મુંબઈના પોલીસ કમિશનરે સવારે ત્રણ વાગ્યે કરી ગાંધીજીની ધરપકડ

રેવાશંકર ઝવેરીનું ઘર આજે બન્યું છે ગાંધી સ્મારક

ગાંધીજીના ઓરડામાં રાત રહેલા માર્ટિન લ્યુથર કિંગ

સોમવાર, ૪ જાન્યુઆરી ૧૯૩૨. સવારના પોણા ત્રણ. ગામદેવી પોલીસ સ્ટેશનમાંથી એક કાળા રંગની વેન છાને પગલે નીકળે છે. બોમ્બેના પોલીસ કમિશનર જી.એસ. વિલ્સન પોતે એમાં બેઠા છે. સાથે છે ગણતરીના વિશ્વાસુ પોલીસ – ગોરા તેમ જ દેશી. વેન માંડ પાંચ મિનિટ ચાલીને બે માળવાળા મકાન પાસે આવીને ચૂપચાપ ઊભી રહી જાય છે. રસ્તાના નાકા પર ગાંધી ટોપી પહેરેલા કૉન્ગ્રેસના પાંચ સ્વયંસેવક પહેરો ભરતા હતા. તેઓ પેલી કાળી વેનને જતી જુએ છે અને શું થવાનું છે તેનો અંદાજ આવી જાય છે. મકાનનો ચોકીદાર દરવાજો હળવેકથી ખોલે છે. વિલ્સન અને એના સાથીઓ લાકડાનાં પગથિયાં ચડીને ઉપર જાય છે. સહેજ પણ અવાજ ન થાય તેની તકેદારી રાખે છે. પહેલે માળે બે ફ્લેટનાં બારણાં ખુલ્લાં છે અને રાતે ત્રણ વાગ્યે પણ લોકો જાગતા બેઠા છે. વિલ્સન વિચારે છે કે અમે આવવાના છીએ એ વાતની ખબર પડી ગઈ લાગે છે અહીંના લોકોને. આવી વાત છૂપી રાખવાની ગમે તેટલી મહેનત કરીએ તો ય આ લોકોને કોણ જાણે ક્યાંથી ગંધ આવી જ જાય છે. વિલ્સન અને સાથીદારો બીજો માળ વટાવીને પહોંચે છે અગાસી પર. અગાસી સુધી જતા દાદર પર મળે છે ગુનેગારનો દીકરો. જાણે કોઈ મોંઘેરા મહેમાન આવ્યા હોય તેમ વિલ્સન અને તેના સાથીઓને અગાસીમાં તાણેલા તંબુમાં લઈ જાય છે. એક ગાદલા પર સૂતેલા ગુનેગારને તેના સાથીઓ જગાડે છે. એ જાગીને મૂંગો મૂંગો પથારીમાં બેસી રહે છે. પોલીસ કમિશનર વિલ્સન કહે છે : “Mr. Gandhi, it is my duty to arrest you.” પછી વોરંટ વાંચી સંભળાવે છે અને ધરપકડના પ્રતીક રૂપે ગુનેગારના ખભા પર હાથ મૂકે છે.

હા, એ ગુનેગાર તે બીજું કોઈ નહિ પણ મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી. અને જ્યાંથી પોલીસે તેમની ધરપકડ કરી તે બે માળનું મકાન તે મુંબઈના લેબર્નમ રોડ પર આવેલું મણિ ભવન. સો વરસ કરતાં વધુ જૂનું આ મકાન આજે નેશનલ હેરિટેજ સ્ટ્રક્ચરનું માન ધરાવે છે અને આખા દેશમાં આવેલા ગાંધી-સ્મારકોમાં આગવું મહત્ત્વ ધરાવે છે.

આ મકાન રાષ્ટ્રીય સ્મારક તો ૧૯૫૫માં બન્યું, પણ તે પહેલાં તે કોની માલિકીનું હતું? સવાલના જવાબમાં મણિ ભવનના અધ્યક્ષ ડો. ઉષા ઠક્કર જણાવે છે કે આ મકાન મૂળ રેવાશંકર જગજીવનદાસ ઝવેરીનું. અને આ રેવાશંકર તે ગાંધીજીના નિકટના સાથી ડો. પ્રાણજીવન મહેતાના સગ્ગા ભાઈ. ‘ઉષાબહેન, આ વાત કાંઈ હજમ થતી નથી. બે સગ્ગા ભાઈઓમાંથી એકની અટક મહેતા અને બીજાની ઝવેરી?’ વાતનો ફોડ પાડતાં ઉષાબહેન કહે છે, ‘રેવાશંકરભાઈનો ધંધો જરઝવેરાતનો. કાલબાદેવી રોડ પર મોટી દુકાન. એટલે ઓળખાતા ઝવેરી તરીકે. એ પણ ગાંધીજીના મિત્ર અને મજબૂત ટેકેદાર. ગાંધીજી ભણવા માટે લંડન ગયા ત્યારે સૌથી પહેલાં ત્યાં પ્રાણજીવનભાઈને મળેલા. ત્યારથી બંને નજીક આવતા ગયા અને ગાઢ મિત્રો બન્યા. ગાંધીજીએ ‘હિન્દ સ્વરાજ’ પુસ્તક લખ્યું તે મુખ્યત્વે પ્રાણજીવનભાઈ માટે. ૧૯૩૨માં પ્રાણજીવનભાઈનું અવસાન થયું ત્યારે ગાંધીજી જેલમાં હતા. તેમણે લખેલું : ‘જો હું જેલમાં ન હોત તો મારા ખોળામાં ડોકટરે છેલ્લા શ્વાસ લીધા હોત. આ દુનિયામાં તેમના કરતાં વધુ નિકટનો હોય તેવો બીજો કોઈ મિત્ર મારે નથી.’

પ્રાણજીવનભાઈ અને રેવાશંકરભાઈના ત્રીજા ભાઈ હતા પોપટભાઈ. તેમનાં દીકરી ઝબકબાનાં લગ્ન રાયચંદભાઈ ઉર્ફે શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર સાથે થયેલાં. એટલે આખા મહેતા કુટુંબને શ્રીમદ્ સાથે સગપણ અને ઘરોબો. ગાંધીજી ભણીને પાછા સ્વદેશ આવ્યા ત્યારે મુંબઈમાં તેમને બંદર પર લેવા પ્રાણજીવનભાઈ ગયેલા અને ગાંધીજીને પોતાને ઘરે લઈ આવેલા. ગાંધીજી ઇન્ગલંડમાં હતા તે દરમ્યાન તેમનાં માતા પૂતળીબાઈનું અવસાન થયેલું પણ કુટુંબીજનોએ એ ખબર ગાંધીજીને આપ્યા નહોતા. એ ખબર સૌથી પહેલાં આપ્યા પ્રાણજીવનભાઈએ. એ સાંભળીને ગાંધીજીને અસાધારણ આઘાત લાગ્યો. તેમને થોડું સાંત્વન મળે તે માટે બીજે જ દિવસે – ૧૮૯૧ના જુલાઈની છઠ્ઠી તારીખે – પ્રાણજીવનભાઈએ પોતાને ઘરે શ્રીમદ્ સાથે ગાંધીજીની મુલાકાત ગોઠવી. કેટલાક કહે છે કે આ પહેલી મુલાકાત મણિ ભવનમાં થયેલી. પણ તો એ ૧૮૯૧ પહેલાં બંધાયું હોવું જોઈએ, જે તેની બાંધણી જોતાં બહુ શક્ય લાગતું નથી. રેવાશંકરભાઈનો પહેલો પરિચય પણ ગાંધીજીને આ જ વખતે થયેલો અને પછી એ બંને પણ આજીવન મિત્રો બની રહેલા. કૌટુંબિક સંબંધ ઉપરાંત શ્રીમદ્ અને રેવાશંકરભાઈ ઝવેરાતના ધંધામાં ભાગીદાર પણ હતા. ૧૯૧૭થી ૧૯૩૪ના અરસામાં ગાંધીજી જ્યારે મુંબઈ આવતા ત્યારે મોટે ભાગે રેવાશંકરભાઈના આ મણિ ભવનમાં જ ઉતરતા.

મણિ ભવનના માનદ્ મંત્રી યોગેશ કામદાર ચોખવટ કરે છે : ગાંધીજી પોતે તો બીજા માળ પરનો એક ચોક્કસ રૂમ જ વાપરતા. નજીકના એક-બે રૂમમાં તેમના સાથીઓ. હકીકતમાં આ મકાન રેવાશંકરભાઈના મોટા સંયુક્ત કુટુંબના રહેણાકનું ઘર. ફક્ત એક રૂમ ગાંધીજી માટે અનામત રહેતો. એ વખતે એ રૂમમાં જે થોડું ઘણું રાચરચીલું હતું તે આજે જેમનું તેમ જાળવી રાખ્યું છે. દરવાજે મઢેલી ગ્લાસ પેનલમાંથી મુલાકાતીઓ એ રૂમ જોઈ શકે છે.

મણિ ભવનની બાલ્કનીમાં ગાંધીજી. સાથે પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ, કમલા નેહરુ અને અન્યો

દેશની આઝાદી માટેની લડતનો કોઈ નેતા એવો નહિ હોય જેણે મણિ ભવન આવીને ગાંધીજીની મુલાકાત લીધી ન હોય. કૉન્ગ્રેસ કારોબારીની બેઠકો પણ અહીં ઘણી વાર મળી છે. ભારતના વડા પ્રધાન બન્યા પછી ૧૯૫૯ના માર્ચની ત્રીજી તારીખે પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ મણિ ભવનની મુલાકાતે આવેલા ત્યારે તેમણે કહેલું કે ગાંધીજી જ્યારે અહીં રહેતા હતા ત્યારે સ્વતંત્રતા માટેની લડતના મારા જેવા અસંખ્ય સેનાનીઓ અહીં તેમને મળવા આવતા. એટલે મારા જેવા અનેકના મનમાં મોંઘી મૂડીરૂપ સાંભરણો સંઘરાયેલી છે.

મણિ ભવનમાંનો ગાંધીજીનો રૂમ

૧૯૫૯માં રેવરન્ડ માર્ટિન લ્યુથર કિંગ જુનિયર ભારત આવ્યા ત્યારે તેમણે મણિ ભવનની માત્ર મુલાકાત લીધી નહોતી, પણ ગાંધીજી જે રૂમમાં રહેતા એ રૂમમાં એક દિવસ રહ્યા હતા. વિઝિટર્સ બુકમાં તેમણે લખ્યું હતું : ‘ગાંધીજી જે ઓરડામાં રહેતા હતા એમાં એક રાત સૂવાનો મને જે લહાવો મળ્યો તેને હું ક્યારે ય ભૂલી શકીશ નહિ.’ ગાંધીજીની સાંજની પ્રાર્થના સભામાં ભજનો ગવાતાં તેમ રેવરન્ડ કિંગે અને તેમનાં પત્નીએ ખ્રિસ્તી ધર્મની અંગ્રેજી પ્રાર્થનાઓ ગાઈ હતી અને મણિ ભવન સાથે સંકળાયેલાં ઉષાબહેન ત્રિવેદીએ ગાંધીજીને પ્રિય એવાં કેટલાંક ભજન ગાયાં હતાં. આ ઉષાબહેન ત્રિવેદી તે જાણીતા કવિ, સંગીતકાર, ગાયક, અનુવાદક પિનાકિન ત્રિવેદીનાં દીકરી. એક વખત એવો હતો કે મણિ ભવનમાં રોજ એક સાથે ચાર-ચાર ઉષા ઊગતી : ડો. ઉષા મહેતા, ડો. ઉષા ઠક્કર, ઉષા ત્રિવેદી, અને ગાંધીજીનાં પૌત્રી ઉષા ગોકાણી!  

૨૦૧૦ના નવેમ્બરની છઠ્ઠી તારીખ. ૨૪ વાહનોનો કાફલો મણિ ભવનની બહાર આવીને ઊભો રહે છે. તેમાં છે છ મિનિ બસ, એક એમ્બ્યુલન્સ, સુરક્ષા માટેના સરંજામ સાથેની વેન, અને બે લાંબી કાળી લિમોઝીન. તેમાંની એકમાંથી ઊતરે છે અમેરિકાના પ્રેસિડન્ટ બરાક ઓબામા અને ફર્સ્ટ લેડી મિશેલ ઓબામા. ડો. ઉષા ઠક્કરની સાથે ફરીને રસપૂર્વક બધું જુએ છે, પણ સૌથી વધુ વખત રોકાય છે ગાંધીજીના રૂમમાં. રેવરન્ડ કિંગ આવ્યા ત્યારે હાજર રહેલાં તે ઉષા ત્રિવેદીને મળીને આનંદ પામે છે. વિઝિટર્સ બુકમાં લખે છે : ‘ગાંધી માત્ર ભારતના નહિ, આખી દુનિયાના હીરો છે.’

પ્રેસિડન્ટ ઓબામા અને મિશેલ ઓબામા  મણિભવનમાં, સાથે ડો. ઉષા ઠક્કર

પણ જ્યાં ગાંધીજી રહેતા એ રૂમ ઉપરાંત મણિ ભવનમાં બીજું જોવા જેવું શું છે? અહીં લગભગ ૫૦ હજાર પુસ્તકો ધરાવતી લાઈબ્રેરી છે, ઓડિટોરિયમ છે જ્યાં અવારનવાર કાર્યક્રમ યોજાય છે. ઉપરાંત અહીં કોઈ પણ મુલાકાતી ગાંધીજીના પોતાના અવાજમાં તેમનાં ભાષણો સાંભળી શકે છે. ફોટો ગેલેરીમાંના ગાંધીજીના કેટલાક ફોટા તો દુર્લભ છે. તો મ્યુઝિયમમાં નાનાં નાનાં પૂતળાં દ્વારા ગાંધીજીના જીવન અને કાર્યનો આકર્ષક રીતે પરિચય અપાયો છે. પણ મણિ ભવનની સૌથી વધુ ધ્યાનપાત્ર વાત આ છે : ગાંધીજીના વિચારો અને આદર્શોનો અહીં પૂરેપૂરો આદર છે, પણ કેટલીક સંસ્થાઓમાં જોવા મળતું હઠાગ્રહી ચોખલિયાપણું બિલકુલ ગેરહાજર છે. અત્યારનાં સાધન-સગવડનો ઉપયોગ યોગ્ય રીતે કરવાની તત્પરતા છે, પણ એની પાછળ ગાંધીજી ઢંકાઈ જાય નહિ એની તકેદારી છે. હા, કોરોના કાળમાં બીજાં મ્યુઝિયમોની જેમ મણિ ભવન પણ મુલાકાતીઓ માટે બંધ છે. પણ તેની અફલાતુન વેબ સાઈટ પર જઈને આખા મણિ ભવનની વર્ચ્યુઅલ ટૂર લેવાની સગવડ છે. હવે મહારાષ્ટ્ર સરકારે મોટી રકમનું અનુદાન આપ્યું છે એટલે મકાનના રેનોવેશન ઉપરાંત નવી નવી સગવડો પણ ઉમેરાશે.

ઘણાં વરસ પહેલાં કેન્દ્રની કૉન્ગ્રેસ સરકારે અનુદાન આપેલું એ વખતના એક પ્રસંગ સાથે આજની વાત પૂરી કરીએ. ગ્રાન્ટ મંજૂર કરતાં પહેલાં બે પ્રધાનોએ ઔપચારિક રીતે મુલાકાત લીધેલી. સાધારણ રીતે મંત્રીઓ મોડા પડવા માટે નામચીન. પણ તે દિવસે બંને પ્રધાનો નિયત સમય કરતાં બે મિનિટ વહેલા આવીને સીધા પહોંચ્યા તે વખતના ડિરેક્ટર ડો. આલુ દસ્તૂરની ઓફિસમાં, અને તેમની સામે હાથ જોડીને ઊભા રહી ગયા. અગાઉ આલુબહેન બોમ્બે યુનિવર્સિટીમાં અધ્યાપક હતાં ત્યારે આ પ્રધાનો તેમના વિદ્યાર્થી. જોતાં વેંત ઓળખી ગયા આલુબહેન પોતાના વિદ્યાર્થીને, અને કહે : ‘તમે વિદ્યાર્થી હતા ત્યારે પણ આટલા જ પંકચુઅલ હતા. એ સારી ટેવ તમે હજી જાળવી રાખી છે એ જોઈને આનંદ થાય છે.’ મણિ ભવને પણ ગાંધીજીની સાંભરણોને યોગ્ય રીતે જાળવી રાખી છે એ જોઈને કોઈને પણ આનંદ થાય.

e.mail : deepakbmehta@gmail.com

xxx xxx xxx

પ્રગટ : “ગુજરાતી મિડ-ડે”, 02 ઑક્ટોબર 2021

કાયદા તોડવા માટે જ છે એવું ઘણાં માને છે ને એવું માનનારાઓમાંથી કાયદાનું પાલન કરાવનારા પણ બાકાત નથી. ઘણાં પોતાનાં કામને બહુ વફાદાર હોય છે, તો ઘણાં અધિકારીઓ કાયદાને જ ગજવામાં ઘાલીને ફરતાં હોય છે. મોટે ભાગે તો કાયદાનું પાલન કરાય એટલે પાલન કરાવનારા તંત્રો સક્રિય રહે છે, પણ કાયદાને નામે કેટલાક અધિકારીઓ લોકોને લૂંટે પણ છે. આ લૂંટનો અનુભવ ઘણાંને છે, હશે. પટાવાળાથી માંડીને ઉપરી અધિકારીઓ સહિતના ઘણાં આ લૂંટમાં સામેલ હોય છે. ઘણાં, પોલીસનું ગુજરાતી, હપ્તો, એવું પણ કરે છે તે સાવ ખોટું નથી લાગતું.

આજના જ સમાચાર છે કે ટ્રાફિક પોલીસ કોમર્શિયલ વાહનો પાસેથી હપ્તા વસૂલે છે. જુદાં જુદાં વાહનોના ભાવ નક્કી થયેલાં છે. જેમ કે સ્કૂલ ઓટો કે વાન હોય તો તેનો ભાવ 500 કે 1,000 રૂપિયા છે. ટેમ્પાના 1,000થી 1,500, ટ્રક, ટ્રેક્ટરના 2,000, લક્ઝરી બસના 2,500 ને હાઈવા ટ્રકના 3,500 એમ ભાવ નક્કી થયા છે. આ ગેરકાયદે છે, પણ કાયદેસર હોય તેમ સૌ સરવાળો કરતા જાય છે. ટ્રાફિક શાખાના જ એ.સી.પી.ના એક અંગત રિક્ષાવાળાએ આવાં ઉઘરાણાંના વીડિયો જાહેર કર્યા છે તેના પરથી ટ્રાફિક વિભાગમાં ચાલતા ભ્રષ્ટાચારનો ખ્યાલ આવે છે. આ ઉઘરાણી કેમ થાય છે તેનો ખુલાસો નથી, પણ થાય છે એ જગજાહેર છે. એક સમયે ભ્રષ્ટ માણસ શરમાતો, હવે ભ્રષ્ટતા એટલી વધી છે કે શરમ માટે જગ્યા જ બચી નથી.

આર.ટી.ઓ.માં પણ ટેસ્ટ લીધા વિના ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ કાઢી આપનારા આસપાસ ભમતા હોય છે. ગોળના ઢેફા પર પણ આટલો બણબણાટ નથી હોતો. એક તરફ ટ્રેનિંગ લીધી હોય તેને નાપાસ કરવામાં આવે છે ને બીજી તરફ વગર ટેસ્ટે લાઇસન્સ કાઢી આપવાનું પણ ચાલે છે. વાહન વ્યવહાર સરળતાથી ચાલે એ માટે જે ધોરણો કે કાયદા ઘડાયાં હોય એમાં જ મનસ્વી રીતે અધિકારીઓ પોતાની રીતિ(અ)નીતિ દાખલ કરી લૂંટ ચલાવે છે ને એમાં માલેતુજારો ઉપરાંત સાધારણ વાહન ચાલકોને ય લૂંટવામાં આવે છે ને એને કોઈ પડકારી શકે એમ નથી, કારણ ફરિયાદ કોને કરવાની? જેમને કરવાની હોય એ જ આરોપી હોય તો રડવાનું કોને ને રડવાનું કોનું?

આજ સ્થિતિ વેપારીઓ અને જી.એસ.ટી. વસૂલતા અધિકારીઓ સંદર્ભે પણ છે. ભૂતપૂર્વ નાણા મંત્રી અરુણ જેટલીએ જે મૂરતમાં જી.એસ.ટી.નું ભૂંગળ વગાડ્યું છે તે એટલી મૂંઝવણો ઊભી કરે છે કે એનો આજીવન નિકાલ આવે એમ લાગતું નથી. આમ તો જી.એસ.ટી.ની વાત આવેલી ત્યારે બીજા ટેક્સ નહીં લાગે એવી મજાક પણ થયેલી, પણ રમત એવી થઈ છે કે બીજા ટેક્સ વધ્યા છે ને જી.એસ.ટી. તો કરમે ચોંટેલો જ છે. સરકાર જી.એસ.ટી.માંથી કેટલો ટેક્સ કમાઈ છે એના અબજો અબજોના આંકડા જાહેર કરતી રહે છે ને એનું ટેક્સનું માળખું આજે પણ એટલું મૂંઝવનારું છે કે સરકાર સિવાય કોઈને રાહત થતી નથી. એમાં વળી કોઈએ રિફંડ લેવાના થતાં હોય તો આ ટેક્સના કેટલાક કન્સલ્ટંટ્સ કે સી.એ. પણ પોતાની હોજરી ભરી લે છે. રિફંડ પચાસ લાખથી ઓછી રકમનું હોય તો આ લોકો 5 ટકાનું ને 50 લાખથી વધુનું હોય તો 3 ટકાનું ઉઘરાણું વેપારીઓ પાસેથી કરતાં હોય છે. એમાં અધિકારીને નામે દોઢ બે ટકા જુદા કઢાય છે. જો આ માંગ સંતોષાય તો કલાકોમાં વેપારીને રિફંડ મળી જાય છે ને એમાં જો કોઈ સિદ્ધાન્ત કે કાયદાની વાત કરવા ગયું તો રિફંડ ને દંડ વચ્ચે ઝાઝો ફરક રહેતો નથી. આ અધિકારીઓ, સી.એ. કે ટેક્સ કન્સલ્ટંટ્સ પર તપાસ મૂકાય તો જ વેપારીઓની કનડગત અટકે તેમ છે. વેપારીઓ આવા કેસમાં ફરિયાદ કરી શકે, પણ પછી એમના કાન માથા સાથે જડેલા છે ને ભવિષ્યમાં આ જ નમૂનાઓ જોડે પાણીમાં રહેવાનુ હોય તો વેર કરીને ક્યાં જવું? ટૂંકમાં, વધારે હેરાનગતિ ન થાય એટલે લૂંટાઈને પણ સૌ ચૂપ રહે છે.

એમ લાગે છે કે ભ્રષ્ટ લોકો કે અધિકારીઓ મળી સમજીને તોડ પાડી લે છે ને ભાગે પડતું હક વગરનું લઈને કમાણી કરી લે છે. એમાં કોઈને જરા પણ ઓછું આવ્યું તો હેરાનગતિ શરૂ થઈ જાય છે. આમાં કોઈ પ્રમાણિક કે સિદ્ધાન્તવાદી ભૂલેચૂકે અડફેટે ચડ્યો તો એનું એટલું લોહી પીવાય છે કે તેણે મરવા સુધી જવું પડે અથવા તો આ કહેવાતાં તંત્રનું શરણું સ્વીકારી લેવું પડે. ભ્રષ્ટતા જાણે કે લોહીમાં વણાઈ ગઈ છે. આ એવો રાષ્ટ્રીય પ્રવાહ છે કે એનાથી જુદો પડીને કોઈ સામા પૂરે તરવા ઇચ્છે તો તેણે આત્મહત્યા કે શહીદી જ વહોરવી પડે. કેવું છે આ? સત્યમેવ જયતે-નું સૂત્ર બોલતાં જઈને અસત્યનો મહિમા કરનારી ભીડમાં તણાતાં જવાનું ભાગ્ય લઈને આવ્યાં હોઈએ એવી સ્થિતિ છે. આમાં કેટલાક અધિકારીઓ પ્રમાણિક અને સત્યનિષ્ઠ છે જ, એ જ રીતે કેટલાક પ્રજાજનો પણ સત્યનિષ્ઠ સાત્વિકતાને સ્વીકારે છે, પણ મોટો ભાગ પ્રજાનો અને તંત્રનો પૈસા વેરીને કામ કઢાવી કે કાઢી લેવામાં માને છે. આ બધામાં ઘણુંખરું તો હેતુ વધુને વધુ પૈસા ભેગા કરવાનો જ હોય છે. એટલા પૈસા કે અનેક પેઢીઓ સુધી ખાતાં ખૂટે નહીં, જ્યારે વાસ્તવિકતા તો એ જ છે કે જીવવાનું અનેક પેઢીઓ સુધી કોઈનું નથી ચાલતું, ભલે પછી એ સાધુ હોય કે શેતાન જ કેમ ન હોય !

આજે એવું છે કે કેમ તે ખબર નથી, પણ એક સમય હતો જ્યારે પોલીસ અધિકારીઓ સુરત કે ગુજરાતમાં બદલી માંગતા ને એને માટે લાખોની લાંચ પણ આપતા. એમને વિશ્વાસ હતો કે લાખો રૂપિયા પછી તો મળી જ રહેવાના છે ને એમાં એ ખોટા ન પડતા એ પણ ખરું. તે એટલા માટે કે એ સૌ જાણતા હતા કે ગુજરાતમાં દારૂબંધી છે. ગાંધીજી ગુજરાતનાં હતા એટલે અહીં તો દારૂબંધી જ હોય ને ! એમ કરીને આપણે ગાંધીજીને ગુજરાત પૂરતા જ સીમિત કરી દીધા કે પછી ગુજરાતમાં જ દારૂબંધી રાખીને એમાંથી વધુ કમાવાની સગવડ ઊભી કરી તે નથી ખબર, પણ દારૂને કારણે થતી અન્ય રાજયોની કમાણી કરતાં ગુજરાતની કમાણી ઓછી છે કે વધારે એની તપાસ કરવા જેવી છે. બને કે ગુજરાતની કમાણી વધારે હોય. આ દારૂબંધી આમ તો નામની છે, બાકી દારૂને નામે વધુ કમાણી અહીં છે તે તંત્રો જાણે છે, એટલે અહીં બે નંબરની આવક સરળ છે, એ ગણતરીએ અહીં અધિકારીઓ બદલી માંગી લે છે ને બીજે બદલી ન થાય એની કાળજી પણ રાખે છે. અગેઇન, આમાં પણ કેટલાક ખરેખર સેવા કરનારા લોકો છે જ, પણ મોટો ભાગ મેવા લૂંટનારો છે તેની ના પાડી શકાશે નહીં. દારૂબંધીને કારણે કેટલા અધિકારીઓ ગાડી બંગલાવાળા થયા છે તે આસપાસ નજર નાખીએ તો પણ સમજાય એમ છે. એ ઈમાનદારીનું પરિણામ નથી, બેઇમાનીનું હોય તો હોય, આ કમાણી પગારમાંથી કદી શક્ય નથી ને કોઈ વારસો ન મળ્યો હોય તો, આટલો વૈભવ ધરાવનારા અધિકારીઓ કેવી રીતે બધું પામ્યા હશે તે કહ્યા વગર પણ સમજાય એમ છે.

આમ તો આ અરણ્યરુદન જ છે. એવું પણ માની લેવાયું છે કે ભ્રષ્ટ થયા વગર હવે ચાલે એમ જ નથી. નાનો, નાની ચોરી કરે ને મોટો, મોટી ચોરી કરે એવું ઘણાંએ સ્વીકારી લીધું છે. આમ કરવું જ પડે એવું પણ માની લેવાયું છે. કોણ નથી કરતું આવું, એવું કહીને તેની પાછળ પોતાની જાત પણ સંતાડાય છે, તો ભલે તેમ ! સ્વીકારી લઈએ આ ભ્રષ્ટતા, પણ પછી આપણાં બાળકોને એ શીખવવું પડશે કે ભ્રષ્ટાચાર જ શિષ્ટાચાર છે. એને કહેવું પડશે કે લુચ્ચાઈ જ સચ્ચાઈ છે. એને ભણાવવું પડશે કે ચંદ્ર એની ચાંદની વેરે છે તેમાં એનો કોઈ સ્વાર્થ છે, કારણ સ્વાર્થ વગર તો દુનિયા ચાલતી જ નથીને ! એને કહેવું પડશે કે સૂર્ય અજવાળું કરવાનું બિલ મોકલે છે ને પેલાં મૂરખ ફૂલો એટલાં સ્વાર્થી છે કે તમને હસાવવા ન હોત તો એણે કદી સ્મિત વેર્યું ન હોત ! શું કહીશું એ નદીને જેનો સ્વાર્થ જ તમને તૃપ્ત કરવાનો છે. આ સમુદ્રો એટલે જળ સંઘરી બેઠા છે જેથી સૂર્ય એને શોષે અને એક એક ટીપું ભેગું કરીને વરસતી ઋતુ બનાવે. હવે તો પંખીને જોવાનો જ સમય નથી, ત્યાં એના ટહુકાના એ કેટલા લે છે તે પૂછવું પડે. સ્વાર્થ વગર તો પંખી પણ શું કામ ગાય? આ ને આવનારી પેઢીને એ કહેવું પડશે કે કુદરત જો આટલી સ્વાર્થી હોય તો આપણે પહેલો એકડો તો અબજોનો જ પાડવો જોઈએ. કહી શકાશે, આવું?

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 01 ઑક્ટોબર 2021

સોનલ શુક્લ જીવંત વ્યક્તિત્વનાં સ્વામિની. એમની હાજરીથી ઉત્સવનો માહોલ આપોઆપ સર્જાય. એમની સાથેની સામાન્ય વાતચીત કે ગપસપ ક્યારે શિક્ષણકાર્યમાં બદલાઈ ગઈ એનો ખ્યાલ ન રહે એટલી સામગ્રી એમને મોંવગી હોય. એમની યાદદાસ્ત ધારદાર, સિત્તેર-એંસીના દાયકાથી એમની પાસે નારીવાદનો સંપૂર્ણ આલેખ વૈશ્વિકથી તૃણમૂળ સુધી મળી રહે એવું લખું તો એમાં અતિશયોક્તિ નથી. શરૂઆતનાં વર્ષોમાં તો એમણે ગાંધીસંસ્થાનમાં શૈક્ષણિક કાર્ય કર્યું, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલાવર્ષ પછી તો તેઓ નારીવાદી પ્રવૃત્તિઓ અને ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ પરની હિંસાના ઉકેલ માટે કાર્યરત રહ્યાં. વિમેન-સેન્ટર – સ્ત્રીકેન્દ્રની પ્રવૃત્તિઓ માટે એમનું ઘર શરૂઆતમાં ધમધમતું રહેતું.

હું એમને પહેલી વાર એમના ઘરે શ્રી અમૃતલાલ યાજ્ઞિકની ભલામણથી મળેલી. સ્ત્રીઓના દરજ્જા માટે અભ્યાસ થઈ રહ્યો હોય, સૈદ્ધાંતિક રીતે તમામ વર્ગ, વર્ણ, જાતિ, વયની સ્ત્રીઓની સમસ્યાઓ પર સંશોધન થતું હોય, એના ઉકેલ માટે સ્ત્રી-સંગઠનો સક્રિય હોય એ અંગે મને વધારે જાણ ન હતી. મને તો લાગતું હતું કે સામાજિક રીતરિવાજો સ્ત્રીઓની જિંદગીને કુંઠિત કરે છે, એટલે હું એના પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી પુસ્તક લખી રહી હતી. કુન્દનિકાબહેનની નવલકથા ‘સાત પગલાં આકાશમાં’ પ્રભાવક બની રહી હતી. પહેલી મુલાકાતમાં એ વિશે ખાસ્સી વાતો થઈ. વલસાડમાં અસ્તિત્વની સ્થાપના વિશે પણ વાતો થયેલી અને એમણે એને નારીવાદી સંગઠન તરીકે ઓળખાવેલું એવું યાદ આવે છે.

ત્યાર પછી તો એમનો ખાસ્સો પરિચય થતો રહ્યો અને વલસાડમાં એમની સાથે પ્રવૃત્તિઓનો એક દોર શરૂ થયો. અમૃતા શોધન સાથે તીથલ અમૂલકાકાના બંગલે ‘ઇતિહાસમાં ડોકિયું’ કાર્યશાળા, સ્ત્રીઓની અભિવ્યક્તિ પર સેન્સરશિપ અંતર્ગત લેખિકા-સંમેલન, રાજુલબહેન સાથે નારીવાદી ગીતોની કાર્યશાળા, વાચા-વર્તુળ અંતર્ગત બૌદ્ધિક ચર્ચા અંગે વર્ષો પર કરેલા કાર્યક્રમો યાદ છે, તેમાં એક વાર એમનાં બહેન મીનળ પટેલ પણ આવેલાં. અચ્યુતભાઈ યાજ્ઞિક, ઉત્કર્ષ મજુમદાર, ડૉ. નીરા દેસાઈ, કુમુદ શાનબાગ, વિભૂતિ પટેલ જેવાં અનેક વિદ્વાનોનો વલસાડને પરિચય થયો. તેમાં સોનલબહેનની નિસબત અને સંપર્ક ક્યાંક ને ક્યાંક હોય જ. નારીમુક્તિની મિટિંગો અલગ-અલગ સ્થળે હોય અને જ્યારે વલસાડ થાય, ત્યારે એ મારા ઘરે હોય, સોનલબહેનનું જેટલું ધ્યાન મિટિંગની ચર્ચામાં હોય, તેટલું રસોડાની ગતિવિધિ પર પણ હોય અને પૂછપરછ કરતાં હોય. મને એમની આ લાગણી ખૂબ સ્પર્શતી. જ્યારે એમણે ‘વાચા’ની પ્રવૃત્તિઓ સાતત્યપૂર્વક વેગવંત બનાવી, ત્યારે વલસાડમાં ‘વાચા કિશોરી પ્રકલ્પ’ અંતર્ગત વિદ્યાર્થિનીઓ સાથે અને કિશોરો સાથે પણ કામ કર્યું. હિમાંશી શેલત, આશા વીરેન્દ્ર, હું, જિજ્ઞેશ પટેલ પણ સામેલ હોઈએ. સુમન બાલી, અંજુ શીંગાલા અને મુંબઈથી વાચા ટીમમાં યજ્ઞા, દર્શના, નિશ્ચિત અને અન્ય સક્રિય. વલસાડ એમનું પ્રિય સ્થળ, પરંતુ એમણે વડોદરા, અમદાવાદ, સુરત ખાતે પણ કાર્યક્રમો કરેલા અને તૃપ્તિ શેઠ સાથે બનાસકાંઠા, સુરેન્દ્રનગર જેવાં સ્થળોએ પણ પહોંચ રાખેલી.

મુંબઈ તો એમનું મુખ્ય મથક, એટલે અહીં તો વાચાની પ્રવૃત્તિઓ અઢાર જેટલી બસ્તીમાં ધમધમતી જ રહી. એમની કૉલમ ‘ઘટના અને અર્થઘટન – સ્ત્રીની દૃષ્ટિએ’ ખાસ્સી લોકપ્રિય રહી. સાંપ્રત મુદ્દા પર એમનું લખાણ અભ્યાસુ તરીકે હોય. કિશોરીઓ અને ખાસ કરીને બાલકિશોરીઓ જેમની ઉંમર આઠથી બાર વર્ષમાં આવે એમને ધ્યાનમાં રાખીને માનવીય મૂલ્યોનું સિંચન અને નારીકેન્દ્રિત વિભાવનાની રોપણી એ એમનું જીવનલક્ષ્ય અને ધ્યેય બની ગયું હતું. બાલિકાઓને નેતૃત્વ માટે તૈયાર કરવી, વિવિધ કૌશલ્ય માટે તાલીમ આપવી જેવા અભિક્રમમાં પત્રિકા કાઢવી, ફોટોગ્રાફી તાલીમ, શેરીનાટકો, કેફિયત, કલેક્ટર – ડી.એસ.પી. કક્ષાના અધિકારીશ્રીની મુલાકાત  જેવી નાનાવિધ પ્રવૃત્તિ એ તાલીમનો ભાગ હોય. પોતે જ્યારે તાલીમ માટે આવે, ત્યારે બુલંદ સ્વરે ગવાતાં નારીમુક્તિનાં ગીતો અગત્યનો હિસ્સો હોય. ૧૯૭૮થી એમનું નારીવાદી કાર્ય  શરૂ  થયેલું તે ૨૦૨૧ સપ્ટેમ્બર સુધી અવિરત ચાલ્યું. એક વાર એમણે વૃદ્ધા સ્ત્રીઓના પ્રશ્નો પર પ્રકાશ પાડતી કાર્યશાળા કરેલી ત્યારે હું પણ મુંબઈ ગયેલી. એમણે વયસ્ક સ્ત્રીઓ માટે નહીં, પરંતુ ‘વર્ધના’ નામે ઓળખ સૂચવેલી. પોતાનાં વિવિધ કાર્યક્ષેત્રનાં વિસ્તૃત ફલકમાં એમણે અ.. ધ.. ધ.. ધ લેખો લખ્યા, સેમિનાર કર્યા, મિટિંગો કરી, ગૃહિણીથી લઈ વિદ્વાનો સાથે સંપર્કો જાળવી રાખ્યા. એમના સમૃદ્ધ પુસ્તકાલયનો ઉપયોગ પણ થતો રહ્યો. એમની પ્રવૃત્તિઓનાં સહયાત્રી ડૉ. વિભૂતિ પટેલે સોનલબહેનને ભાવાંજલિ આપતો લેખ લખ્યો છે. એમાં એમની વિશદ કારકિર્દી, નારીવાદી સૂઝ-સમજ, પ્રવૃત્તિઓના વ્યાપની નોંધ લીધી છે, એના પરથી ખ્યાલ આવે છે કે એમનું વ્યક્તિત્વ કેવું ભાતીગળ અને વિવિધ ક્ષેત્રે પ્રદાન  કેટલું માતબર રહ્યું છે.

થોડા દિવસ પર સોનલબહેને મને ફોન પર કહેલું કે વલસાડમાં ફરીથી કામ શરૂ કરીએ. જો કે એ ન થઈ શક્યું, પરંતુ એમનાં મનમાં વલસાડ હતું, અમે હતાં એ નક્કી. બીજી પણ એક વાત રહી ગઈ. હિમાંશુભાઈ હતા, ત્યારે એમની સાથે વલસાડ આવવાનો એમનો વિચાર પણ શક્ય ન બન્યો. પાંચેક વરસ પર વાચાના કાર્યક્રમમાં સામેલ થવાનું બનેલું ત્યારે સોનલબહેન માટે આ રચના સ્ફુરેલી.

                               સોનલબહેન તમે એટલે
                               ખુશમિજાજ
                               વાસંતી સદાબહાર
                               માંહ્યલાની સ્વામિની.
                               સોનલબહેન તમે એટલે
                               સંવેદનાત્મક
                               સંચેતનાયુક્ત
                               સંવાદસભર
                               સંતર્પક શીતળસખ્ય.
                               સોનલબહેન તમે એટલે
                               નારીવાદી ચિંતનનાં આરાધક
                               નારીવાદી અક્ષર, આલેખક
                               નારીવાદી ચળવળ-સમર્થક
                               અમારા વાચાસ્થંભ.
                               તમારું હોવું એટલે અમારું
                               આશ્વસ્ત રહેવું
                               નિશ્ચિંત બનવું
                               સહજ થવું
                               ઝળહળવું
                               કારણ તમે એટલે અમારી વાચા
                               વાચા એટલે તમારાં અમે અને
                               અમારાં તમે, ખરું કે નહીં ?

હજી પણ તમારો અવાજ પડઘો બનીને કાને રણકે છે કે આ ડિસેમ્બરમાં વલસાડ મળીએ, ત્યારે ઉંબાડિયા પાર્ટી નક્કી … પરંતુ !

સૌજન્ય : “નિરીક્ષક”, 01 ઑક્ટોબર 2021; પૃ. 15