અમદાવાદ ગાંધી આશ્રમમાં હું બાપુનો ઇન્ટરવ્યુ લેવા ગયો. બાપુ ત્યાં પોતાની કુટિરમાં બેઠા બેઠા ચરખો કાંતી રહ્યા હતા. મેં કહ્યું, "બાપુ, નમસ્કાર!"
બાપુએ સહજભાવે કહ્યું, "નમસ્કાર, આવ બેટા, આવ!"
મેં કહ્યું, “બાપુ, એક પાંચ સવાલનો ઇન્ટરવ્યુ કરવો છે, આપ રજા આપો તો."
બાપુએ તરત જ ઉત્તર આપ્યો, "પહેલો સવાલ પૂછો."
મેં પણ વિલંબ વિના પૂછી લીધું, "બાપુ આજે તમારો 150મો જન્મદિન છે આખા દેશમાં ઉજવાઈ રહ્યો છે, શું કહેશો?
બાપુ બોલ્યા, "દેશમાં સરકાર મારા જન્મદિન પર પૈસા વાપરવાના આયોજન કરી રહી છે એનાથી મને સૌથી વધુ દુ:ખ છે … આ પૈસો લોકોના પરસેવાનો ખરો કે નહીં? એનાથી મારી વાહવાહી થાય એવું મને ન જ ગમે, સ્વાભાવિક છે. દુનિયા મારી સાદાઈ અને કરકસર તરફ આકર્ષાઇ છે એવા સમાચાર મળે રાખે છે, પણ મારું ભારત મારા જીવન સંદેશનું જાણે શિર્ષાસન કરી રહી છે."
મેં બીજો સવાલ પૂછ્યો, “બાપુ, તમારા હત્યારા નથૂરામ ગોડસેનાં મંદિરો, સંસ્થા અને ભક્તો બનેલા છે, વર્તમાનમાં તમારાં પૂતળાંને મારવાના કાર્યક્રમો જાહેરમાં થાય છે, આ પ્રવૃતિ વિશે બે શબ્દો કહેશો?"
બાપુએ બોખા સ્મિત સાથે કહ્યું," બિચારો નથૂરામ ગોડસે! મને કોઈ આશ્ચર્ય નથી કારણ કે એ બિચારો તો એક રમકડું માત્ર હતો. એના પર દયા ઉપજે, મારી હત્યા પહેલાં પણ આ લોકો અને સંસ્થા મને મારવાના ચાર વાર નિષ્ફળ પ્રયત્નો કરી ચૂક્યા હતા, ત્યારે હું બચતો રહ્યો પાંચમી વખતે એ સફળ રહ્યો. પણ એક વાતનો રંજ રહી ગયો કે મારે આવા મોતે મરીને અમર નહોતું થવું પણ એ કામ એ કરતો ગયો. અને રહી વાત મારાં પૂતળાંને ગોળી મારવાના કાર્યક્રમોની, તો તું એનો મને સંપર્ક કરાવી આપે તો હું એમને જરૂર સમજાવી શકું તેમ છું."
મારો ત્રીજો સવાલ, "વર્તમાન ભારતમાં સ્વચ્છતાનો આપનો સંદેશ પૂરા ભારતમાં ગૂંજી રહ્યો છે એ વિશે કંઈક કહેશો."
બાપુએ જણાવ્યું, "સ્વચ્છતાના કામની જવાબદારી દરેકે વ્યક્તિગત રીતે ઉપાડી લેવી જોઈએ, એમ હું માનું છું. આખી જિંદગી મેં એ યજ્ઞ કર્યો હતો, પણ આપણી કેળવણીમાં કચાશ રહી ગઈ છે એ માનવું જોઈશે. કારણ કે આપણે એને બૂરું કામ માનીને એને એક ચોક્કસ વર્ગ પર ઢોળી દીધું છે, જે દર્શાવે છે કે સડો આપણા દિમાગમાં છે. સરકારનું તો સમજ્યા, એમને એમની સત્તા માટે આખો ગાંધી પોસાય એમ નથી, એટલે ખપ પૂરતા અમુક સિદ્ધાંતો પર દળે રાખે છે એ એમનું કામ છે."
ચોથો સવાલ," બાપુ, વર્તમાન રાજકારણ પર કાંઈક ટિપ્પણી?
બાપુએ લાંબો નિસાસો નાખીને કહ્યું, "સબકો સન્મતિ દે ભગવાન! પ્રતિશોધની આગ ભારતના હાર્દરૂપ સત્ત્વને ખતમ કરી નાખશે. આ દેશ એની એ જ ઓળખ સાથે આઝાદ થયો હતો કે વિવિધતામાં એકતા છે. એને ડૂચા દેવાથી હિન્દુસ્તાનનો દેવ કોપી ઊઠશે."
પાંચમો સવાલ, "હિન્દુસ્તાનના ભવિષ્ય માટે શું સંદેશ આપશો?"
બાપુ એક ક્ષણના વિલંબ વિના કહેવા લાગ્યા, "મારાં સ્વપ્નનું સ્વરાજ પહેલાં પણ નહોતું અને અત્યારે તો કેમ કરીને રાજીપો વ્યકત કરું? જ્યાં શિક્ષણના નામે વેપાર, સ્વસ્થતાની સેવા પોતે દમ ભરી રહી છે અને પ્રાથમિક સુવિધાઓ માટે વલખાં મારતી પ્રજા એ હિન્દુસ્તાન માટે અભિશાપ છે … ખાલી વસ્તી વધે જાય છે. આ વસ્તીના હાથમાં કામ આપવું પડે એના કૌવતનો ઉપયોગ સરકાર કરી શકતી નથી, ત્યારે પ્રજા દુ:ખી થાય. હવે અમે ભગાડેલા અંગ્રેજોની જગ્યા મૂડીવાદીઓ લઈ લે, એ સ્વરાજ સાથે ખુલ્લો બળાત્કાર છે."
આભાર, બાપુ! આપે આજે સમય આપીને મને ઇન્ટરવ્યુનો લાભ આપ્યો એ બદલ ફરીથી આભાર.
બાપુ ફરી મારી સામે બોખું હાસ્ય વેરીને ચરખો કાંતવા માંડયા!
બાપુના ચરણોમાં વંદન સાથે 150મી જન્મજયંતિ નિમિત્તે આપ સહુને અભિનંદન!
"કવિ રમેશ જાની રેડિયો રૂપક કરતા હતા. એમને માટે સૌથી પહેલાં આ ગીત મેં સ્વરબદ્ધ કર્યું અને આનંદકુમાર સી. પાસે ગવડાવ્યું હતું. ત્યારબાદ એચ.એમ.વી.ને સુમન કલ્યાણપુરની એક ઈ.પી. બહાર પાડવી હતી તેથી એમણે મારો સંપર્ક કર્યો. આભને ઘડૂલે તાજું જ સ્વરાંકન હતું એ મેં સુમનજીને સંભળાવ્યું. આ ગીત એમને એટલું બધું ગમી ગયું કે એમણે પંડિત હરિપ્રસાદજીને પણ આ ગીતમાં ફ્લુટ વગાડવાનું ઈજન આપી દીધું. એ વખતે સુમન કલ્યાણપુર ખારમાં રહેતા હતાં અને એમના ઘરની ઉપરના માળે પંડિત હરિપ્રસાદ ચૌરસિયા રહે. તેથી આ ગીત માટે હરિજી પણ તરત તૈયાર થઈ ગયા. પછી તો સુમન કલ્યાણપુરના અવાજમાં જ એ લોકપ્રિય થયું.” પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાય જૂની સ્મૃતિઓ તાજી કરતાં કહે છે.
ગુજરાતીઓ માટે માતાજીની સ્તુતિ, આરતી, ગરબા-રાસનું મહત્ત્વ ઘણું છે. લોકગીતોની મહત્ત્વની બે સરવાણી એટલે સંતવાણી અને રાસ-ગરબા.
મારી જાણકારી મુજબ દક્ષિણ આફ્રિકામાં અને ભારતમાં મળીને ગાંધીજીની હત્યા કરવાના નવ પ્રયાસ કરવામાં આવ્યા હતા, અને દસમાં પ્રયાસમાં તેમને ગાંધીજીની હત્યા કરવામાં સફળતા મળી હતી. આ દસ પ્રયાસ ૧૯૦૮થી ૧૯૪૮ એમ ચાળીસ વરસમાં કરવામાં આવ્યા હતા. આ તો ગાંધીજીના દેહનું ખૂન કરવાની વાત થઈ. તેમના ચારિત્ર્યનું ખૂન કરવાના પ્રયાસોનો તો કોઈ આંકડો જ નથી. નનામા પત્રો, ખોટા નામે લખવામાં આવેલા લેખો, નનામાં ચોપાનિયાં અને ભીંતપત્રો તેમ જ ભીંતચિત્રોની સંખ્યા ગાંધીજીની હયાતીમાં જ હજારોમાં હતી. ઓછામાં ઓછા એકાદ હજાર નનામા પત્રો અને લેખોનો ઉલ્લેખ તો ગાંધીજીના અક્ષરદેહમાં મળે છે. આ ઉપરાંત ટ્રેનમાં, પાર્કમાં, કેન્ટીનમાં, શાળાના વર્ગમાં, પિકનિકમાં કે જ્યાં મોકો મળે ત્યાં ગાંધીજી વિશેની ખોટી વાત વહેતી કરવાની કોશિશો લાખોમાં હશે. સોશ્યલ મીડિયા આવ્યા પછી તો આવા આંકડા દસલક્ષ(મિલિયન્સ)માં પહોંચી ગયા છે.
ગાંધીજીએ કહ્યું કે જ્યારે જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે અને હંમેશાં અન્યાય અને શોષણ સામે લડી શકાય અને તેને દૂર કરી શકાય છે. એને માટે બે જરૂરિયાત છે. એક આપણે માણસ તરીકે સદાય જાગૃત રહીએ અને માત્ર માણસ તરીકે સંગઠિત થઈએ. જ્યારે પણ માણસને એમ લાગે કે મારું શોષણ થઈ રહ્યું છે કે ચોક્કસ સમૂહનું શોષણ થઈ રહ્યું છે, અન્યાય થઈ રહ્યો છે; ત્યારે સત્યને વફાદાર રહીને અવાજ ઉઠાવવો જોઈએ અને જોઈએ તો રસ્તા પર ઊતરીને આંદોલન કરવું જોઈએ. પ્લીઝ નોટ, સત્યને વફાદાર રહીને, અંગત કે વ્યક્તિના પોતાના સમૂહ(જ્ઞાતિ-ધર્મ-વંશ-ભાષા વગેરે)ને વફાદાર રહીને નહીં. આમાં ફાયદો એ છે કે તમે પોતે જ્યારે જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે ત્યારે સતત વ્યવસ્થાને સુધારતા રહેશો. કોઈ મસીહાની, ભલા શાસકની કે ક્રાંતિની રાહ જોઇને બેસી નહીં રહેવું પડે.