Opinion Magazine
Number of visits: 10,401,027
  •  Home
  • Opinion
    • Opinion
    • Literature
    • Short Stories
    • Photo Stories
    • Cartoon
    • Interview
    • User Feedback
  • English Bazaar Patrika
    • Features
    • OPED
    • Sketches
  • Diaspora
    • Culture
    • Language
    • Literature
    • History
    • Features
    • Reviews
  • Gandhiana
  • Poetry
  • Profile
  • Samantar
    • Samantar Gujarat
    • History
  • Ami Ek Jajabar
    • Mukaam London
  • Sankaliyu
    • Digital Opinion
    • Digital Nireekshak
    • Digital Milap
    • Digital Vishwamanav
    • काव्यानंद
  • About us
    • Launch
    • Opinion Online Team
    • Contact Us

સોમનાથ : ઇતિહાસના પરિપ્રેક્ષ્યમાં

રોમિલા થાપર|Samantar Gujarat - Samantar|20 January 2013

આ વક્તવ્યનું મુખ્ય પ્રયોજન એ બતાવવાનું છે કે પચાસ વર્ષ પહેલાંના ઇતિહાસકારો કરતાં આજના ઇતિહાસકારો ભૂતકાળના બનાવોના સ્વરૂપનું વધુ પૃથક્કરણ કરે છે અને વિવેચક દૃષ્ટિથી તપાસે છે. આપણે જે વાચનાઓનો સ્રોત તરીકે ઉપયોગ કરીએ છીએ અને જે વાચનાઓ છેલ્લી એક સદીથી તો પ્રચલિત છે જ, તેનો હું ઉલ્લેખ કરીશ. જોકે ઇતિહાસકારોએ ભૂતકાળની કેવળ પસંદ કરેલી વાચનાઓનો ઉપયોગ કરવાનું વલણ દર્શાવ્યું છે, આજે આપણે વિષયને અનુલગતા જે કોઈ પણ સ્રોતો મળે તે તમામને ચકાસીએ છીએ. વ્યાપક ક્ષેત્રમાં વાચનાઓની તપાસ આપણને વધુ પ્રમાણમાં પુરાવા પૂરા પાડે છે અને એને લીધે જે વિષયની ચર્ચા કરીએ તેને વિશેની આપણી જાણકારી વધે છે. આ વક્તવ્યમાં મારું પ્રયોજન કેવળ સોમનાથના મંદિરનો ઇતિહાસ પૂરો પાડવાનું નથી, પરંતુ એની સાથે સંકળાયેલા સ્થળ અને બનાવોનો ઉપયોગ એ દર્શાવવા કરવાનો છે કે ઇતિહાસકારને કેવી રીતે વિવિધ સ્રોતોને ચકાસવા પડે છે, કેવી રીતે એ એનું વિવેચક દૃષ્ટિથી પૃથક્કરણ કરે છે અને ત્યારબાદ ભૂતકાળને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

પચાસ વર્ષ પૂર્વે સોમનાથનો ઇતિહાસ કેવળ એક જ પ્રકારની વાચનાઓ-તૂર્કી અને પર્શિયન ભાષામાં લખાયેલી અનેક સુલતાનોના દરબારોની તવારીખોના આધારે વર્ણવવામાં આવતો હતો, કેમ કે આ દરબારોનો ઇતિહાસ મહંમદ ગઝનીના મંદિર પરના આક્રમણની સાથે શરૂ થતો હતો. સંસ્કૃત સ્રોતો, જેમ કે સોમનાથ પાસેના શિલાલેખો અને ચૌલુક્ય રાજાઓના ઇતિહાસ વિશેના જૈન પ્રબંધો જેમાં વધુ વિગતવાર ઇતિહાસ સમાયેલો હતો, તેની ઉપેક્ષા કરવામાં આવી હતી. આનું મુખ્ય કારણ એ હતું કે બ્રિટિશ વિદ્વાનોએ દલીલ કરી કે ભારતનો ઇતિહાસ ત્રણ યુગમાં વહેંચવો જોઈએ ઃ હિન્દુ, મુસ્લિમ અને બ્રિટિશ. હિન્દુ યુગ ઇસવીસન ૧,૦૦૦ સુધી ચાલ્યો અને સંસ્કૃત પાઠોના આધારે લખાયેલો હતો. મુસ્લિમ યુગ ભારતમાં બ્રિટિશ લોકોના આગમન સુધીનો હતો અને પર્શિયન પાઠોના આધારે લખવાનો હતો. આમ મહંમદ ગઝનીનું આક્રમણ જે ૧૦૨૬માં થયું તે મુસ્લિમ કાળ દરમિયાન થયેલું ગણાયું અને તેથી કેવળ પર્શિયન વાચનાઓને માહિતી માટે ચકાસવામાં આવી. મારા વક્તવ્યમાં હું ત્રણેય પ્રકારોના પુરાવા વિશે વાત કરીશ અને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરીશ કે સંસ્થાનવાદી સત્તાધારીઓએ શા માટે ભારતના ઇતિહાસની એક સામાન્ય ઘટનાને એક ખૂબ મોટા મુદ્દામાં ફેરવી દીધી.

સુલતાનોના દરબારની તવારીખોએ મહંમદના આક્રમણની સ્વાભાવિક જ યશોગાથા ગાઈ છે અને ઇસ્લામના ઇતિહાસના એક મહત્ત્વના બનાવ તરીકે અતિશયોક્તિપૂર્વક વર્ણવ્યો છે. જે લોકો બાદશાહી દરબારોની અને વંશાવળીની તવારીખો લખે છે, તેમણે રાજાઓની પ્રશસ્તિ કરવી પડે છે કે કેમ કે તેઓને એ માટે તો પૈસા ચૂકવવામાં આવે છે. આ પ્રથા છેક પહેલાંના કાળથી ચાલતી આવી છે એ ભારતના જુદા જુદા પ્રદેશોમાં દરબારી કવિઓએ લખેલી ‘પ્રશસ્તિ’માં કરેલી હિન્દુ રાજાઓની સ્તુતિ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે. આ એક પ્રકારની લેખન પદ્ધતિ છે, જેમાં રાજાની પ્રશંસા કરવી જ પડે છે!

આ પર્શિયન તવારીખોની રસપ્રદ બાબત એ છે કે તેઓ નક્કી નથી કરી શકતા કે મહંમદે ખરેખર શેનો નાશ કર્યો હતો. કોઈક કહે છે, એ શિવલિંગ હતું; બીજા કહે છે કે એ પયગંબરે જેનો નાશ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો તે ઇસ્લામ પૂર્વેની અરબ દેવીઓમાંની એક મનાત દેવીના પ્રતીકરૂપ પથ્થર હતો; વળી બીજા કહે છે કે એ પથ્થરના બનેલા માનવ સ્વરૂપ એક દેવ હતા અને જ્યારે એમનું પેટ ચીરાયું ત્યારે એમાંથી રત્નોનો જથ્થો બહાર નીકળી આવ્યો હતો; અને વળી બીજું એક વૃત્તાંત કહે છે કે એ ધાતુની બનેલી એક મૂર્તિ હતી જે એક બહુ મોટા ચુંબકની મદદથી હવામાં વચ્ચે લટકતી હતી. આમ સ્પષ્ટ રીતે એ મૂર્તિ શું હતી એ વિશે કોઈ નિશ્ચિતતા ન હતી અને આ બયાનોમાં ખાસ્સી કાલ્પનિકતા હતી. ત્યાર બાદ આ બયાનો કહે છે કે મંદિરને મસ્જિદમાં ફેરવવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ થોડાક દસકાઓ પછી કોઈ સુલતાન પોતે મંદિર પર હુમલો કર્યો અને એને મસ્જિદમાં ફેરવ્યું એમ દાવો કરે છે. આ તર્કવિહીન છે, કેમ કે પહેલા હુમલા પછી તેઓ મસ્જિદ પર હુમલો કરતા હશે. એની સાથે સાથે મંદિર તો એક મુખ્ય હિન્દુ મંદિર તરીકે ચાલુ જ રહ્યું, જેમાં પંદરમી સદી સુધી તો પૂજા ચાલુ રહી જે પછી એ ઉપેક્ષિત થયું હોય એમ લાગે છે.

મંદિરની આસપાસના સ્ શિલાલેખો જે બનાવ પછી તરત જ અને પછીની ત્રણ સદીઓ સુધી લખાયેલા હતા તે મહંમદનો ઉલ્લેખ કરતા નથી. જોકે મંદિર એ આ શિલાલેખોનું કેન્દ્ર છે. ઘણા નાના શિલાલેખો સ્થાનિક રાજાઓ કેવી રીતે મંદિરમાં પૂજા કરવા આવતા યાત્રાળુઓને લૂંટતા તેમ જ તેમની પાસેથી યાત્રાળુ કરની માંગણી કરતા તેની વાત કરે છે. ચૌલુક્ય વહીવટીતંત્રને યાત્રાળુઓને રાજાઓથી રક્ષણ આપવું પડતું. બારમી સદીનો એક લાંબો આલેખ એ કાનૂની દસ્તાવેજ છે જે નુરૂદ્દીન ફીરોઝ નામના એક અરબ વેપારીએ લખ્યો હતો. એમાં એ વેપારીને સોમનાથ મંદિરની સ્થાવર મિલકતમાંથી અને બીજાં મંદિરોની સ્થાવર મિલકતમાંથી જમીનના જુદા જુદા ટુકડાઓ વેચ્યાની નોંધ છે. આ જમીનનો ઉપયોગ મસ્જિદ બાંધવા માટે અને તેની સંભાળ માટે કરવાનો હતો, જે નુરૂદ્દીને બનાવી હતી. આ વેચાણ માટે સ્થાનિક રાજા અને પંચ-કુળ-હોદ્દેદારો અને જમીનમાલિકોના બનેલા સ્થાનિક શહેર વહીવટીતંત્ર-ની સંમતિ હતી. આલેખ નોંધે છે કે જમીનનો સોદો એ સામાન્ય પ્રક્રિયા હતી.

સો વર્ષ પછી ચૌલુક્ય વંશના રાજા કુમારપાળના સમયમાં મંદિરના મુખ્ય પૂજારી ભાવ બૃહસ્પતિ દ્વારા એક લાંબો આલેખ પ્રસિદ્ધ થયો હતો. તે જણાવે છે કે મંદિર સ્થાનિક વહીવટકારોની ઉપેક્ષાને કારણે બિસ્માર હાલતમાં હતું અને તેને ફરીથી બાંધવા માટે રાજાને સમજાવવા માટે તે પોતે કારણભૂત હતો. એ વાત ફરીથી ધ્યાન ખેંચે છે કે મંદિરની જીર્ણ હાલત માટે મહંમદને જવાબદાર ગણવાનો કે મંદિરનું મસ્જિદમાં પરિવર્તન થયાનો કોઈ ઉલ્લેખ અહીં નથી. જો એનું પુનરાવર્તન થયું હોત તો એ મંદિર તરીકે ફરીથી બંધાયું ન હોત.

જૈન વિદ્વાન મેરુતુંગે ચૌદમી સદીમાં ગુજરાતનો ઇતિહાસ લખ્યો હતો જેમાં એ ચૌલુક્ય વંશનું વિસ્તારથી વર્ણન કરે છે અને તેનો મંદિર સાથેનો સંબંધ વર્ણવે છે. ફરીથી મહંમદનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી. આ ઇતિહાસનું એક મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ કુમારપાળ દ્વારા મંદિરનો જિર્ણોદ્ધાર એ છે. પરંતુ આ હેવાલ જૈન દૃષ્ટિકોણથી લખાયેલો છે અને તેથી મંદિરના મુખ્ય પૂજારી ભાવ બૃહસ્પતિના કથનથી વિપરીત છે. મેરુતુંગ લખે છે કે, દરિયાની છાલકોને લીધે મંદિરની જીર્ણ દશા થઈ હતી, કેમ કે એ દરિયાને લગોલગ અડીને આવેલું હતું. એ નિશ્ચયપૂર્વક કહે છે કે કુમારપાળના જૈન મંત્રી, મહાન વિદ્વાન હેમચંદ્રાચાર્યે રાજાને મંદિર ફરીથી બાંધવા માટે સમજાવ્યા. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન રાજાએ જૈન ધર્મ અંગીકાર કર્યો.

ઇતિહાસકારો માટે મંદિર વિશે આ ત્રણ વિભિન્ન પરિપ્રેક્ષ્ય છે. આમાંથી કોઈપણ મહંમદના આક્રમણને કારણે હિન્દુ અને મુસલમાનો વચ્ચે ઊંડી અને કાયમી દુશ્મનાવટ થઈ એવી કોઈ નોંધ કરતા નથી. ઊલટાનું નુરૂદ્દીનનો આલેખ સૂચવે છે કે બે કોમો વચ્ચે સામાન્ય વ્યવહાર હતો. આક્રમણના તુરંત બાદ હિન્દુઓમાં થોડા આક્રોશની અપેક્ષા રાખી શકાય, પરંતુ આલેખો બતાવે છે કે તે લાંબા સમય સુધી ટક્યો નહીં અને મંદિર હિન્દુઓના પવિત્ર સ્થળ તરીકે પૂજાતું રહ્યું. આથી પ્રશ્ન એ ઉપસ્થિત થાય છે કે પરસ્પર દુશ્મનાવટ અંગેનું આ વિધાન કોણે અને ક્યારે ફેલાવ્યું?

એ રસપ્રદ બીના છે કે એનો સૌપ્રથમ ઉલ્લેખ ઓગણીસમી સદીની શરૂઆતમાં લંડનમાં બ્રિટનની સંસદનાં ગૃહોમાં મહંમદ અને સોમનાથ પરની ચર્ચામાં થયો. સંસ્થાનવાદી વિદ્વાનો એ સાબિત કરવા તત્પર હતા કે હિન્દુ અને મુસલમાનો હંમેશાં એકબીજા સામે વેરભાવ રાખતા અને મહંમદના હુમલાની આ વાત એમને ફાવતી આવી ગઈ. ભારતના સંસ્થાનવાદી ઇતિહાસે મહંમદના આક્રમણથી હિન્દુઓને થયેલા આઘાત પર ભાર મૂકવાનું શરૂ કર્યું.

મૂંઝવનારો પ્રશ્ન એ છે કે વીસમી સદીમાં રાષ્ટ્રવાદી રાજકારણીઓએ અને ઇતિહાસકારોએ આ કથાનું તુર્કો-પર્શિયન તવારીખો પર આધારિત સંસ્થાનવાદી વૃત્તાંત શા માટે સ્વીકાર્યું? એ સમયના ઇતિહાસકારોએ બીજા સ્રોતો તપાસ્યા નહીં, જે બીજી જ વાત કહે છે. આક્રમણ થયું ન હતું એ મુદ્દો નથી, પરંતુ ખરેખર શું બન્યું અને એથી હિન્દુ-મુસલમાનો વચ્ચે દુશ્મનાવટ થઈ કે નહીં એ પ્રશ્ન છે.

ઇતિહાસકારોને આ બે પાઠ શીખવે છે. એક તો એ કે ભૂતકાળમાં શું બન્યું એ કહેતા પહેલાં આપણે ખાતરી કરવી જોઈએ કે આપણે વિષય પરના બધા શક્ય એટલા સ્રોતો વિવેચક-દૃષ્ટિથી તપાસ્યા છે. બીજું એ કે સંસ્થાનવાદી ઇતિહાસલેખનની વિચારધારા સંસ્થાનવાદની નીતિઓને પુષ્ટ કરનારી હતી. એથી આપણે એમનાં વિધાનોને પહેલાં એમની સામે સવાલ ઉઠાવ્યા વગર સ્વીકારવા જોઈએ નહીં.

ઉમાશંકર જોશી સ્મૃિત વ્યાખ્યાન (અમદાવાદ, તા.૨૯-૧૨-૨૦૧૨)

(સદ્દભાવ : "નિરીક્ષક", 16.01.2013)

Loading

યક્ષપ્રશ્રઃ ઓવેસીના હિંદમાં બંદૂકવાલાનું હોવું

પ્રકાશ ન. શાહ|Samantar Gujarat - Samantar|19 January 2013

 – નક્કી કરો, તમે સર્વધર્મસમભાવી, સર્વસમાવેશક ભારત ઇચ્છો છો કે પાકિસ્તાનનું અડધિયું
 
શુક્રવારે અનાયાસ જ એ એક સૂચક જોગાનુજોગ બની રહ્યો કે આંધ્રપ્રદેશના માનવ અધિકાર પંચે અકબરુદ્દીન ઓવેસીના ઝેરીલાં ભાષણોની તપાસ માટે પોલિસ કમિશનરને પૂછયું હોવાના તેમ જ નવા કેસ વચ્ચે એક જૂના કેસના સિલસિલામાં 'પ્રિઝનર ઈન ટ્રાન્ઝિટ’ની જેમ જેલ અને અદાલત વચ્ચે ઓવેસી ખુદ ફરી રહ્યા હોવાના હેવાલો વચ્ચે ગુજરાતમાં પ્રોફેસર જે. એસ. બંદૂકવાલાને માનવ અધિકાર એવોર્ડ અપાઈ રહ્યો હતો.

આ ઓવેસીએ (જેમણે કયારેક તસલીમા નસરીન સામે ઉપાડો લીધો હતો એમણે) આ દિવસોમાં એક વિધેષવિષાકત વિધાન કર્યું હતું કે એક વાર તમારી પોલિસ ખસેડી લો પછી જુઓ વિપળવારમાં અમે (મુસ્લિમો) બહુમતી હિંદુઓના શા હાલ કરીએ છીએ. વાજબી રીતે જ ઓવેસી જ્યુડિશિયલ કસ્ટડીમાં છે, અને કાયદો કાયદાનું કામ કરશે જ. જે બધા સુષુપ્ત પડેલા કાયદાઓ ગુજરાતમાં નાગરિક ચળવળ પછી દસ વરસે સહસા કાઠું કાઢતા અને ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં ગુજરાત ગૌરવનું પુન: સ્થાપન કરતાં માલૂમ પડ્યા છે, તે ત્યાં પણ કામ કરશે. ઓવેસી, આમ તો, એ રઝાકાર પરંપરાના રાજકારણમાંથી આવેલા છે જેણે નિઝામ હસ્તકના હૈદરાબાદમાં હિંસાક્રોમી રાહ લીધો હતો. વલ્લભભાઈ, જનરલ ચૌધરી અને કનૈયાલાલ મુનશીએ આગળ ચાલતા પરિસ્થિતિ સંભાળી લીધી હતી, એ અલબત્ત જાણીતો ઇતિહાસ છે.

રઝાકાર પરંપરાના મજલિસે ઇત્તહાદુલ મુસલમિનના ઓવેસી કદાચ કોલકાતાના 'ડાઇરેક્ટ એક્શન’ ઘરાણાની માનસિકતા ધરાવતા જણાય છે. એથી ઊલટું, બંદૂકવાલાને હંમેશ એમ લાગ્યું છે કે પાકિસ્તાની રચનાના પૂર્વરંગ સમી આવી કારવાઈ કદાપિ ધન્ર્ય નહોતી અને ન હોઈ શકે. ઉદાત સંસ્કૃિત પરંપરામાં 'ધર્મ્ય’ જેવો પ્રયોગ અહીં જાણીબૂઝીને કર્યો છે, કેમ કે, બંદૂકવાલા એક ધર્મભીરુ જણ છે અને વતનને ચાહવું તે પણ ઇમાન છે એવી સમજથી ન્યૂક્લીઅર ફિઝિકસનેડે ક્ષેત્ર ગ્રીનકાર્ડ કારકિર્દીનાં કાગળિયાં ફાડી નાખીને દેશમાં દાયકાઓ પૂર્વે પાછા ફરેલા છે.

કુરાનમાં જે 'રબ’ની વાત આવે છે તે કેવળ મુસ્લમાનોના નહીં સર્વના માલિકીની – એટલે કે અલ્લા અગર ગૉડ કે ભગવાનની – જિકર છે એવી સમજ સાથે કાર્યરત બંદૂકવાલાને પક્ષે છેલ્લા દાયકાઓના વિશિષ્ટ સંજોગોમાં 'મુસ્લિમ-સ્પેિસફિક’ કામગીરીઓ આવી છે અને એમણે ઊંડી ધર્મબુદ્ધિથી બધાં જોખમો વહોરીને તે ચલાવી છે. આ બધું કરતી વેળાએ એમની એક સમજ રહી છે કે છેવટ જતાં પાકિસ્તાનને મુલ્લાઓ, લશ્કર અને અમેરિકાના ખોળામાં ધકેલી દેનાર ઝીણાની મહત્ત્વાકાક્ષાએ નહીં, પણ ગાંધી અને ટાગોરના સ્વપ્નનો ભારતદેશ જ હિંદુ-મુસ્લિમ સૌ નાગરિક ભાઈ-બહેનોનાં હિ‌તમાં છે.

એક આબાદ રજૂઆત તો સાચર સમિતિ સમક્ષ બંદૂકવાલાની એ રહી છે કે મુસ્લિમોને વિશે અનામતની રીતે કૃપા કરીને વિચારશો નહીં. વળતા કોમી દુર્ભાવના દૃઢીકરણનું તો જાણે સમજ્યા, પણ વિશેષ તો આવી જોગવાઈઓ ક્રિમીલેયરમાં અટવાઈ જતી હોય છે અને એથીએ અધિક તો મુસ્લિમોમાં 'જકાત’ અને 'વકફ’ની જે સંભવિત સોઈ છે એને જ આપણે શિક્ષણ અને આરોગ્યમાં કેમ ન વાળી શકીએ, એ એક ધર્મભીરુ જણ હોવાને નાતે એમની મથામણ છે.

બંદૂકવાલા, દેશની વ્યાખ્યા હિંદુ કે મુસ્લિમ એવી કોઈ ધર્મકોમને આધારે ન કરવી જોઈએ એવી ભૂમિકાને ધોરણે 'સેક્યુલર’ જરૂર છે, પણ ઇમાન પરનો એમનો ભાર, વધુ તો, એમને સામાજિક સ્તરે સર્વધર્મસમભાવની ભૂમિકામાં સ્થાપી આપે છે. એ અર્થમાં પ‌શ્ચિ‌મદીધી લિબરલ ડેમોક્રેસીના મેળમાં ગાંધી પરંપરા સાથે એમનું અનુસંધાન જોઈ શકાય.

જ્યાં સુધી રાજકારણનો સવાલ છે, બંદૂકવાલાને મતે સાવરકર અને ગાંધી એ બે વિકલ્પો વચ્ચે ગાંધીમાર્ગ જ એવો છે જેમાં સૌને સાથે લઈ શકાશે. જો કે, મુસ્લિમો મતદાનમાં સર્વધર્મસમભાવી બિનસાંપ્રદાયિક ભૂમિકાએ અવશ્ય સક્રિયતા દાખવે એવું ઇચ્છતે છતે એમને લાગે છે કે હાલના માહોલનાં કોઈ સીધા રાજકીય ભાવિની તલાશને બદલે શૈક્ષણિક અને વ્યાવસાયિક સજ્જતા તેમ જ ઉદ્યોગસાહસિક અભિગમ કેળવવો ઇષ્ટ છે. દેખીતી રીતે જ, મતબેન્કને ધોરણે સામસામા સોદાકડદાની ગણતરીઓને બદલે ભારતીય નાગરિક સમાજના એક અંગ તરીકેનું સશકિતકરણ તેઓ તાકે છે.

ધર્મકોમી મુસ્લિમ રાજકારણ, સાંપ્રદાયિકતાને વિકાસનો ઢોળ ચઢાવી વિચારધારારૂપે સ્થાપતું હિંદુ રાજકારણ, બેઉને આવા વિચારો પલ્લે ન પણ પડે બલકે, નથી જ પડતા. ક્યારેક કોઈક ઝનૂનીઓએ એમને 'વાજિબે કત્લ’ પણ કહ્યાંનું આ લખતી વેળાએ સાંભરે છે. મુદ્દે, આવી ચિંતા અને ચર્ચા ઓવેસી જેવાઓનાં વિધાનો વચ્ચે કોઈ એક વાતે હોય તો તે તમારી ભારતની કલ્પના અને સમજ શું છે તે છે. 

શું ઓવેસી, શું તોગડિયા — સૌ 'ધ અધર’ને બાકાત રાખવામાં કે નિશાન બનાવવામાં રમે છે. બંદૂકવાલાની 'મુસ્લિમ-સ્પેિસફિક’ ભૂમિકા ભાતીગળ સર્વસમાવેશી ભારતમાં બરાબરીનો હિ‌સ્સેદારીની ધોરણે હક અને ફરજ બેઉની છે. જણે જણનું સ્વરાજ દલિતો, આદિવાસીઓ, લઘુમતીઓ, સ્ત્રીઓ સૌ અનુભવે એ માટે નાગરિક સમાજના વ્યાપક ખયાલ સાથે આવી દેખીતી સીમિત ચળવળોની ચોક્કસ જરૂરત હતી અને છે.

આ આખો પ્રશ્ર ખરું જોતાં કૉંગ્રેસ અને ભાજપ એવી ચર્ચામાં સીમિત ન રહી શકે. અથવા તો, કથિત ત્રીજા મોરચામાં પણ તે બદ્ધ ન રહી શકે. એક સમગ્ર અભિયાન અને અભિગમના વ્યાપક સંદર્ભમાં જ તે ચાલી શકે. ઝીણાને છેડેથી અગર તો એમના હિંદુ અડધિયાઓને છેડેથી વિચારવું તે ભારતવર્ષના ઇતિહાસકર્તવ્યથી વિપરીત અને વિપથગાની બની રહેશે.

[સૌજન્ય : “દિવ્ય ભાસ્કર”, 19.01.2013]

Loading

ઘૂઘવાતા દરિયા વચ્ચે ઠાઠમાઠ શા ડાયરા

દીપક બારડોલીકર|Opinion - Literature|19 January 2013

ગુજરાતી ડાયસ્પોરા, યાને ગુજરાત બહારના ગુજરાતી સમાજો, અાજે અાફ્રિકાથી લઈને અમેિરકા સુધીના અનેક નાનામોટા દેશોમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. અા સમાજો તે ગુજરાતી પ્રજાના છે, જે ક્યાં તો અર્થોપાર્જન ખાતર યા માફકસરની નહીં એવી રાજકીય પરિસ્થિતિ તથા વિપરીત સંજોગોના કારણે દેશવટો કરી ગઈ હતી યા ઉખેડાઈને બીજા અને ત્યાંથી ત્રીજા દેશમાં ફેંકાઈ ગઈ હતી. અાજે એમની મોટી વસ્તી બ્રિટન, અમેિરકા, પાકિસ્તાન, અૉસ્ટૃલિયા તથા અાફ્રિકી દેશોમાં અાવેલી છે.
અામ તો છે એ ગુજરાતી ડાયસ્પોરા, પરંતુ તેમનું કોઈ ચોક્કસ રૂપસ્વરૂપ નથી. દેશે દેશે તથા ધર્મભેદે તેમની ભાત કંઈક નોખનોખી જોવા મળે છે. અા સમાજોને એક તરફ પોતાની મૂળ અોળખ જાળવી રાખવા યા એમ કહો કે તેને રક્ષવા માટે ભારે મથામણ કરવી પડી રહી હોવાનું જોઈ શકાય છે. તો બીજી તરફ તેમને સ્થાનિક પ્રવાહો સાથે પણ કદમ મિલાવવા અાવશ્યક હોય છે. અા સમાજોને ખાસ કરીને પશ્ચિમના દેશોમાં રંગભેદ, સેક્સ, શરાબ, લૂટ તથા અન્ય સામાજિક બદીઅોના નિરંકુશ થપેડાઅોનો પણ સામનો કરવો પડતો હોય છે, જે અનેક પ્રશ્નો ઊભા કરી જાય છે. અાવી વિષમતા વચ્ચે પોતાની મૂળ અોળખ યાને ગુજરાતીતા જાળવવા – રક્ષવાનું સહેલું હોઈ શકે નહીં. અામ માહોલ, પરિસ્થિતિ અને સંજોગોના કઠોર પ્રવાહોની પ્રબળ અસરો હેઠળ તેમના વિભિન્ન ઘાટો ઘડાતા જઈ રહ્યા છે. ગઈ કાલે જે રંગ હતો તે કદાચ અાજે ના પણ મળે. રીતભાત, ખાનપાન, ભાષા વગેરેમાં પણ ફેરફારો દૃશ્યમાન થઈ રહ્યા છે. લિબાસો ય બદલાઈ રહ્યા છે.
વિદેશોમાંના અાપણા સાહિત્યકારો જે તે દેશોમાંના ગુજરાતી ડાયસ્પોરાના જ સભ્યો છે. પોતાના સમાજ, માહોલ, પરિસ્થિતિ અને સંઘર્ષની નીપજ સમા અવનવા અનુભવો, અસરો તેમને અાગવી રીતે વિચારતા અને લખતા કરે એ સ્વાભાવિક છે. અાજે અમેરિકા, બ્રિટન વગેરે દેશોમાં જે ગુજરાતી સાહિત્ય સર્જાઈ રહ્યું છે તેની અંદર ત્યાંના ગુજરાતી સમાજોના, તેમના માહોલના પ્રશ્નોની ચર્ચા હોઈ શકે છે. ઘબકાર પણ એ જ ધરતીનો હોવાનો. ઊડાનને તથા કલાતત્ત્વને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી કહી શકાય કે એનો સંબંધ અભ્યાસ અને સાધના સાથે હોય છે. અને એવી એંધાણી અાપણા અા સાહિત્યકારોની કૃતિઅોમાં અવશ્ય જોવા મળે છે. તેઅો કંઈક નોખી ઢબે, કંઈક નોખી વાત કરે છે. ભાષાની છાંટ પણ નોખી.
અા વિદેશવાસી ગુજરાતી લેખકોએ ઘણું લખ્યું છે, લખી રહ્યા છે. વાર્તા, લેખ, નિબંધ, નાટક, વિવેચન, પ્રવાસવર્ણન બધું તેમની કલમને સાધ્ય છે. તેમના પ્રમાણિક પ્રયાસોથી અાજે જ્યાં વિદેશી ભાષા-સાહિત્યના દરિયા ઘૂઘવાટા મારી રહ્યા છે ત્યાં ગુજરાતી ભાષાના ડાયરા પણ ઠાઠથી જામી રહ્યા છે. ગુજરાતી ગીત-ગઝલ તથા સંગીતની મહેફિલો પણ યોજાઈ રહી છે, અને નાટકોના પડદાયે ઉંચકાઈ રહ્યા છે. અા કંઈ નાનીસૂની વાત નથી. એક નોંધપાત્ર ઐતિહાસિક ઘટના છે.

 

Loading

...102030...4,3634,3644,3654,366...4,3704,3804,390...

Search by

Opinion

  • ચલ મન મુંબઈ નગરી—367
  • આપણે ક્યાં સુધી લાશ થઈને જ જીવીશું?
  • ઇન્દિરાઈ કટોકટીની પચાસીએ 
  • બિલ્કીસ, ન્યાય માટેની તમારી જીદ : સાચે જ મિસાલ છે, ને મશાલ પણ !
  • બંધ મકાન

Diaspora

  • ‘આ નિરુદ્દેશ મુગ્ધ ભ્રમણ !’
  • 55 Million Speakers, 84 Editors: The Challenge Facing Gujarati in the Age of AI  
  • ગુજરાતી સાહિત્ય અને અનુવાદ – દશા અને દિશા
  • આપણે કયા ગુજરાતની વાત કરી રહ્યા છીએ?
  • દશમી ભાષા-સાહિત્ય પરિષદ :

Gandhiana

  • ગાંધીજીનું ધર્મમંથન અને વ્યાપક ધર્મભાવના
  • वे हर स्तर पर मनुष्य को आजाद देखना चाहते थे 
  • નિરાધાર, દીન, હીન, સર્વને સમાવતો ગાંધી-સમાજવાદ 
  • બધી શાળાઓએ અપનાવવા જેવું પુસ્તક
  • યાંત્રિક યુગમાં માનવ ક્યાં ખોવાયો?

Poetry

  • હવે સૂઇ જા
  • ખાલી, કહેવાની વાત છે
  • ને ,પાળ તૂટી! !
  • હળવે હળવે હળવે
  • બગલ ખંજવાળો

Samantar Gujarat

  • ઇન્ટર્નશિપ બાબતે ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઓ જરા પણ ગંભીર નથી…
  • હર્ષ સંઘવી, કાયદાનો અમલ કરાવીને સંસ્કારી નેતા બનો : થરાદના નાગરિકો
  • ખાખરેચી સત્યાગ્રહ : 1-8
  • મુસ્લિમો કે આદિવાસીઓના અલગ ચોકા બંધ કરો : સૌને માટે એક જ UCC જરૂરી
  • ભદ્રકાળી માતા કી જય!

English Bazaar Patrika

  • State-Sponsored Communal Profiling : The Gujarat Government Must Be Held Accountable
  • My mother cries on the phone’: TV’s war spectacle leaves Indians in Israel calming frightened families
  • “Why is this happening to me now?” 
  • Letters by Manubhai Pancholi (‘Darshak’)
  • Vimala Thakar : My memories of her grace and glory

Profile

  • સમર્પિત રાષ્ટ્રસેવક, કર્મયોગી અને આદર્શ સત્સંગી : મનુભાઈ બક્ષી
  • તપસ્વી સારસ્વત ધીરુભાઈ ઠાકર
  • સરસ્વતીના શ્વેતપદ્મની એક પાંખડી: રામભાઈ બક્ષી 
  • વંચિતોની વાચા : પત્રકાર ઇન્દુકુમાર જાની
  • અમારાં કાલિન્દીતાઈ

Archives

“Imitation is the sincerest form of flattery that mediocrity can pay to greatness.” – Oscar Wilde

Opinion Team would be indeed flattered and happy to know that you intend to use our content including images, audio and video assets.

Please feel free to use them, but kindly give credit to the Opinion Site or the original author as mentioned on the site.

  • Disclaimer
  • Contact Us
Copyright © Opinion Magazine. All Rights Reserved