલાય. મને મરવાની બીક નથી, હિમંત અને ખુમારીથી જીવી છું”. આસ્તિક ધીરુબહેનને મંદિરના નહીં માંહ્યલાના રામમાં શ્રદ્ધા છે. એમને મન બધાં ધર્મ સરખા અને સૌથી મોટો ધર્મ માનવતા. એવું નથી કે ધીરુબહેનમાં માનવસહજ અધૂરપ નહોતી. ઘણાં moody. મન મરજીનાં માલિક. મનમાં આવે એ કરે જ અને એમ જ કરે. બધું ય નક્કી કર્યા પછી છેલ્લી ઘડીએ પ્રવાસ રદ કરે એની તો હું પણ અનેક વાર સાક્ષી. કોવિડ કાળમાં પોતાની જાતને લેસન આપે અને રોજ રાત પહેલાં પૂરું કરવાની નેમ લે. પાળે. પોતાને માટે લખ્યું એવું અનેક વાર કૉઇન માટે લખ્યું. યુદ્ધને ધોરણે લખ્યું, તાત્કાલિક લખ્યું. સંકટ સમયની સાંકળ થઈને લખ્યું. પણ ક્યારે ય કોઈને ખુશ કરવા, ખુશામત કરવા કે સારું લગાડવા નથી લખ્યું. વાચકોને અને પ્રકાશકોને પ્રામાણિક રહ્યાં. વિવેચકને નહીં. કોઈ એક વ્યક્તિ નવ દાયકાની જિંદગીમાં કેટલું ભરપૂર જીવી શકે એનો આદર્શ હતાં. એક આયખામાં એમણે જે  ભાથું બાંધ્યું છે અને બીજાં માટે બાંધી આપ્યું છે, એટલું બધું લઈને વૈતરણી પાર કરવા કેવી નાવડી જોઈએ? જો કે એ પોતે તો ભાથું બાજુએ મૂકીને, એમના હંસરાજવાડીના ઘરમાં, સોફા પર એક તરફ ટેકો લઈને બેસતાં એ રીતે નાવડીમાં નિરાંતે બેસીને, નવા તોફાનની યોજના ઘડતાં હશે ત્યારે ત્યાંથી અહીં સુધી એમનો ફોન લાગે ખરો? પાછા પોતે તો કાયમ ફોન બંધ રાખતાં એટલે આપણે તો રાહ જ જોવાની ને 

e.mail : khevana7@gmail.com  

ગુજરાતના રણપ્રદેશ કચ્છની વચ્ચે એક ઔદ્યોગિક શહેર વસે છે, વિસ્તારની દૃષ્ટિએ કચ્છ ગુજરાત જ નહીં પણ દેશનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે, જિલ્લાનું મુખ્ય મથક ભુજ ભલે હોય પણ આર્થિક પાટનગર તો ગાંધીધામ છે.

ગાંધીધામથી 13 કિલોમિટર દૂર કંડલા બંદર છે, જે ગુજરાત અને ભારતનાં વેપાર-ઉદ્યોગો માટે વૈશ્વિક મથક છે. કચ્છના જાણીતા સાહિત્યકાર માવજી મહેશ્વરી એટલે જ ગાંધીધામને ‘કચ્છનું મુંબઈ’ ગણાવે છે.

ઉજ્જડ રણમાં 2001ના વિનાશકર ભૂકંપ બાદ ફરી બેઠું થયેલું આ નગર જેટલું રસપ્રદ છે, એટલી જ રસપ્રદ છે એના સર્જન અને વિકાસની કહાણી.

‘કચ્છનું મુંબઈ‘ ગાંધીધામ પાકિસ્તાનથી આવેલા નિર્વાસિતોએ કઈ રીતે વસાવ્યું?

પાકિસ્તાનમાં પોતાનું ઘર, વતન, વેપાર-ધંધા સઘળું ગુમાવીને આવેલા સિંધીઓએ આ શહેર ઉજ્જડ રણમાં ઊભું કર્યું. ઘરો, ઉદ્યોગો, બૅન્ક, શાળા-કૉલેજો વસાવ્યાં અને ગુજરાતને મળ્યાં ગાંધીધામ-આદિપુર અને કંડલા.

નવી દિલ્હીમાં વસતા સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કૃત લેખક મોહન ગેહાણીએ ગાંધીધામ પર ‘ડેઝર્ટલૅન્ડ ટુ હોમલૅન્ડ’ નામનું પુસ્તક લખ્યું છે.

તેઓ બીબીસી ગુજરાતી સાથે વાત કરતા કહે છે, “હું આ વિશે લખવા આકર્ષાયો કેમ કે આજ સુધી જે શહેરો બન્યાં છે, તે રાજાઓ, મહારાજાઓ, નવાબોએ બનાવ્યાં છે. પણ એક સામાન્ય માણસ દૂરદર્શિતા સાથે આવે અને એ હિંમત કરે કે આપણે નગર ઊભું કરવું છે, તો એ વાતથી હું પ્રેરાયો કે આ વિશે મારે લખવું જોઈએ.”

ગાંધીજીની હત્યા અને સરદારગંજ બન્યું ગાંધીધામ

ગાંધીજીની હત્યાના 12 દિવસ પછી તેમનાં અસ્થિ મૂકીને અહીં સમાધિ બનાવવામાં આવી હતી અને સરદારગંજના બદલે શહેરને ગાંધીધામ નામ આપવામાં આવ્યું હતું.

30 જાન્યુઆરી 1948, નવી દિલ્હીની વાત છે. આથમતો સૂરજ દેશને શોકાતુર કરતો ગયો, પંદર-સત્તર મિનિટ પહેલાં જ ઘડિયાળમાં પાંચના ટકોરા પડ્યા હતા.

નાથુરામ ગોડસેએ પ્રાર્થનાસ્થળે પહોંચેલા ગાંધીજીની છાતીમાં અને પેટમાં એક પછી એક ત્રણ ગોળીઓ ઉતારી દીધી હતી, ‘રા…મ’ શબ્દો સરી પડ્યા અને ગાંધીજીનું શરીર ઢળી પડ્યું.

હત્યાના થોડા જ કલાકો પહેલાં ગાંધીજીને કચ્છના દીવાન તરફથી એક તાર આવ્યો હતો, તાર મળ્યા બાદ ગાંધીજીએ જલદી જ ગુજરાતની મુલાકાત લેવાનો વાયદો કર્યો પણ પ્રાણાંત સાથે વાયદો અધૂરો રહી ગયો.

આ તારમાં ભારતની પશ્ચિમે આવેલા કચ્છના રણમાં એક નવા શહેરનો પાયો નાખવાની વાત હતી, જેનું ઉદ્ઘાટન ગાંધીજીના હસ્તે થવાનું હતું.

નવી દિલ્હીથી ગાંધીજીનાં થોડાંક અસ્થિ લાવવામાં આવ્યાં, થોડાં અસ્થિ કંડલાનાં પાણીમાં પધરાવ્યાં અને થોડાંક અસ્થિ રાખીને ગાંધીજીની સમાધિ બનાવાઈ.

નવા બનનારા નગરને સરદારગંજને બદલે ગાંધીધામ નામ આપવામાં આવ્યું, જે દિવસે ગાંધીજીનાં અસ્થિ લવાયાં હતાં, એ દિવસ એટલે કે 12 ફેબ્રુઆરીએ ગાંધીધામ શહેરનો સ્થાપનાદિન મનાવાય છે.

અહીં ગાંધીધામ-આદિપુર જોડિયાં શહેરો અને કંડલા બંદર વિકસાવાયાં હતાં.

ગાંધીધામ અને કંડલાનું સપનું સેવનાર ભાઈ પ્રતાપ

ગાંધીધામ બનાવવાની જવાબદારી પેતાના ખભે ઉપાડનાર ભાઈ પ્રતાપ

મોહન ગેહાણીએ દૂરદર્શિતા ધરાવતા જે સામાન્ય માણસની વાત કરી એ છે ભાઈ પ્રતાપ એટલે કે પ્રતાપ મૂળચંદ દયાલદાસ.

ભાઈ પ્રતાપ વેપારીની સાથે-સાથે સિંધી કૉંગ્રેસ નેતા હતા અને ગાંધીજીને પોતાના ગુરુ ગણાવતા હતા, તેમણે આ નગર અને બંદર ઊભાં કરવાની જવાબદારી લીધી.

આદિપુરમાં સ્થિત ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સિંધોલૉજીના ડિરેક્ટર રહી ચૂકેલા લખમીચંદ ખિલાણીનો જન્મ વર્ષ 1935માં આજે પાકિસ્તાનમાં આવેલા સિંધમાં થયો હતો, ભારત આવ્યા બાદ તેઓ કોલકતામાં સ્થાયી થયા હતા.

તેઓ બીબીસી ગુજરાતી સાથે વાત કરતાં કહે છે, “ભારતમાં આઝાદી પછી નગરો નથી બન્યાં, એવું નથી. ચંડીગઢ, ભુવનેશ્વર, ગાંધીનગર બન્યાં છે, પણ એ સરકારે બનાવ્યાં છે. આ ગાંધીધામ એ ભાઈ પ્રતાપની મહેનતની ઉપજ હતી.”

તેઓ કહે છે, “ભાઈ પ્રતાપને લાગ્યું કે પકિસ્તાનના સિંધમાં પોતાનું સઘળું છોડીને આવેલા સિંધિઓ જો અહીં આવીને વેરવિખેર થઈ જશે તો તેમની ભાષા, સાહિત્ય, સંગીત બધું ખોવાઈ જશે અને તેમની ઓળખ પણ ગુમ થઈ જશે.”

“એ સગળું જાળવી રાખવા માટે પોતાની જમીન જરૂરી છે, એટલે એમને અહીં એક નગર ઊભું કરવાનો વિચાર આવ્યો.”

ગાંધીજીના કહેવા પર કચ્છના મહારાજે 15 હજાર એકર જમીન આપી

આ નગરને ઊભું કરવા માટે એમની સાથે ગાંધીજી, સરદાર પટેલ, આચાર્ય કૃપલાણી, જવાહરલાલ નહેરુ અને ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ પણ હતા.

નિર્વાસિતો માટે ગાંધીધામ વસાવવાના ઉદ્દેશથી 1948માં ‘ધ સિંધુ રિસેટલમૅન્ટ કૉર્પોરેશન ઇન્ડિયા’ની સ્થાપના કરવામાં આવી, આચાર્ય કૃપલાણીના નામે ઓળખાતા જે. બી. કૃપલાણી આના પ્રથમ ચૅરપર્સન બન્યા અને ભાઈ પ્રતાપ મૅનેજિંગ ડિરેક્ટરની જવાબદારી સંભાળી હતી.

ભાઈ પ્રતાપે 1952માં ગાંધીધામ પર એક લેખ લખ્યો હતો, એમાં તેઓ લખે છે:

“પાકિસ્તાનથી આવેલા લોકો વેરવિખેર થઈ ગયા અને તેમાંથી શક્ય હોય એટલાને ભેગા કરીને રહેવાની જગ્યા આપવા માટે ઑગસ્ટ 1947માં જ આ સ્કીમનો વિચાર આવ્યો. ગાંધીજીએ આ સ્કીમને આશીર્વાદ આપ્યા અને કચ્છના મહારાજે આ માટે જમીન આપી.”

ભાઈ પ્રતાપનાં દીકરી અરુણા જગતિયાણીએ ‘ધ ફાઇનલ હોમકમિંગ’ નામથી પુસ્તક લખ્યું છે, તેઓ સિંધુ રિસેટલમૅન્ટ કૉર્પોરેશનનાં હાલમાં ચૅરપર્સન છે.

તેઓ લખે છે, “ભાઈ પ્રતાપે કચ્છના મહારાજ વિજયરાજ ખેંગરાજ જાડેજાનો સંપર્ક સાધ્યો અને ગાંધીજીના કહેવા પર મહારાજે અંદાજે 15 હજાર એકર જેટલી જમીન સિંધના નિર્વાસિતો માટે ફાળવી આપી હતી.”

સિંધુ રેસટલમૅન્ટ કૉર્પોરેશનના ડિરેક્ટર સુરેશ નિહલાણી કહે છે, “આ જમીન કેન્દ્ર સરકારને સરન્ડર કરી દેવી પડી અને 2600 એકર જમીન પર નગર બનાવવા માટે સિંધુ રેસટલમૅન્ટ કૉર્પોરેશનની સ્થાપના કરવામાં આવી અને એનાં શૅર બહાર પાડવામાં આવ્યા હતા.”

તેમના કહેવા પ્રમાણે આ શૅરની કિંમત એક હજાર રૂપિયા રાખવામાં આવી હતી અને જે વ્યક્તિ શૅર ખરીદે તેમને મફતમાં જમીન આપવામાં આવતી હતી.

ભાઈ પ્રતાપ તેમના લેખમાં લખે છે કે 8000 લોકોએ આ સ્કીમનો લાભ લીધો અને 25 ટકા શૅર સરકારે પોતાના હસ્તક લીધા હતા.

નિહલાણી કહે છે, “ભાઈ પ્રતાપે તેમના માણસોને દેશભરમાં નિર્વાસિતોના કૅમ્પમાં મોકલ્યા હતા, તેઓ કૅમ્પોમાં જઈને સિંધી ગીતો ગાતા હતા, જાદુ બતાવતા અને ‘ચાલો નવું સિંધ બનાવીએ’ એવાં ભાષણો આપતાં હતાં.”

“આ રીતે પ્રચાર-પ્રસાર કરીને નિર્વાસિત કૅમ્પોમાંથી લોકોને અહીં લાવવામાં આવ્યા અને એ લોકોએ અહીં નગર વસાવવામાં પોતાનો પરસેવો રેડ્યો.”

કરાંચી અને હૈદરાબાદ જેવું નગર ઊભું કરવાનું સપનું

એ જમાનાનું ગાંધીધામ, જ્યાં હૈદરાબાદ અને કરાંચીનાં શહેરોની જેમ નીચે દુકાન અને ઉપર રહેઠાણવાળી ઇમારતો બાંધવામાં આવી હતી.

અરુણા જગતિયાણી તેમના પુસ્તકમાં લખે છે કે “ભાઈ પ્રતાપે એક મોટી જવાબદારી પોતાના માથે લીધી, તેઓ ભારતની ધરા પર કરાંચી અને હૈદરાબાદ જેવાં પુરાણાં નગરોની પ્રતિકૃતિ ઊભી કરવા માગતા હતા.”

કરાંચી અને હૈદરાબાદની પ્રતિકૃતિ માટે તેમને કરાંચી બંદર જેવા એક બંદરની જરૂર હતી અને તે ખોટ કંડલા બંદર તરીકે પૂરી થઈ.

નગર બનાવવા માટે જે જગ્યાની પસંદગી થઈ હતી, એ ઉજ્જડ રણ હતું. સર્વે દરમિયાન જાણ થઈ કે ત્યાં વીંછી અને સાપ મોટી સંખ્યામાં વસે છે.

જેના કારણે અહીં કોઈ રહેવા તૈયાર નહોતું, ભાઈ પ્રતાપે જગ્યાની સફાઈ માટે રોકડ રકમ ઇનામમાં આપવાની શરૂઆત કરી હતી.

અરુણા પુસ્તકમાં લખે છે, “મરેલો વીંછી લાવનારને ચાર આના આપવામાં આવતા હતા અને મરેલો સાપ લાવનારને આઠ આના આપવામાં આવતા હતા. આ યુક્તિને પ્રતિસાદ મળ્યો અને એ રીતે ધીમે-ધીમે એ જગ્યા સાફ થવા લાગી.”

અરુણા જગતિયાણી બીબીસી ગુજરાતી સાથે વાત કરતાં કહે છે, “મારા પિતા ભાઈ પ્રતાપને ખબર પડી કે જ્યાં એ નગર બનાવવાની મથામણ કરી રહ્યા છે, એ વિસ્તારમાં ભૂકંપ આવતા રહે છે.”

“તો તેમણે ભૂકંપને ધ્યાનમાં રાખીને આખો પ્લાન બનાવ્યો અને એટલે જ જ્યારે વર્ષો પછી ભૂકંપ આવ્યો ત્યારે પિતાજીએ બનાવ્યાં હતાં એ પૈકી અનેક ઘરોને કંઈ જ નુકસાન થયું ન હતું.”

ભાઈ પ્રતાપે તેમના લેખમાં ઉલ્લેખ કર્યો છે કે આ નગરનું પ્લાનિંગ થતું હતું એ વખતે ઇટાલીના જાણીતા આર્કિટેક્ટ અને અમેરિકાના જાણીતા પ્લાનિંગ કન્સલ્ટન્ટ્સને બોલાવાયા હતા.

શાળાઓની ઇમારતો બનાવવાની બાકી હતી, ત્યારે અહીં મેદાનોમાં વર્ગો ભરાતા હતા.

અહીં લોકો માટે જળસ્રોત, ડ્રૅનેજ વ્યવસ્થા,વીજપુરવઠો, રસ્તા, સહકારી બૅન્કની પણ વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી હતી.

જમીન અને રોજગારીવિહોણા નિર્વાસિતો માટે ઔદ્યોગિક અને વેપારી તકો વિકસાવવાની સાથે-સાથે શિક્ષણની તકો પણ ઊભી કરવામાં આવી હતી.

શિક્ષણ અને રોજગારીની જરૂરિયાતને પહોંચી વળવાના હેતુ સાથે 1950-51માં મૈત્રી મંડળ નામના સંગઠનની સ્થાપના કરવામાં આવી.

જેના પ્રયાસોથી શાળાઓ, કૉલેજો ઊભી કરવામાં આવી અને જોડાજોડ ઔદ્યોગિક તાલીમો પણ આપવામાં આવતી હતી.

અરુણાના પુસ્તક પ્રમાણે ત્યાં ગાંધીધામ પૉલિટેકનિક શરૂ કરવામાં આવી હતી, જ્યાં હજારો નવયુવાનોને ફીટર, વાયરમૅન, સુથારીકામની તાલીમ આપવામાં આવતી હતી.

મહિલાઓને દરજીકામ, ઍમ્બ્રૉઇડરી અને કળા શીખવવા માટે નારીશાળા પણ શરૂ કરવામાં આવી હતી.

આ બધી સંસ્થાઓ બંધાઈ રહી હતી, ત્યાં સુધી ખુલ્લાં મેદાનોમાં વર્ગો ભરાતા હતા. નવા નગર ગાંધીધામમાં શિક્ષણની તકો ઊભી કરવામાં અનેક સામાજિક સંસ્થાઓએ પણ મદદ કરી હોવાનું ભાઈ પ્રતાપ નોંધે છે.

ગાંધીધામનાં અનોખાં સરનામાં

જવાહરલાલ નહેરુની સાથે મંચ પર ભાઈ પ્રતાપ

ગાંધીધામ સેક્ટરોમાં વહેંચાયેલું છે, જ્યારે આદિપુર વોર્ડમાં વહેંચાયેલું છે.

ગાંધીધામની અનોખી ઓળખ તેનાં સરનામાં છે, અહીં ઘરોનાં પાટિયાં પર SDB 123, SDX50, TRS69 આવા નંબર લખેલા જોવા મળે છે. જોકે આ નંબર એ સરનામાંની અનોખી વ્યવસ્થા છે.

એક જર્મન ઇજનેર અને ભાઈ પ્રતાપે ઘરના પ્રકાર, વિસ્તાર, મકાનના નંબરના આધારે આ પ્રમાણેનાં સરનામાં પાડ્યાં હતાં, જેનો ઉદ્દેશ સરનામાં નાનાં કરવાનો હતો.

એ જમાનામાં નિરાશ્રિતોને અહીં ઘર ભાડેથી આપવામાં આવતાં હતાં અને અહીંનાં ઘરો તેનાં ભાડાંથી ઓળખાતાં હતાં.

અરુણા લખે છે કે ગાંધીધામનાં ઘરો ‘દો વાલી, છે વાલી, દસ વાલી’ તરીકે ઓળખાતાં હતાં, જેના ભાડા અનુક્રમે બે રૂપિયા, છ રૂપિયા અને દસ રૂપિયા હતા.

ગાંધીધામ રેલવેસ્ટેશન

ગાંધીધામ કૉઑપરેટીવ બૅન્કના સીઈઓ ગુલભાઈ બેલાણી કહે છે કે “એ વખતે બૅન્કની પણ રચના કરવામાં આવી હતી, જેમની પાસે આર્થિક સગવડ ન હોય તેમને મકાન ખરીદવા માટે અહીંથી લૉન આપવામાં આવતી હતી.”

સિંધુ રિસેટલમૅન્ટ કૉર્પોરેશનના ડિરેક્ટર પ્રેમ લાલવાણી કહે છે, “અમે પાકિસ્તાનથી બધુ ગુમાવીને આવ્યા હતા અને અમે જેવું ઇચ્છતા હતા, એવું શહેર અમને અહીં મળ્યું છે.”

ગુજરાતી ભાષાનાં જાણીતાં લેખક શરીફા વીજળીવાળાએ તેમના પુસ્તક ‘વ્યથાની કથા’ માટે ગાંધીધામમાં કેટલાક લોકોની મુલાકાત લીધી હતી.

તેઓ બીબીસી ગુજરાતી સાથે વાત કરતાં કહે છે, “આદિપુરના લોકોમાં કૃતજ્ઞતાનો ભાવ હતો કે ભાઈ પ્રતાપે અમારા માટે આ નગર ન વસાવ્યું હોત, તો અમે લોકો ક્યાંયના ન રહ્યા હોત.”

“રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશમાં કે અન્ય સ્થળોએ જે સિંધી લોકો હિજરત કરીને ગયા એ લોકો વિખેરાઈને રહ્યા પણ અહીંના લોકો માને છે કે અહીં તેઓ સ્થાયી થ,યા એમાં ભાઈ પ્રતાપનું યોગદાન છે.”

જોકે શરીફા વીજળીવાળા બીજી એક બાબત પર પણ પ્રકાશ પાડે છે.

તેઓ કહે છે કે ગાંધીધામમાં તેઓ જે લોકોને મળ્યા, એમાં એક ફરિયાદ એવી પણ હતી કે અહીં જુદી-જુદી કૉમ્યુનિટીના કારણે ગાંધીધામને પોતીકી ઓળખ ન મળી, જે બીજાં શહેરોને મળતી હોય છે.

ગાંધીધામે ગુજરાતને આપી અનેક ભેટ

ગાંધીધામથી 13 કિલોમિટર દૂર કંડલા બંદર બની રહ્યું હતું, એ વખતની તસવીર.

2011ની વસતીગણતરી પ્રમાણે અંદાજે અઢી લાખની વસતી ધરાવતું ગાંધીધામ આજે એક ઉદ્યોગકેન્દ્ર બની ગયું છે અને તેમાં સૌથી મોટો ફાળો કંડલા બંદરનો છે.

કંડલા બંદર માત્ર કચ્છ જ નહીં પણ ગુજરાત અને દેશ માટે ઑઇલની આયાત અને અનાજની નિકાસ માટે હબ મનાય છે.

વહાણવટું, મીઠું અને લાકડું, એ ગાંધીધામ સાથે સંકળાયેલાં પરંપરાગત ઉદ્યોગો છે અને આજે ગાંધીધામની જીવાદોરીસમાન છે.

2001ના ભૂકંપ પછી ગાંધીધામમાં સ્ટીલ પ્લાન્ટ, ટેક્સ્ટાઇલ ફેકટરીઓ સહિતના ઉદ્યોગો પણ આવ્યા, જેણે ભૂકંપ બાદ નગરને બેઠું થવામાં મદદ કરી હોવાનું મનાય છે.

સુરેશ નિહલાણી કહે છે, “સિંધી પ્રજા મળતાવડી છે, આટલાં વર્ષોમાં સિંધીઓએ ગુજરાતી, કચ્છીઓ સાથે ભાઈ-બહેનના નાતા કરી દીધા અને આજે સહજીવન છે.”

“સિંધીઓએ આ નગર વસાવ્યું પણ ધીમે-ધીમે અન્ય પ્રજાઓ પણ આવીને અહીં વસવા લાગી અને એ રીતે અહીં સહજીવન થયું.”

સિંધ, સિંધિયત અને સંસ્કૃતિ

સિંધી ભાષા, સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિની જાળવણી માટે આદિપુરમાં સ્થપાયેલી ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સિંધોલૉજી

સિંધી પ્રજા પોતાનાં ઘર, વતનની સાથે પોતાની સિંધ ભૂમિ પાછળ છોડીને આવી હતી. સિંધીઓ ભારતમાં આવી વસ્યા પણ સિંધ અને ‘સિંધિયત’ પાછળ છૂટી ગયાં હતાં.

શરીફા વીજળીવાળાએ ‘વ્યથાની કથા’ પુસ્તકમાં કચ્છના આઠ સિંધીઓ અને બે ભોપાલના સિંધીઓ સાથેની મુલાકાત સમાવી છે.

શરીફાબહેને પુસ્તકમાં નોંધે છે, “વળી સિંધી મૂળભૂત રીતે વેપારી પ્રજા એટલે જે પ્રદેશમાં જાય, ત્યાંની ભાષા બોલે. એટલે સિંધી ભાષા અને સાહિત્યના ભાગે વિકસવાને બદલે વેઠવાનું જ આવ્યું. વળી નવી પેઢી અરેબિક લિપિ શીખી જ નહીં એટલે પણ સિંધી સાહિત્યના પ્રસારના પ્રશ્નો ઊભા થયા.”

જોકે સિંધી પ્રજા કચ્છમાં આવી, શહેર વસાવ્યું, એનાં કેટલાંક ભાષાકીય, સાંસ્કૃતિક, ભૌગોલિક કારણો છે.

મોહન ગેહાણી એ વિશે કહે છે, “કચ્છી એ સિંધી ભાષાથી મળતી બોલી છે. ભાષાકીય અને સાંસ્કૃતિક સરહદો પ્રાકૃતિક હોય છે અને એ રાજકીય સરહદો કરતાં જુદી હોઈ શકે. જેમકે ભાષાકીય અને સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિએ કચ્છ એ સિંધી સરહદમાં આવે અને એટલે સિંધીઓને કચ્છ સાથે ઐતિહાસિક સંબંધ છે.”

ધરતી ગુમાવવા છતાં સિંધી પ્રજા ભાષા, સાહિત્ય, સંસ્કૃતિ સ્વરૂપે વારસો જાળવી રાખવા મથે છે અને એ જ પ્રયાસોના પરિણામે આદિપુરમાં ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સિંધોલૉજી ત્રણેક દાયકા પહેલાં ઊભું કરવામાં આવ્યું છે.

સન ઑફ સોઇલ

લખમીચંદ ખિલાણી કહે છે કે “હવે સન ઑફ સોઇલ એટલે કે ધરતીપૂત્રની વાત થાય છે. સન ઑફ સોઇલ જોઈએ છે, ઘણી જગ્યાઓએ સિંધી શરણાર્થીઓને માર પડ્યો, ‘શરણાર્થીઓ અહીંથી ભાગો’ એવું લોકો કહેતા હતા.”

“ભાગલા પછી ભારતના પંજાબીઓને અડધું પંજાબ મળ્યું, બંગાળીઓને અળધું બંગાળ મળ્યું પણ અમને સિંધીઓને તો સિંધનો ટુકડો પણ ન મળ્યો.”

“જે સિંધે હિંદનું નામ આપ્યું, એ સિંધ આજે અમે સિંધી પ્રજા ગુમાવી ચૂકી છે.”

લેખની લિંક આ રહી: 

https://www.bbc.com/gujarati/india-57544253

પ્રકાશિત :  20 જૂન 2021; અપડેટેડ 6 ઑક્ટોબર 2022

e.mail : pandya37parth@gmail.com