ઈંગ્લેન્ડના ગુજરાતીઓને ગુજલિશ ગઝલો વડે બદલાયેલા સમયનો રસિકપૂર્ણ રીતે અહેસાસ કરાવે છે અદમ ટંકારવી

ગુજરાતી ભાષાને જિવાડવાનો પ્રયત્ન ગુજરાતમાં થાય છે, તેનાથી વધુ મુંબઈમાં થાય છે અને મુંબઈમાં થાય છે તેનાથી વધું ઈંગ્લેન્ડ, અમેરિકામાં થાય છે. ગુજરાતી યા કોઈ પણ ભાષા માત્ર એ નથી કે જે લખાવટમાં યા બોલાશમાં હોય છે. એ એક સમગ્ર સંસ્કાર, સંસ્કૃિત, જીવંત વ્યવહાર છે. તમે દાળઢોકળી બનાવો તે પણ ગુજરાતી ભાષા છે અને છોકરીને બલોયા પહેરવાનું મન થાય તે પણ ગુજરાતી ભાષા છે અને તેથી જ ગુજરાતી ભાષા ત્યાં મરી રહી છે તેવું કહેવાય જ્યાં આ બધું મરી રહ્યું છે. બાકી, અંગ્રેજી ભાષા ગુજરાતી ભાષાનું અમુક અંગ તો કાપીને લઈ જ જવાની છે, કારણ, કે દરેક ભાષા આપણને કશુંક આપે છે અને સમાંતરે લે પણ છે.

ઓ … કે … ઓ.કે. વાત તો આપણે એ જ કરવાના છે જે અહીં કરીએ છીએ. આ વેળા અદમ ટંકારવીની વાત. મૂળ તેઓ ભરૂચ પાસેના ટંકારા ગામના. તેમની ‘ટંકારવી’ અટક એ ગામનાતાને જ સૂચવે છે.

ગુજરાતી ગઝલમાં લાંબો સમય સુધી ‘પાલનપુરી’ અટક ધરાવનારા ગઝલકારોનું વર્ચસ્વ રહ્યું પણ હવે ‘ટંકારવી’ અટક પણ એ લાઈનમાં છે – અદમ ટંકારવી, મહેક ટંકારવી, અઝીઝ ટંકારવી, કદમ ટંકારવી. (બીજા ય હશે) ટંકારા એક એવું ગામ છે જ્યાંના ખાસ્સા લોકો પરદેશ રહે છે. અદમ ટંકારવી તેમાંના એક. મૂળ તેમની અટક આદમ ઘોડીવાલા પણ પછી ટંકારવી. તેઓ વર્ષો સુધી વલ્લભ વિદ્યાનગરની ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઈંગ્લિશમાં અધ્યાપક હતા અને ત્યારે પણ ગઝલો લખતા અને પરિષ્કૃિત નામના સાહિત્યના નવલેખનના આંદોલનમાં પણ સક્રિય હતા. ૧૯૯૧માં તેઓ કાયમ માટે ઈંગ્લેન્ડ આવી ગયા. અહીં પણ બ્રિટનની શાળામાં શિક્ષણનું જ કામ કરવા લાગ્યા. પરદેશમાં ગુજરાતી ભાષા-શિક્ષણની પ્રવૃત્તિ નિરંતર ચાલતી રહે છે અને તેની જરૂરિયાત પ્રમાણે અદમ ટંકારવી જેવા શિક્ષકો ત્યાં પહોંચી જાય છે. અદમભાઈ બૌદ્ધિક હોવાના કારણે બ્રિટનના સમાજ અને બ્રિટનમાં વસતા ગુજરાતી સમાજનું સામાજિક પૃથક્કરણ બહુ સૂક્ષ્મ રીતે કરી શક્યા. તેમણે જોયું કે અહીં જે વ્યક્તિસ્વાતંત્ર્ય મળે છે તેના કારણે ગુજરાતી (યા ભારતીય) કુટુંબોમાં કેવી કેવી સમસ્યાઓ સર્જાય છે.

તેમણે ૧૯૯૬માં ત્યાંનાં ગુજરાતી સામયિક “ઓપિનિયન”માં ‘સત્યાનાશ: ઈંગ્લેન્ડની આંતરકથા’ નામે લેખ લખ્યો અને પછી તેવું તેઓ સતત કરતા રહ્યા છે. આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિ ત્યાંના ગુજરાતીઓ માટે સામાજિક જાગૃતિનું કામ કરે છે. ત્યાંના ગુજરાતી બાળકો ‘સારે જહાં સે અચ્છા હિન્દોસ્તાં હમારા’ ગાતાં હોય તો સામે પ્રશ્ર્ન પુછાય છે કે, ‘ઈફ યોર કન્ટ્રી ઈઝ સો ગુડ, વોટ આર યુ ડુઈંગ હિયર?’ને જવાબ આપવા મુશ્કેલ બને છે. ‘બ્રિટન, આદમકદ અરીસામાં’ પુસ્તક વાંચશો તો અદમ ટંકારવીનું ચિંતન અનેક મુદ્દાઓ વડે ત્યાંના ગુજરાતીઓને ઓળખાવશે.

ખરેખર તો તેઓ ગુજરાતીઓની જૂની પેઢી અને નવી પેઢી વચ્ચે જે ગ્રે સમય છે તેને વાચા આપવા પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે. છે તેઓ ગઝલકાર એટલે વધારે આધાર તેનો જ લેવાના. બ્રિટનમાં જે કાંઈ સાંસ્કૃિતક પ્રવૃત્તિ ચાલે છે તે મંદિરમાં થતી પ્રવૃત્તિ યા ગરબા કે લગ્નપ્રસંગો પુનર્જીવિત થતા સંસ્કારો જ નથી, બલકે સાહિત્યની પ્રવૃત્તિઓ અને ત્યાંના ગુજરાતી સામયિકોમાં પ્રગટતું ગુજરાતીપણું પણ છે. અદમ ટંકારવીને તમે તેના અત્યંત સક્રિય નેતા ગણી શકો. ત્યાં મહેક ટંકારવી છે જેમણે ગુજરાતી રાઈટર્સ ગિલ્ડ-યુકેની ૧૯૭૩માં સ્થાપના કરી છે, જેના વડે ત્યાંના બોલ્ટન, પ્રેસ્ટન, બ્લેકબર્ન, લેસ્ટર સહિત અનેક ટાઉન, શહેરોમાં સતત મુશાયરા થાય છે. અદમ ટંકારવી તમને આ મુશાયરામાં ગુજલિશ ગઝલો વડે ત્યાંના ગુજરાતીઓને રસિકપૂર્ણ રીતે બદલાયેલા સમયનો અહેસાસ કરાવે છે. જેમ કે

‘બાગમાં ક્યાં હવે ફરે છે સનમ
વેબસાઈટ ઉપર મળે છે સનમ
ફલોપી ડિસ્ક જેવો આ ચહેરો તારો
અન્ય ઉપમા જ ક્યાં જડે છે સનમ.’
એક પૉએટ એટલે મૂંઝાય છે.
ભાષાબાઈ એઈડ્સથી પીડાય છે
વેર ધ શૂ પિન્ચીઝ ખબર પડતી નથી
બ્લડસ્ટ્રીમમાં પીડા જેવું થાય છે!
‘નાની અમસ્તી વાતમાં અપસેટ થઈ ગઈ
હમણાં સુધી જે ધિસ હતી તે ધેટ થઈ ગઈ
અરવિંદને ઈંગ્લેન્ડનો વિઝા મળી ગયો
ખાદીની એક ટોપી પછી હૅટ થઈ ગઈ.’

કોઈ માને કે ના માને, ભાષાને જિવાડવાનું કામ સર્જકો જ કરતા હોય છે. બ્રિટનમાં પણ આ જ હકીકત છે. અદમ ટંકારવી કહે છે કે, ‘બ્રિટિશ ગુજરાતીઓની હાલત કફોડી છે. નાગરિકતાની વાત નીકળે ત્યારે યુવાન એશિયનો જે તોરથી ‘આઈ એમ બ્રિટિશ’ કહે છે તે જોવા જેવો છે.’ અદમ ટંકારવીને ગુજરાતી ભાષા અને ગુજરાતી સમાજની ઘણી ચિંતા છે.

‘વેમ્બલીમાં લડખડે છે ગુર્જરી
હાઈ હેલો પણ કરે છે ગુર્જરી
બ્લેકબર્નમાં થરથરે છે ગુર્જરી
બર્ફમાં લપસી પડે છે ગુર્જરી!’

પરદેશમાં જીવતા હો તો માત્ર વ્યવસાય-વ્યાપારની પ્રવૃત્તિથી ન જીવી શકાય. ભાષા અને સંસ્કૃિત વિના દરેકનું અસ્તિત્વ અધૂરું રહે છે. અદમ ટંકારવી જેવા આ ક્ષેત્રે જે પ્રદાન કરે છે તેનું નોખું મૂલ્ય ઘટે છે. સામાન્યપણે પરદેશ ગયેલા દેશીને એ જ પુછાતું હોય છે કે, ‘શું કમાયા?’ અદમ જેવા એવા કમાયેલાને પૂછે છે કે, જે કમાયા તેમાં કેટલા ગુમાયા એ જાણ્યું? તેમના ગઝલસંગ્રહ અને સંપાદનમાં પણ આ પ્રશ્ર્ન ઊઠતો અનુભવાશે.

દેશી-પરદેશી ગુજરાતી – ‘ઉત્સવ’, “મુંબઈ સમાચાર”, 15 ડિસેમ્બર 2013

સુજાતાની જિંદગીએ એકાએક પડખું બદલ્યું.

એના ભયાનક સપનામાંથી જાગી જવા એણે બહુ પ્રયત્નો કર્યા. પણ એ સપનું નહોતું.

સુજાતા સામાન્ય સ્ત્રી છે. વલસાડ જિલ્લાના નાના ગામડામાં જન્મીને મોટી થઈ છે. જ્ઞાતિનો સારો છોકરો મળતો હતો એટલે માબાપે લગ્ન ગોઠવી નાખ્યાં. સુજાતા નવમા ધોરણમાં હતી. પતિ દસમું ધોરણ પાસ હતા. એક ધોરણ વધારે ભણેલા. લગ્ન થયાં એટલે સુજાતાએ અભ્યાસ પડતો મૂક્યો અને સંસારમાં જોતરાઈ ગઈ. બે છોકરા પણ થઈ ગયાં. પતિ પણ અભ્યાસ છોડીને એમના બાપદાદાની પાંચસાત વીઘા જમીન હતી એ ખેડીને ગુજરાન ચલાવતા હતા.

મોટાં નણંદ ભણેલાં હતાં. શહેરની કૉલેજમાં ખાસું ભણ્યાં હતાં. ભણીને એ જ કૉલેજમાં નોકરી કરવા લાગ્યા હતાં. ત્યાં જ કોઈ છોકરા સાથે ઓળખાણ થઈ અને એ પરનાતનો હતો તો ય એની સાથે લગ્ન કરી લીધાં. કુટુંબીઓ બધાં બહુ અકળાયેલાં પણ કોઈનું કશું ચાલ્યું નહોતું.

થોડા વખત પછી નણંદ અને નણંદોઈ અમેરિકા જતાં રહ્યાં.

અમેરિકાની સુખ-સગવડો વિશે તો સુજાતાએ એની બહેનપણીઓ પાસેથી ખૂબ સાંભળ્યું હતું. એની જેમ જ ભણતર પડતું મૂકીને એની એક બે બહેનપણીઓ પરણીને તરત જ અમેરિકા ભેગી થઈ ગઈ હતી. એ બહેનપણીઓ કોઈક વાર દેશમાં આવતી ત્યારે એમની પાસેથી અમેરિકાની જાહોજલાલી અને સુખ સગવડોની વાતો સાંભળવા મળતી.

નણંદબા અમેરિકા ગયાં ત્યારથી સુજાતાને પણ અમેરિકા જવાની લગની લાગી ગઈ હતી. પૂછપરછ કરી કરીને એણે એટલું જ્ઞાન મેળવી લીધું કે નણંદબા જો એમના નાનાભાઈની ‘ફાઈલ’ મુકે અને ‘સ્પૉન્સર’ કરે તો આખા કુટુંબ સાથે એનાથી પણ સહેલાઈથી અમેરિકા જવાય અને સુખની જિંદગી જીવાય. ‘ફાઈલ’ કે ‘સ્પૉન્સર’ એટલે શું એ બાબતની એને કંઈ ગતાગમ હતી નહીં. પણ અમેરિકા જવાનો પોતાને માટે તો આ જ એક રસ્તો છે એટલું એણે પાકે પાયે શોધી કાઢ્યું હતું.

નણંદ આઠ-દસ વર્ષથી અમેરિકામાં છે. પૈસે ટકે સદ્ધર થઈ ગયાં છે. બાગ બગીચાવાળો મોટો બંગલો ખરીદ્યો છે. નણંદોઈને કોઈ મોટી કંપનીના હોદ્દેદાર તરીકે મોટો પગાર મળે છે. નણંદબા ભણેલાં છે એટલે એમને પણ સારા પગારની નોકરી છે.

સુજાતા નણંદને વારંવાર સમજાવીને લખ્યા કરતી કે ‘તમારા ભાઈની’ ફાઈલ વહેલી તકે મૂકી દો તો સારું જેથી અમેરિકા આવીને અમે અને અમારાં બે છોકરાં પણ સુખના દિવસો જોઈ શકીએ. નણંદ ઇન્ડિયા આવતાં ત્યારે પણ સતત કહ્યા કરતી કે ‘તમારા ભાઈની ફાઈલ મૂકો …. ફાઈલ મૂકો ….’

છેવટે, બહુ આનંદથી નણંદ ફાઈલ મૂકવા તૈયાર થયાં. પણ પછી સુજાતાને ખબર પડી કે આ રીતની ફાઈલથી તો બાર-પંદર વર્ષે અમેરિકા જવાનો પત્તો લાગે. ત્યાં સુધીમાં તો શું નું શું થઈ જાય. મહેનત કરવા માટે જુવાનીનું જોમ જતું રહે. ઘડપણ પણ બારણું ખખડાવવા લાગે. પછી માંદલું કે થાકેલું શરીર ત્યાં લઈ જઈને શું કરવાનું ? ગમે તે મજૂરીનું કામ કે નાનો મોટો પોતાનો ધંધો કેવી રીતે થાય ! નણંદની ‘ફાઈલ’ તો અમેરિકા જવા માટેનો બહુ જ લાંબો રસ્તો ગણાય. એની અકળામણ વધવા લાગી. અમેરિકા વહેલા જવાનો કોઈ બીજો રસ્તો જ નહીં હોય ! એવું તો બને નહીં. એને હવે અમેરિકા જવાની ધૂન લાગી ગઈ હતી. ધીરજ સાવ ખૂટી ગઈ હતી. સતત અમેરિકાના જ વિચારો આવ્યા કરતા હતા. મારાં છોકરાંને ત્યાં કેવું સરસ ભણવા મળશે ! કેવાં સરસ સુખી થઈ જાય !

સવારે નળમાંથી પાણી જતું રહે તે પહેલાં ચોકડીમાં ડોલ, ધોકો અને સાબુ લઈને કપડાં ધોવા બેસતી ત્યારે …. અમેરિકામાં તો કપડાં ધોવાનાં અને સૂકવવાનાં પણ મશીન ! કેવી નિરાંત ! મશીનમાં કપડાં ધોવાથી બચેલો એ સમય પૈસા કમાવાની મજૂરીમાં વાપરી શકાય ને ! પણ એ અમેરિકામાં જવાશે ક્યારે અને કેવી રીતે ? દિવસે દિવસે એની તાલાવેલી, એની અધીરાઈ વધતી જતી હતી.

બપોરનાં વાસણ અને કચરા પોતાં કરતી વખતે પણ …. અમેરિકામાં તો ઊભાં ઊભાં જ નળના પાણી નીચે વાસણ સાફ કરી નંખાય. વધારે પડતાં વાસણો થાય તો એ ધોવાનું પણ મશીન ! ચોવીસે કલાક ઠંડું-ગરમ પાણી ચાલુ જ હોય. એના મનમાં સતત અમેરિકાની સવલતો જ ઘૂમરાયા કરતી હતી. એ વિચાર્યા કરતી કે જો આગળ વધવું હોય, જિંદગી સુધારવી હોય અને જીવનમાં કંઈક અર્થવાળું કાર્ય કરવું હોય તો હવે ગમેતેમ કરીને અમેરિકા ગયા વિના છૂટકો નથી.

કેટલાક સંબંધીઓએ સલાહ આપીએ કે 12-15 વર્ષ રાહ જોવી ના હોય તો થોડા વખતના વિઝિટર વીઝા ઉપર જવાનો પ્રયત્ન કરો. પછી તો ત્યાં રહી પડવાનું. કેટલા ય લોકો એવું કરે છે. સુજાતાને પણ આ વિચાર ગમ્યો. એના પતિને પણ એ વિચાર ગમ્યો. એમણે એક રીઢા અને અનુભવી ટ્રાવેલ એજન્ટનો સંપર્ક કર્યો. એજન્ટના કહેવા પ્રમાણેનાં જરૂરી કાગળિયાં મોકલી આપવા અમેરિકા નણંદને જણાવ્યું. થોડા દિવસ પછી એ બધાં જરૂરી કાગળિયાં આવી જતાં, એજન્ટના માર્ગદર્શન પ્રમાણે, એ લઈને આખું કુટુંબ નક્કી કરેલા દિવસે વિઝિટર-વીઝાનું નસીબ અજમાવવા મુંબઈ, અમેરિકન કૉન્સુલેટની ઑફિસમાં ઉપડ્યું. ઑફિસમાં ઠાંસોઠાંસ ગિર્દી હતી. લોકોના પાસપોર્ટમાં ફટાફટ સિક્કા મરાતા હતા – ‘હા’ અથવા ‘ના’ જેમના પાસપોર્ટના મોઢામાં ‘હા’નું મધ પડતું એમના આનંદનો તરવરાટ છુપ્યો છૂપાતો નહોતો. વિઝાના પૈસા ભરવાની બારીએ જતાં એમની ચાલમાં નરી ઉત્તેજના ઉભરાતી. અને જેમના પાસપોર્ટની છાતીમાં ‘ના’ની કટાર ભોંકાઈ હોય એમના મોં ઉપર અસહ્ય વેદના દેખાતી હતી. નિરાશાની ઊંડી ખીણમાં ફેંકાઈ ગયા હોય એવી ગભરામણ, એવી લાચારી એમના મોં ઉપર દેખાતી.

સુજાતા અને એનું કુટુંબ પણ લાઇનમાં ગોઠવાઈ ગયું હતું. સુજાતાનું હૈયું ધડક ધડક થયા કરતું હતું. પોતાનું શું થશે ? ‘હા’ કે ‘ના’ ? પસીનાથી હથેળીઓ ભીની થયા કરતી હતી. જેમ જેમ નંબર આગળ વધતો જતો હતો તેમ તેમ એને વધારે હાંફ ચઢતો, જતો હતો. ક્યારેક નાની બેબી ઉપર કે પાછળ ઊભેલા પતિ ઉપર અકળાયેલી નજરે એ જોઈ લેતી. એને ચેન પડતું નહોતું. ઘરેથી નીકળતાં પહેલાં એણે કેટલીયે વાર ‘હા’ ‘ના’ની ચિઠ્ઠીઓ પોતાની નાની બેબી પાસે ઉપડાવી હતી. નાનું બાળક નિર્દોષ હોય. એ જે ઉપાડે તે સાચું જ હોય એવું માનતી. બેબીએ ઉપાડેલી ચિઠ્ઠીમાં ‘ના’ આવે તો ફરી ત્રણ વાર ચિઠ્ઠી ઉપાડવાની અને એમાં બે વાર હોય તે ગણવાનું એ રીતે મન મનાવતી. વીઝા મળી જશે તો ભગવાનને ખુશ કરવા પોતે શું શું કરશે એની કેટલીયે માનતાઓ મનોમન માની હતી.

વીઝા મળી જાય તો નણંદબા બધી ટિકિટો મોકલવાનાં હતાં. ત્યાં પહોંચ્યા પછી, થાળે પડીને, એમને એ બધા પૈસા ભરપાઈ કરી દેવાના હતા. એક વાર ત્યાં પહોંચ્યા પછી ચાર ટિકિટોના પૈસા કમાવા બહુ અઘરા નથી હોતા એવો બધાનો અનુભવ એણે સાંભળ્યો હતો.

અમેરિકાના સપનાં જોતી, આજે આ વીઝાનું શું થશે … શું થશે … એવા ફફડાટમાં ઝોલાં ખાતી, પોતાના વારાની રાહ જોતી, એ અદ્ધર જીવે ઑફિસમાં બેઠી હતી. અત્યાર સુધીમાં કેટલીયે વાર એણે એના પતિને બધાં કાગળિયાં બરાબર છે કે નહીં એ તપાસીને ખાતરી કરી લેવા કહી નાખ્યું હતું.

એમના નામની બૂમ પડી.

ધડ દઈને એ ઊભી થઈ. પતિને જલદી આગળ થવા કહ્યું. હાથમાં બધાં કાગળિયાં બરાબર છે કે નહીં એની ખાતરી કરી લેવા ફરી ટોક્યા. બાજુમાં કોઈને સંભળાય નહીં એ રીતે એણે પતિને સૂચના આપી. ‘જે પૂછે એના બરાબર જવાબ આપજો. કશું બાફતા નહીં. સેહેજ ગભરાતાં નહીં. હમજ્યા ?’ વીઝાની બારી પાસે પહોંચવાનું અંતર જેમ જેમ ઘટતું જતું હતું તેમ તેમ એના ધબકારા વધતા જતા હતા. ‘આ પાર’ કે ‘પેલી પાર’ ની આ ઘડી હતી. તરવા કે ડુબવાની આ ક્ષણ હતી.

બારીએ પહોંચ્યા પછી પેલા કારકુન ગુજરાતી દુભાષિયા દ્વારા થોડા સવાલ કર્યા. પતિએ ગરીબડા થઈને બધા જવાબ આપ્યા. કારકુને ગોરા અમેરિકન અધિકારી સાથે કંઈક મસલત કરી. સુજાતાનું કલેજું ફાટફાટ થતું હતું. આ એ જ ક્ષણ હતી જેમાં પ્રારબ્ધ પલ્ટાવાનું હતું. પેલા કારકુનના હાથમાં એના નસીબની ચાવી હતી. એ કારકુન હવે આ ક્ષણે શું કરશે ….?? અદ્ધર શ્વાસે સુજાતા એની સામે તાકી રહી હતી. આ ગોરો અધિકારી અને આ કારકુન અમારા નસીબ ઉપર મોટો પથરો મારીને આખું ભવિષ્ય છુંદી નાખશે કે પછી અમેરિકાનું બારણું ખોલી આપશે ! આ પાંચ સાત ક્ષણો એને અનંત કાળ જેવી લાંબી અમે અસહ્ય લાગતી હતી. મનમાં ને મનમાં એ બબડવા લાગી ‘હે મારા નાથ ! કૃપા દૃષ્ટિ રાખજે.’ કારકુનના મોંમાંથી ક્યા બોલ બહાર પડે છે તે સાંભળવા એના શ્વાસ અદ્ધર રોકાઈ ગયા હતા. કારકુનના મોં ઉપરથી એની નજર ખસતી નહોતી. હૈયું બાળીને ખાખ કરી નાખે એવો …. ‘ના’ કે પછી પુષ્પવૃષ્ટિ થતી હોય એવો આલ્હાદક ‘હા’ શબ્દ કારકુનના મોંમાંથી બહાર આવશે !! શું થશે !

કારકુને એની ટેવ મુજબ બધાંના પાસપોર્ટમાં ધબાધબ કંઈક સિક્કા માર્યા.

પછી એનું મોં ખૂલ્યું. એ બોલ્યો ….

‘લો …. આ બધાં કાગળિયાં …. જાવ, પેલી બારીએ જઈને પૈસા ભરી દો.’

સુજાતાના આખા શરીરમાં ઝણઝણાટી પ્રસરી ગઈ. બધાંના પાસપોર્ટમાં અમેરિકાનું પ્રવેશ દ્વાર ખોલી આપતા ‘વિઝિટર-વીઝા’ના સિક્કા મારી દીધા હતા. સુજાતાના માન્યામાં નહોતું આવતું. એનો હરખ બેકાબૂ થઈ ગયો હતો. અડધી ગાંડી થઈ ગઈ હોય એટલો ઉત્સાહ, એટલો થનગનાટ સુજાતાની રગેરગમાં દોડવા લાગ્યો. જલદી જલદી પૈસા ભરી દેવા એણે પતિને દબાણ કરવા માંડ્યું. રખેને કદાચ આ વીઝાવાળાઓનો વિચાર બદલાઈ જાય અને પાછા ‘ના’ પાડી દે તો !

બધી વિધિ પતાવી દીધી. આ વીઝાથી તો હવે આખી જિંદગી પલ્ટાઈ જવાની છે. વીઝાના સિક્કાવાળા એ પાસપોર્ટને જીવના જોખમની જેમ કાળજીપૂર્વક સાચવતી, ખુશખુશાલ થતી, છોકરાં અને પતિ સાથે, એ કૉન્સુલેટની ઑફિસમાંથી બહાર નીકળી.

ઑફિસની અંદર તો બહુ મીઠી ઠંડક હતી. પણ બહાર નીકળતાં મે મહિનાની ગરમી શરીરને ઊભું બાળી નાખે એવી હતી. બન્ને છોકરાં થાકીને લોથ થયાં હતાં. ભૂખ્યાં પણ થયાં હતાં. પોતાને પણ હવે ભૂખ લાગી હતી. વીઝા ના મળ્યા હોત તો ભૂખ પણ મરી ગઈ હોત. પરંતુ હવે તો આખું જગ જીત્યા જેટલો ઉંમગ ઉભરાતો હતો.

‘આપણે સામેની હોટલમાં જઈને છોકરાંને કંઈક ખવરાવીએ. બહુ ભૂખ્યાં થયાં છે. મને પણ ભૂખ લાગી છે.’ આખું ફેમિલી સંતોષથી જમીને હોટલની બહાર નીકળ્યું.

‘આપણે ટેકસી કરીને જ છેક ગામડે પહોંચી જઈશું ?’ એણે પતિને પૂછયું.

પતિદેવ પણ આજે બેહદ ખુશ હતા. અમેરિકા જઈને હવે તો મહેનત કરીને ડૉલર કમાવાના છીએ. ટેક્સી માટે એ સંમત થઈ ગયા.

‘ભલે …. આજે થઈ જાય ટેક્સી …. અમેરિકામાં હવે કમાવાનું જ છે ને.’ એમણે ત્યાંથી પસાર થતી એક ટેક્સીને હાથ ઊંચો કર્યો. ટેક્સી ઊભી રહી. પેટ્રોલના ધુમાડા ઉપરાંત એ ટેક્સીમાં મુંબઈની એક આગવી, વિશિષ્ટ વાસ હોય છે. પતિદેવે ડ્રાઇવર સાથે થોડી લમણાઝીક કરી અને છેક ગામડે સુધી લઈ જવાનું ઉચક ભાડું ઠરાવ્યું. ઉત્તેજીત થયેલાં છોકરાં પાછળની સીટમાં કૂદી પડ્યાં. સુજાતા પણ એ જ સીટમાં ગોઠવાઈ. પતિદેવ ડ્રાઇવરની બાજુની આગળની સીટમાં વટથી બેઠા.

મુંબઈની એ ગિરદીમાંથી, સતત હોર્નના અવાજે બધાને દૂર કરતો કરતો, ડ્રાઇવર ટેક્સી હાઈવે ઉપર લાવ્યો. હવે ટેક્સીએ થોડી સ્પીડ પકડી.

પાછળ બેઠી બેઠી સુજાતા હવે શું શું ખરીદવું એની યાદી મનમાં કરતી હતી. નણંદ માટે શું શું લઈ જવું, નણંદોઈ માટે શું લઈ જવું. એમનાં છોકરાં માટે શું શું લઈ જવું. નણંદબા મરી મસાલા, અથાણાં, કપડાં કે એવી કોઈ ચીજો મંગાવે તો એની તૈયારી કેવી રીતે કરવી …. આ વિચારોમાં ખોવાઈ ગઈ હતી. ટેક્સી આગળ વધતી હતી.

અચાનક, કાન ચીરી નાખે એવા મોટા ધડાકા સાથે સુજાતા અને છોકરાં ટેક્સીની આગળની સીટ સાથે પછડાયાં. સામેથી પૂરપાટ આવતી એક મોટી ટ્રક ટેક્સી સાથે અથડાઈ ગઈ હતી. ટેક્સીની આગળનો ભાગ સાવ ચેપાઈ ગયો હતો. ધુમાડા નીકળવા શરૂ થઈ ગયા હતા. ડ્રાઇવરનો આખો ચહેરો લોહી લુહાણ થઈ ગતો હતો. એ બેભાન અવસ્થામાં અંદર ઢળી પડ્યો હતો. ડ્રાઇવરની બાજુમાં આગળ બેઠેલા એના પતિનો દેહ તો સાવ છુંદાઈ ગયો હતો. લોહી લુહાણ થયેલું એમનું અર્ધું શરીર તૂટી ગયેલા બારણામાંથી અડધું બહાર લટકતું હતું. એમની છાતીમાંથી બેસુમાર લોહી વહે જતું હતું. વેદનાની ચીસો સંભળાતી હતી.

પાછળની સીટમાં બેઠેલાં છોકરાં અને સુજાતાને પણ વાગ્યું તો હતું પણ એ બધાં ભાનમાં હતાં. આ એક્સિડંટથી એ બધાં ફફડી ઉઠ્યાં હતાં. રોકકળ શરૂ થઈ ગઈ હતી. ડ્રાઇવર અને પતિની લોહી લુહાણ હાલત જોઈને એ બધાં ડઘાઈ ગયાં હતાં એ બન્ને આગળના ભાગમાં બેભાન પડ્યા હતાં.

જોત જોતાંમાં આસપાસના લોકો ભેગા થઈ ગયા. બૂમાબૂમ શરૂ થઈ ગઈ. સૌ પોતાનાથી બનતી મદદ કરવા મંડી પડ્યા કોઈકે પોલિસને ફોન કર્યો. એમ્બ્યુલન્સ પણ આવી. ડ્રાઇવર અને સુજાતાના પતિને તાત્કાલિક નજીકની હૉસ્પિટલમાં ખસેડવામાં આવ્યા.

બે કલાક પછી ડૉક્ટરે સમાચાર આપ્યા કે ડ્રાઇવર અને સુજાતાના પતિ-એ બન્નેનું મૃત્યુ થયું છે. કોઈને બચાવી શકાયા નથી.

સમાચાર સાંભળતાં જ સુજાતાનું હૈયું જાણે ફાટી ગયું. પોતાના વાળ ખેંચીને એણે ચીસ પાડી. લોકોએ એને સંભાળવા માંડી. આવા સમયે લોકોમાં પડેલી માનવતા અચાનક બહાર આવી જાય છે.

*   *   *

અમેરિકાથી નણંદબા તાત્કાલિક આવી ગયાં. ત્રણ અઠવાડિયાં સુજાતા સાથે રહ્યાં. ભાઈના મૃત્યુ પાછળનો બધી વિધિ પતાવ્યા. જતાં જતાં એમણે સુજાતાને સલાહ આપી ….

‘ભાભી, હવે શાંતિથી મારી વાત સાંભળો. ખોટું ના લગાડશો. અને મારા વિશે ઊંધું ના સમજી બેસશો.’   સાડલાના છેડાથી આંસુ અને નાક લૂછતાં સુજાતાએ નણંદ સામે જોયું. નણંદે સુજાતાના ખભા ઉપર હાથ મુક્યો અને મૃદુ અવાજે બોલ્યાં …

‘ભાભી, આ સંજોગોમાં તમે હવે અમેરિકા આવવાનું કેન્સલ કરો. બે નાનાં છોકરાંને લઈને તમે ત્યાં શું કરશો ? ભણતર વગર સારી નોકરી મળે નહીં. બે નાનાં છોકરાં ઉછેરતાં ઉછેરતાં જ્યાં ત્યાં મજૂરી કરવી એ અમેરિકામાં સહેલું નથી અને સલામત પણ નથી.’

નણંદબા આ શબ્દો મોટા હથોડાના ફટકાની જેમ સુજાતાના હૈયા ઉપર વાગ્યા. અમેરિકા આવવાનું કેન્સલ ! એની જિંદગી જાણે એકાએક ત્યાં જ થંભી ગઈ હોય એવું એને લાગ્યું. એ જ ક્ષણે જિંદગી ત્યાં જ થીજી ગયેલી લાગી. પેલા કારકુને વિઝા આપીને એ ક્ષણે અમેરિકાનું બારણું ખોલી આપ્યું હતું. નણંદબાએ આ ક્ષણે એ બારણું ધડ દઈને બંધ કરી દીધું … એને તો હતું કે નણંદબા ઉલ્ટાના એનાં છોકરાંને એમની પાંખમાં લઈને હૂંફ આપશે ! પરંતુ સુજાતાને ખબર નહોતી કે જિંદગી પડખાં બદલતી રહે છે. એક ક્ષણે આનંદના શિખર ઉપર લઈ જાય અને કઈ ક્ષણે અંધારી ખીણમાં ધકેલી દે એ કહેવાય નહીં.

‘નણંદબા … આઆઆ …’ ચોધાર આંસુએ ધ્રૂસકાં લેતી સુજાતાનો અવાજ આ અણધાર્યા આઘાતથી ફાટી ગયો. ‘નણંદબા, આ ..આ ..આ .. તમે શું બોલો છો ? અમારું અમેરિકા આવવાનું કેન્સલ ! હવે અહીં અમારું કોણ રહ્યું છે? તમારા ભાઈ ગયા એટલે હું હવે તમારી કોઈ નહીં ! મારાં છોકરાંનો તો વિચાર કરો. નણંદબા, અમને ત્યાં આવવા દો. તમે ફક્ત થોડા દિવસ માટે જ સાથ આપજો. પછી હું મારો રસ્તો કરી લઈશ. હું હાથ જોડીને તમને વિનંતી કરું છું.’

‘ભાભી, તમે અકળાશો નહીં. હું તમને અને બાળકોને અહીં પૈસે ટકે અગવડ નહીં પડવા દઉં. પણ તમે હવે અમેરિકાનો મોહ છોડો … ત્યાં આ છોકરાં સાથે તમારાથી એકલા હાથે પહોંચી નહીં વળાય. ભાઈ હોત તો વાત જુદી હતી. ભાભી, આ બહુ વ્યવહારુ વાત છે. પ્રૅક્ટિકલ વાત છે.’

‘ના …. નણંદબા …ના. એવું ના કરશો. હું પહોંચી વળીશ.’

નણંદ મૌન રહ્યાં. ભાભીને અત્યારે reality સમજાવી શકાય એવું નહોતું.

એરપોર્ટ ઉપર જવા બહાર ટેક્સીમાં સમાન ગોઠવાઈ જતો હતો. ટેક્સીવાળાએ હળવું હોર્ન માર્યું ભાભીનું અમેરિકા આવવાનું કેન્સલ કરાવ્યા બદલ પોતે ખૂબ ગિલ્ટી હોય એવા ભારે હૈયે, આંસું લૂછતાં, નણંદ ટેક્સીમાં ગોઠવાયાં. અમેરિકાની આખી ફલાઈટ દરમ્યાન પણ આ ધર્મસંકટ વિશે, આ વિકટ પરિસ્થિતિ વિષે એ ચુપચાપ આંસું સારતાં રહ્યાં – ‘ભાભીને કદાચ હું બહુ ક્રૂર લાગી હોઈશ પણ ….’ 

e.mail : gunjan_gujarati@yahoo.com

It was a lovely evening in Ahmedabad, and I decided to go to Gandhi Ashram with a friend to have a chat with a senior Gandhi scholar who sits quietly in a modest, less than 10×10 room – Tridip Suhrud. Suhrud is currently involved in digitizing anything and everything related to Mahatma Gandhi. “We have already digitized nearly five lakh pages and put them online, including Gandhiji’s complete works. Once we have finished digitizing around 25 lakh pages, which would include works by all those who have worked and interacted with Gandhi, you wouldn’t need to go anywhere to do research on Gandhi. All you would need to do is to go online”, he tells me modestly as I begin talking to him.

A reputed social activist, Achyut Yagnik, known as an expert on Gujarat and Ahmedabad (Penguin has published his books on the cultural history of both), introduced me to Suhrud in mid-1990s. At that time, Suhrud was a faculty at the National Institute of Design in Ahmedabad. Thereafter, I would meet Suhrud at the Dhirubhai Ambani Institute of Information and Communication Technology (DAIICT), in Gandhinagar, Gujarat’s capital, where he taught political science and cultural history, his areas, to those ICT students who wanted go to go beyond ICT.

What a contrast it was! I thought. The mundane Gandhi hut where he sits now stands in sharp contrast to the upscale DAIICT campus. Always amenable to interact as a “master”, as he called himself informally and with a smile, I decided to ask Suhrud a controversial subject: A section of the Dalit intellectuals accuse the Mahtma of being casteist. What does he say? “Granted”, he said, repeating, “Granted… Gandhi had his own limitations, he couldn’t come out of a certain framework. But answer me one simple question: Who made untouchability a national issue, when it wasn’t on agenda, and fought against it despite huge opposition from the upper caste Hindus?”

Suhrud said, “And, who directly interacted with Babasaheb Ambedkar? None but Gandhi. There are umpteen letters between the two. Others like Rabindranath Tagore or Sardar Patel merely followed Gandhi’s views on untouchability, not beyond. None but Gandhi fought manual scavenging, called it national shame. During the trips he made to Gujarat villages, for instance, during the Dandi march, there were cases when the huts where he stayed put were ‘purified’ by setting them on fire. Often, he would be made to stay outside the village. He was considered ‘impure’ because of his views on untouchability and his unusual ways of supporting the untouchables.”

Pointing out that there are a large number of examples of this kind, the professor – who wore a trendy blue khadi kurta and a black bandi, but looking through his mundane classes – added, “In villages, high caste people would listen to him on British Empire, but when it came to untouchability, they would just back out. Show me if there is another example of this kind. Tagore wrote poetry against untouchability, following Gandhi, but never actively interacted with Ambedkar. Sardar Patel, who, following Gandhi, disapproved of untouchability in all his speeches, but didn’t take it up as campaign.”

Suhrud referred to the controversial Pune pact of 1932, where Ambedkar and Gandhi agreed to have reservation for “depressed classes” – now referred as scheduled castes and scheduled tribes. “Ambedkar wanted separate electorate for the depressed classes, which Gandhi opposed. Separate electorate would have meant Dalits could vote only to Dalit candidates, none else. The British supported such an arrangement. Few see the reason why Gandhi opposed it. It would have deprived large sections of Dalits to vote in areas where upper caste persons are candidates, especially where they are in extreme minority. Besides, other sections of society couldn’t vote for the depressed class candidates. It would have meant an end of interaction in society. Gandhi rightly opposed it”, Suhrud said.

Ask him about the objection Dalit intellectuals raise on the use of term Harijan, and Suhrud clarifies: “There was no word like Dalit during the national movement. The term Dalit came into force in 1950s, it was coined by Ambedkar. The so-called untouchables were referred to by upper classes derogatorily like ‘dhed’ in Gujarat. So, Gandhiji identified them as Harijan, or God’s children. What’s wrong in that? The fight against untouchability was the fight for Harijans as a community. They were called depressed classes by the British, and were identified as Dalits by Ambedkar in 1950s.”

Suhrud concluded by insisting that there is a need to end the move to pit Gandhi against Ambedkar . “The legacy of both is a force to be reckoned with in case Indian society has to reform”, he said. I instantly remembered how my friend Martin Macwan, a Dalit rights activist, had to face the ire of sections of Dalits during shobha yatra a year ago, when he projected Gandhi and Ambedkar together in an effort to highlight untouchability, prevailing in Gujarat cities and villages. Some Dalits threatened him he wouldn’t be allowed to enter into Ahmedabad; but the yatra didn’t stop.

Suhrud’s reference to Sardar Patel made me curious, as the Iron Man is in focus over the debatable plan to build the world’s highest statue in his memory in the midst of Narmada river for Rs 2,500 crore. It’s a mystery what Sardar thinks of untouchability. I decided to investigate. Urvish Kothari, a Gujarati publicist, who has written a book, “Sardar: Sacho Manas, Sachi Vat” and has studied Sardar as few have, told me, “To Sardar, Gandhi’s word was the gospel truth. He just followed Gandhi.” A Dalit intellectual, whom I know well, Chandu Maheria, forwarded me an article he had written on the subject several years ago in the Gujarati periodical “Dalit Shakti”.

Maheria refers to how, in 1924, thanks to the Sardar’s effort, a Dalit, Kachrabhai Bhagat, got a ticket to fight polls to Ahmedabad municipality despite stiff opposition, and ensured his victory; how he called himself “municipality’s bhangi” during that period in order to fight against insanitary conditions, which resulted in plague; and how he decided to sat with the “untouchables” in November 1922 during a Congress meet in Kathiawad where there was separate sitting arrangement for the Dalits.

But, as Suhrud told me, the Sardar didn’t have an “independent view on untouchability, like Gandhi. He was an organizer, and followed Gandhi.” Well-known sociologist Prof Ghansyam Shah, in his article, “Traditional Society and Political Mobilization: The Experience of Bardoli Satyagraha (1920-28)”, published in “Contributions to India Sociology” (1974) refers to some of Sardar’s speeches to suggest that the Sardar had no concrete views on caste. Prof Shah points to how the Sardar told upper caste people to “strengthen” caste organizations in order to fight the British Empire.

As for the “untouchables, dublas, and artisans”, while addressing them in the rural areas around Bardoli, the Sardar told them that it was their “dharma” to be loyal to their masters who belonged to the upper castes. “The government wants to divide you and the shahukar, but for you, your shahukar is everything. You should laugh at and consider him a fool if somebody says that you should change your shahukar. It is just like saying that to a pativrata (chaste and dutiful wife) that she should change her husband. How can you leave the shahukar who had helped you in your difficulties?”, the Sardar had wondered!

http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/true-lies/entry/tridip-suhrud-s-mahatma

12 December 2013, 12:10 PM IST