નેવું થયાં

હા, નેવું થયાં છે.

અને

જીવનસેતુ તળેથી

વહી ગયાં છે પુષ્કળ પાણી !

ઊછળતાં પાણી

કિનારા ફલંગતાં પાણી !

પાણીને મેં જાણ્યાં છે

ચાલ્યાં છે, માણ્યાં છે

પાણી શક્તિ

લૌકિક, અલૌકિક દૃષ્ટિ !

પાણી બગીચા,

મખમલિયા ગાલીચા.

પાણી રંગ-સુગંધ

પાણી અંતરનો મોરચંગ

પાણી મોતી

અદ્દભુત જ્યોતિ !

પાણી બુંદ, પાણી સમદર
પાણી સૌ પ્રશ્નોનો ઉત્તર

પાણીના સહયોગે માણસ
બની જતો ઝળહળતું ફાનસ !
ચઢે હિમાલય, ખેડે સાહસ
બની જતો એ દરિયાલાલ
ખોલે નવ્ય જગતનાં દ્વાર

પાણીનો સહયોગ હતો કે
આ બંદાએ કરી કવિતા
છલકાવી છે શબ્દસરિતા
ઊથલપાથલ પણ કરી છે
સિંહો-શી આફતની સાથે બાથ ભરી છે !

પણ હવે થયાં છે નેવું

ને કહ્યું છે આવું કોકે
કે નેવામાં પાણી ચડે નહીં મોભે

તો વળી ભીતર
બોલે છે કોઈક આમ
હામ પકડ, હામ
કે પાણી તો ઊડે

આકાશે ચઢે, પડે, સયલાબ બને !
પાતાળેય પૂગે !
પાણી રોકાતાં નથી
પાણી ખોવાતાં નથી
પછી ભલે ને −
એ નેવું થાય કે નવ્વાણું !
પડઘે છે પાણીનું ગાણું
હું તો બસ આટલું જાણું !

વિપુલભાઈના નિબંધોની ખાસિયત એ છે કે એ લલિત નિબંધની માયામાં ફસાયા નથી. એ વિચારપ્રધાન નિબંધમાં ‘માઇલસ્ટોન’ – માર્ગસૂચક સ્તંભ બની શકે એમ છે

વિપુલ કલ્યાણીના ડાયસ્પોરા નિબંધોનું બળવંત જાનીએ કરેલું સંપાદન વાચતાં પ્રશ્ન થાય. વિપુલભાઈ ડાયસ્પોરા લેખનની સીમિત વ્યાખ્યામાં બંધાય એવા છે ખરા? નિરંજન ભગત તો ડાયસ્પોરાને વિસ્થાપિતોનું લેખન કહે છે, જ્યારે બળવંત જાની નોંધે છે. ‘દેશ’ સાથે જેમનો ગહન સંબંધ છે, ‘પરદેશ’ જેમની નિયતિ છે એવો વૈશ્વિક પટ પર પથરાયેલો પ્રજાસમૂહ ‘ડાયસ્પોરા’ની ઓળખ પામ્યો છે. ‘ડાયસ્પોરા’ હકીકતે તો બે પ્રક્રિયા સૂચવે છે. એક વિખૂટા પડવાની વ્યથાની અનુભૂતિનો વિસ્તાર અને બીજું સ્થાયી થવાની જીવનરીતિ (પૃ. 17, વિપુલ કલ્યાણીના ડાયસ્પોરા નિબંધો)

મારી છાપ એવી છે કે વિપુલભાઈ વિસ્થાપિત મનોદશાના કે ઘર ઝુરાપાના માણસ નથી. એ આયોજન અને સંગઠનના માણસ છે. ‘અમે વિશ્વના ગુજરાતી, આપણો એક થવાનો યોગ’ નામના નિબંધમાં એ સ્વામી સચ્ચિદાનંદનું અવતરણ ટાંકે છે. આપણી પાસે સંખ્યા છે, પણ સરવાળો નથી, જ્ઞાન છે પણ દૃષ્ટિ નથી, પૈસો છે પણ આયોજન નથી. એટલે છતી શક્તિએ શૂન્ય છીએ.’ ગાંધી વિચારની ગળથૂથી પામેલા આ પત્રકાર બ્રિટનની ગુજરાતી લિટરરી એકેડેમીના કર્મઠ અગ્રણી તો ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ જેવી સંસ્થાઓને દિશાનિર્દેશ કરતા પત્રકાર છે. અમેરિકાવાસી મધુસૂદન કાપડિયા જેમ ગુજરાતીના ઉત્તમ વિવેચક છે તેમ વિપુલ કલ્યાણી બ્રિટનમાં રહીને ભાષાસાહિત્યની પ્રવૃત્તિઓ વિકસાવતા અને હવે ટકાવી રાખતા કર્મશીલ સારસ્વત છે.

સાહિત્યિક પત્રકારત્વના ક્ષેત્રે પ્રદાન કરનાર બે જ વ્યક્તિઓનાં નામ યાદ કરવાં હોય તો એક છે અમેરિકાના ગુર્જરી ડાયજેસ્ટના સંપાદક કિશોર દેસાઈ અને બીજા આ વિપુલ કલ્યાણી. અશોક મેઘાણી ગુજરાતી કૃતિઓના અંગ્રેજી અનુવાદ માટે ખ્યાતિ પામ્યા એ ખરું, પણ રામ ગઢવીના પ્રમુખસ્થાને ચાલતી ત્યાંની અકાદમીના વાર્ષિક મુખપત્રને ઘાટ આપવામાં અશોકભાઈનો નોંધપાત્ર ફાળો છે. ગુજરાતીના લાડીલા સર્જક મધુરાય ત્યાં બેઠા છે. ગઝલકાર જનાબ આદિલ મન્સૂરીનો તરવરાટ છેક સુધી અનુભવાતો. અમેરિકામાં ગુજરાતી ભાષા શિક્ષણનું કામ અક્ષર પુરુષોત્તમ સંસ્થા કરે છે તો બ્રિટનમાં વિપુલભાઈના નેજા નીચે ડો. જગદીશ દવેના સંચાલનમાં ગુજરાતી ભાષાશિક્ષણ અને પરીક્ષણનું વ્યવસ્થિત કામ ઘણાંએ જોયું છે. બ્રિટનમાં લેખન અને વાચનને પોષતાં ગ્રંથાલયો પણ છે. સરકાર બિનશરતી મદદ કરે છે.

ભાષા, સાહિત્ય, સંસ્કૃિત અને ગાંધી મૂલ્યોના આધારે વૈશ્વિક કક્ષાએ લોકશાહી પરિબળોનો અભ્યાસ એ આ નિબંધોની સામગ્રી છે. વિપુલભાઈએ પોતાના વિચારપત્રનું નામ ‘ઓપિનિયન’ રાખ્યું, અેમ કરવાનો એમને હક હતો, આફ્રિકાનું ટાન્ઝાનિયા એમનું જન્મસ્થાન (1940) ત્યાં અને જામનગર-મુંબઈમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું. ભારત અને બ્રિટનમાં કામ કર્યું. ઘર જેટલું પોતાના માટે એથી વધુ મહેમાનો માટે, કુંજબહેનનો એમાં સવાયો સાથ. ઘસાઈને ઊજળો થયેલો આ પરિવાર ક્યાં ય કશું ય અઘટિત લાગે તો ઊછળી પડે. વિવાદમાં ઉગ્રતા, સંબંધમાં પ્રેમ, ગુજરાતના બધા અગ્રણી લેખકોનું આતિથ્ય કર્યું છે અને ‘દર્શકે’ તો એમનું આતિથ્ય માણવા બીજો અવતાર લેવાનો સંકલ્પ કર્યો હોય તો નવાઈ નહીં.

વિપુલભાઈના નિબંધોની ખાસિયત એ છે કે વિશ્વના ચિંતકોનાં અવતરણ આપીને એ પોતાના મુદ્દાનું સમર્થન કરે છે. એ લલિત નિબંધની માયામાં ફસાયા નથી. એ વિચારપ્રધાન નિબંધમાં ‘માઇલસ્ટોન’ – માર્ગસૂચક સ્તંભ બની શકે એમ છે. ‘મશાલો સાવ બૂઝી, તેલ ખૂટ્યું, વાત થઈ પૂરી’ એ નિબંધના સમાપનમાં એમણે આપેલાં અવતરણો આજેય લાલબત્તી ધરે છે: સને 1921માં ગાંધીજીએ નવજીવનમાં લખેલું:

‘મારું ઘર બધી બાજુએ ઊભી દીવાલોથી ઢંકાયેલું રહે અને એની બારીઓ અને બાકોરાં બંધ કરી દેવામાં આવે એ હું નથી ઇચ્છતો. મારા ઘરની આસપાસ દેશ દેશાવરની સંસ્કૃિતનો પવન સુસવાતો રહે એમ જ હું ઇચ્છું છું, પણ તે પવનથી મારી ધરતી ઉપરથી મારા પગ ફગી જાય અને હું ઊથલી પડું એ હું નથી ઇચ્છતો.’ (પૃ. 68)

સૌજન્ય : ‘સાહિત્ય વિશેષ’, ‘રસરંગ’ પૂર્તિ, “દિવ્ય ભાસ્કર”, 22 નવેમ્બર 2015

http://www.divyabhaskar.co.in/news/MAG-sahitya-visesh-by-raghuvir-chaudhri-in-sunday-bhaskar-5175140-NOR.html

આજે ભારતના (આપણા દેશના) અનુસંધાનમાં વાત કરીશું. ભૂખી વ્યક્તિ ભગવાનનું નામ લઈ શકતી નથી, આ વાત સ્વામી વિવેકાનંદે કહી હતી.

ભૂખી વ્યક્તિનું આયુષ્ય લાંબુ રહેતુ નથી.

નવા જન્મ લેતાં બાળકને પોષણક્ષમ ખોરાક મળતો નથી, તો એમાંથી ઘણા મૃત્યુ પામે છે, અગર કદરૂપવાળા બને છે.

ભૂખ્યો માણસ નવું વિચાર કરી શકતો નથી, દોડી શકતો નથી. ડૉક્ટરો આ માટે મલ્ટી વિટામીન્સની ટેબલેટ આપતા હોય છે.

સમતોલ ખોરાક ન મળવાથી તંદુરસ્ત વ્યક્તિ બની શકતી નથી.

ભૂતકાળમાં લગભગ 70 (સિત્તેર) વર્ષ પહેલાં પુરુષને વધુ સારો ખોરાક મળતો હતો અને સ્ત્રીઓને વધ્યો ઘટ્યો અગર તે જ પ્રમાણેનો ખોરાક મળતો ન હતો, જો કે હવે આ પ્રમાણ સ્ત્રીઓ માટે નહિવત છે.

આ જ વાત અત્યારે મોટા ભાગે (S.C) શીડ્યુઅલ કાસ્ટ, હરિજનો, વણકરો તેમ જ (S.T.) શીડ્યુઅલ ટ્રાઈબ (આદિવાસી જાતિ) માટે લાગુ પડે છે.

મિનિમમ વેતનમાં આઠ કલાકનું કામ હોય છે, નહિ કે 12 (બાર) કલાકની નોકરી હોય.

આઈ-એલ-ઓ. (ઈન્ટરનેશનલ લેબર ઓર્ગેનાઇઝેશન) આઠ કલાકને દિવસ ગણે છે, નહિ કે 12(બાર) કલાકનો દિવસ.

પૂરતું વેતન ન હોવાને કારણે કપડાં રોજે રોજ ધોવાતાં નથી, સારો નહાવાનો સાબુ મળતો નથી, હાથ સાબુથી ધોવાતા નથી, કપડાં ચોખ્ખાં ન હોવાને કારણે શરીર ઉપર ખણ આવે છે, અને ગુંમડા થાય છે.

વ્યક્તિઓ અને કુટુંબના વિકાસ માટે, જિંદગી સાદી જીવવા માટે (મોજ શોખ નહિ), મિનિમમ વેતન મળવું જોઈએ, જે અત્યારે દેશની આઝાદી પછી જાહેર સાહસના એકમના કર્મચારીઓને મળે છે, જેમાં ઉત્પાદન કરતાં એકમો અને સેવા આપતા એકમોમાં ત્રીજા અને ચોથા વર્ગના કર્મચારીઓને પૂરતું વેતન મળે છે. પણ જો મોંઘવારી વધે તો તેમની વાસ્તવિક આવકમાં ઘટાડો થાય છે. મને બરાબર યાદ છે કે ગુજરાત ઇન્કમટેક્ષના (I.R.S) ઓફિસર(રેડ પાડનાર) કે.વી.એમ. પાઈના શબ્દો લગભગ 30(ત્રીસ) વર્ષ પહેલાંના છે, કે એવું તંત્ર જરૂરી છે જેમાં જરૂરી ચીજવસ્તુના ભાવ ન વધે. તો, આ આવક વાસ્તવિક આવક બની રહે.

વાસ્તવિક આવક પૂરતી રહે તો, જેનાથી વ્યક્તિ કે કુટુંબ કલ્ચરવાળું બની રહે. કુટુંબ સાથે સંગીતના કાર્યક્રમમાં જઈ શકે. કુટુંબ સાથે સારાં નાટકો જોઈ શકે. કુટુંબ સાથે સારી ફિલ્મ જોઈ શકે. ઘેર પૂરતા અખબારો + મેગેઝિનો લાવી શકે અગર સમૃદ્ધ લાયબ્રેરીમાં જઈ શકે.

પૂરતું વેતન મળવાથી કુટુંબને નાનો પણ વ્યવસ્થિત ફ્લેટ મળી રહે છે. જેનાથી ભવિષ્યમાં તે તેની માલિકીનો ફ્લેટ બની શકે છે.

પૂરતું વેતન મળવાથી કુટુંબમાં ઝગડા ઓછા થાય છે, તેમ જ આજુબાજુના રહીશો સાથે ઓછા પ્રમાણમાં ઝગડા થાય છે. ઓછા વેતન મેળવનાર કુટુંબોના વિસ્તારમાં ઝગડા–કંકાસનું પ્રમાણ વધુ હોય છે (નાની નાની વાતોમાં). જ્યારે મિડલ કલાસ કે હાયર મિડલ કલાસ વિસ્તારમાં ઝગડાનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે. ઓછું વેતન મેળવનારના દીકરાઓને મોટે ભાગે સારું શિક્ષણ મળતું નથી, ભણવા માટેનાં પૂરતાં સાધનો હોતાં નથી, તેમના બાળકોને ભણવાની સાથે પાર્ટ ટાઇમ નોકરી કરવી પડે છે. આજે અસંખ્ય બાળમજૂરો ચાની કિટલી – લારી ઉપર કામ કરતા નજરે પડે છે. જેમને ઓછા વેતનમાં નોકરી મળે છે અને ભણવાનુ મળતું નથી તેમ જ કિંમતી બાળપણ છીનવાઈ જાય છે.

વ્યક્તિ નહિ ભણવાથી રાષ્ટ્ર ઉપર બોજો બને છે. ઓછું ભણેલી વ્યક્તિ રિસર્ચ કામ કરી શકતી નથી તેમ જ સ્કીલ વર્કર બની શકતી નથી. રાષ્ટ્ર મજબૂત બનાવવું હશે તો તમામ વ્યક્તિઓને જીવવા જેટલું મિનિમમ વેતન અગર સારી આવક મળવી જોઈએ. દસ વ્યક્તિમાંથી સાત વ્યક્તિ કે ત્રણ-ચાર વ્યક્તિ મિનિમમ વેઈજ મેળવતી હોય તો અસમતોલ વિકાસ થાય છે. 

અસમતોલ વિકાસ થવાથી ગુંડાગીરી થાય. સ્ત્રીઓના સોનાના ચેઈન ખેંચી જાય છે. પુરુષો પાસેથી બેગ આંચકીને, પૈસા-રકમ લઈ જાય છે. રાત્રે એકલ-દોકલ વ્યક્તિ નીકળી ન શકે. આનાથી પોલિસ દમન વધતું જાય છે. (કાયદો તંત્ર જાળવવા માટે) શહેરમાં કે વિસ્તારમાં શાંતિ રહે નહિ. મને બરાબર યાદ છે કે અનામત આંદોલન કે કોમવાદી આંદોલન વખતે આપણી બાજુમાંથી સાયકલ કે સ્કૂટર જાય તો તરત જ ગભરામણ થાય. અશાંતિમાં વિકાસ થઈ શકતો નથી. અસમાન વિકાસ થવાથી કુટુંબમાં શાંતિ રહેતી નથી. ઈર્ષાનું વાતાવરણ રહે છે. આવું જ શહેર અને રાષ્ટ્ર માટે લાગુ પડે છે. 

શ્રમ કાયદાના અમલ માટે તટસ્થ તંત્ર નથી. રાજ્ય સરકારો ચાહે તે પ્રમાણે તેનો અમલ કરે છે. શ્રમ કાયદાના અમલથી કેવી પરિસ્થિતિ થાય છે તેમ જ તેનું મૂલ્યાંકન થતું નથી. રાજ્ય સરકારનું શ્રમ કાયદા અંગેની વિગતોવાળું મેગેઝિન નથી. આ અંગે પૂરતા વર્કશોપ કે સેમિનાર થતા નથી. અગર સેમિનારના નિચોડ માટે તંત્ર નથી. હાલના ટ્રેડ યુનિયનો પાસે રિસર્ચ અગર કો-ઓર્ડિનેશન માટેનું તંત્ર નથી. જાહેર સાહસોને નફાકારક બનાવવા જોઈએ, ઉપાયો શોધીને. નવો ટ્રેન્ડ ઊભો કરવો જોઈએ. પબ્લિક સેકટરમાં કામદારોની ભાગીદારી ઊભી કરવી જોઈએ (શેર હોલ્ડીંગ આપીને).

તારીખ 8-10-2015, ગુરૂવારના રોજ સાંજે 6 વાગે, અમદાવાદમાં મુવમેન્ટ ફોર ડેમોસ્ક્રેસી(M.S.D.)ની ચર્ચા સભામાં હિમ્મત શાહે ચર્ચાની શરૂઆત કરેલી તેની નોંધ છે

(અમદાવાદમાં દર ગુરૂવારે સાંજે 6 વાગે નર્મદ-મેઘાણી લાયબ્રેરીમાં ચર્ચા સભા મળે છે જેમાં જુદા જુદા વક્તાઓ ચર્ચાની શરૂઆત કરતા હોય છે.)