સાડા આઠ લાખ પુસ્તકો ધરાવતાં દિલ્હીના એક સરકારી ગ્રંથાલય માટે જ્ઞાનશત્રુ શાસકોએ જગ્યા ફાળવી નથી, એવા કમનસીબ સમાચાર માધ્યમો દ્વારા જાણવા મળી રહ્યા છે. દેશના પાટનગરની CSL તરીકે ઓળખાતી 135 વર્ષ પ્રાચીન એવી Central Secretariat Libraryની આ વાત છે. આ કેન્દ્રીય સચિવાલય પુસ્તકાલયને હવે બીજી જગ્યાએ ખસેડવું પડે તેમ છે. બેવકૂફ સરકારી બાબુઓએ અત્યારની કુલ 5,500 ચોરસ મીટર જગ્યા ધરાવતાં ચાર માળના ગ્રંથાલય માટે બે ઓરડા ફાળવ્યા છે જેનું કુલ ક્ષેત્રફળ 300 ચોરસ મીટર છે.

પુસ્તકો ઉપરાંત દુર્લભ દસ્તાવેજો અને સામયિકોનો અહીં સંગ્રહ છે. અહીં ઓગણીસમી સદી પહેલાંના પુસ્તકોનો વિભાગ છે. સહુથી પ્રાચીન પુસ્તક 1702ના વર્ષનું છે, જેમાં એક ફ્રેન્ચ મુસાફરનાં લખાણો છે. વાચનપ્રેમી નાગરિકો અને અભ્યાસીઓ ઉપરાંત યુવાનો અહીં અભ્યાસ કરીને ઉચ્ચ સરકારી હોદ્દે પહોંચ્યા છે. સનદી અધિકારીઓ એક મહત્ત્વના માહિતી સ્રોત  તરીકે આ ગ્રંથાલયનો ઉપયોગ કરતાં આવ્યા છે. 

દેશના સહુથી મોટા ગ્રંથાલયોમાં CSL બીજા ક્રમનું સ્થાન ધરાવે છે. તેની સ્થાપના બ્રિટિશ શાસનની એક સમયની રાજધાની કોલકાતામાં 1883માં થઈ હતી. ત્યાર બાદ આ લાઇબ્રેરીને દિલ્હી લાવવામાં આવી અને બે જગ્યાઓ બદલ્યા બાદ 1969થી અત્યાર સુધી શાસ્ત્રી ભવનમાં સ્થિર છે. 

લાઇબ્રેરીને શાસ્ત્રી ભવનમાંથી અન્યત્ર ખસેડવી પડી રહી છે તેનું કારણ ઠાલી ભભક અને ભવ્યતાના ભૂખ્યા શાસકોએ ચાલવેલી Central Vista Redevelopment Project નામની વિકરાળ વિકાસ યોજના છે, જેના માટે જનતાના પરસેવાના હજારો કરોડ (એક અંદાજ પ્રમાણે વીસ હજાર કરોડ) રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા છે.  Central Vistaના ટૂંકા નામે ઓળખાતી આ યોજનામાં રાષ્ટ્રપતિ ભવનથી ઇન્ડિયા ગેટ સુધીનો ત્રણ કિલોમીટરના વિસ્તારનો પુનર્વિકાસ કરવાનો છે. ઊલટા કાળજાની શાસકોએ 2020માં મહામારીની પરવા કર્યા વિના શરૂ કરેલી આ યોજનામાં નવું સંસદ ભવન આવ્યું છે. વડા પ્રધાન તેમ જ ઉપરાષ્ટ્રપતિ માટેનાં મહાલયો અને બધાં ખાતાંઓ સાથેનાં નવા કેન્દ્રીય સચિવાલયના ફેરબાંધકામનો પણ પ્રોજેક્ટમાં સમાવેશ થાય છે. CSL જેમાં છે તે શાસ્ત્રીભવન પર બુલડોઝરના નિશાન પર છે. 

CSLના સ્થાનાંતરણ અંગે આ લાઇબ્રેરીને લગતાં સંસ્કૃતિ મંત્રાલયના પૂર્વ સચિવ ગોવિંદ મોહને 12 સપ્ટેમ્બર 2023ના રોજ  સરકારને લખ્યું હતું કે આ લાઇબ્રેરી ‘ભારતીય અને વિદેશી દસ્તાવેજોના જ્ઞાનનો એક સહુથી મોટો ખજાનો’ છે. તેમણે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે આ લાઇબ્રેરી ‘માત્ર કેન્દ્ર સરકારના મંત્રાલયોની જરૂરિયાત પૂરી પાડે છે, એટલું જ નહીં તે ભારત સરકારના તમામ પ્રકાશનોનો ભંડાર પણ’ છે. એટલે તેમણે સેન્ટ્રલ વિસ્ટાના કૉમન સેન્ટ્રલ સેક્રેટેરિયએટમાં સાડા પાંચ હજાર ચોરસ મીટરની ગ્રંથાલયની મહત્તાને શોભે તેવી theme-based અને બધા મંત્રાલયો માટે સુલભ એવી ઈમારતનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો.

આવી ઉચિત માગણી સામે સરકારે લાઇબ્રેરી માટે ઉપરોક્ત 300 ચોરસ મીટરની જગ્યા ફાળવી, જેનો CSL એ સ્વાભાવિક રીતે જ અસ્વીકાર કર્યો. ત્યાર બાદ સરકારે આ ગ્રંથાલયને 30 સપ્ટેમ્બર સુધીમાં પુસ્તકો, રાચરચીલા અને ઇલેક્ટ્રૉનિક ઉપકરણો સહિત ઉચાળા ભરવાની નોટિસ આપી ! પ્રોજેક્ટ 2019ના સપ્ટેમ્બરમાં ચાલુ થયો. તેના પ્લાન મુજબ શાસ્ત્રી ભવનને હઠાવવાનું તો હતું જ. પણ લાઇબ્રેરી માટે પર્યાપ્ત જગ્યા મળે તે માટેની કોશિશો છેક સપ્ટેમ્બર 2023માં ચાલુ થઈ અને હજુ સુધી સફળ થઈ નથી !  

‘ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’માં 30 સપ્ટેમ્બર 2026ની પહેલા પાનાની સ્ટોરીને પગલે સર્વોચ્ચ અદાલતે ગ્રંથાલયના સ્થાનાંતર માટેની નવી જગ્યા સાવ અપૂરતી હોવાનું સ્વ-સંજ્ઞાન (suo moto) લીધું અને 5 ઓક્ટોબરે કેન્દ્ર સરકારને નોટિસ ફટકારી. તેમાં તેણે સરકારને પ્રસ્તાવિત સ્થાનાંતરની તમામ વિગતો સોગંધનામા પર જણાવવાનો આદેશ આપ્યો અને હવે પછીની સુનવણી માટે 16 નવેમ્બરની તારીખ આપી. 

આ લાઇબ્રેરીને પંદર વર્ષ પહેલાં થઈ ચૂકેલા નુકસાનની એક અલગ કહાણી છે. આ લાઇબ્રેરીનો 14 ભારતીય ભાષાના બે લાખ પુસ્તકોનો એક વિભાગ હતો. તે નૅશનલ સ્કૂલ ઓફ ડ્રામાના સંકુલમાં હતો. ‘તુલસી સદન’ નામે વિભાગ 1972માં ‘રામચરિતમાનસ’ની ચારસોમી જયંતી પર શરૂ થયો હતો. આ વિભાગની જગ્યાએ મંડી હાઉસ મેટ્રો સ્ટેશનનું બાંધકામ શરૂ થયું અને લાઇબ્રેરી ‘હંગામી ધોરણે’ બંધ કરવામાં આવી. તેમાંનાં પુસ્તકો ખોખાંમાં ભરીને આર.કે. પુરમ્‌ વિસ્તારની એક ઈમારતના પહેલાં માળે મૂકી દેવામાં આવ્યાં તે આજ સુધી એમ જ છે ! ‘એક્સપ્રેસે’ સંસ્કૃતિ મંત્રાલયના 2011થી ચાલુ વર્ષ સુધીના વાર્ષિક અહવાલોમાંથી આ તુલસી સદનને લગતા હિસ્સા ટાંકીને આ ગ્રંથાલયના સ્થાનાંતરને સરકાર કેવી રીતે અભરાઈએ ચઢાવતી રહી છે તે બતાવ્યું છે. જો કે સાંસ્કૃતિક ખાતાના રાજ્ય કક્ષાના મંત્રી મીનાક્ષી લેખીના હસ્તક્ષેપથી આસામી અને કન્નડ ભાષાનાં પુસ્તકો CSLમાં પાછા લાવી શકાયાં છે. 

પેલા ઘાતકી વિસ્ટા પ્રોજેક્ટના નિશાન પર ઇતિહાસ, કલા અને સંસ્કૃતિના તીર્થો સમાં India’s National Museum, National Archives and National Centre for the Arts પણ છે. આ પ્રોજેક્ટનાં જમા પાસાં દર્શાવતાં લખાણો મળે છે, જે અગ્રતા અને  નુકસાનના પ્રમાણમાં નજીવા જણાય છે. સ્વાભાવિક રીતે જ નિસબત ધરાવતા વિશ્વવિખ્યાત ઇતિહાસકારો. સ્થપતિઓ, પર્યાવરણવિદો,આર્કાઈવિસ્ટો, કલાકારો, ગ્રંથજ્ઞો, અકેડેમિક્સ, પત્રકારો, બૌદ્ધિકો, કર્મશીલો અને જાગૃત નાગરિકોએ કરેલા વિસ્ટા પ્રોજેક્ટના વિરોધને સરકારે ગાંઠ્યો નથી. 

હજારો નાગરિકોને ભરખી જનાર મહામારીની બિલકુલ સમાંતરે મહિનાઓના લૉકડાઉન, લાખો શ્રમજીવીઓની હિજરતો, પીડા-ડર-મોતના ઘેરા વચ્ચે સંવેદનહીન સરકારે વિસ્ટા પ્રોજેક્ટ ચાલુ રાખ્યો હતો, કેમ કે તેની પહેલી અને એકમાત્ર પસંદગી રાક્ષસી મહાત્ત્વાકાંક્ષા હતી. કોરોનામાં પિસાતાં લોકના કરવેરાના કરોડો રૂપિયા તેણે આરોગ્યસેવાને બદલે તોડફોડમાં વેડફ્યા. વિસ્ટા પ્રોજેક્ટને એક અંગ્રેજી અખબારે artless and heartless તરીકે નવાજ્યો. અન્યત્ર એક જગ્યાએ તેને માટે vista of vanity અર્થાત મિથ્યાભિમાનની વિથી એવો શબ્દપ્રયોગ વાપર્યો.

મિથ્યાભિમાનને જ્ઞાનથી છેટું જ હોય, પુસ્તકોથી છેટું હોય, એટલે ભલે ને તુલસી ભવનને પગલે Central Secretariat Library (CSL) / કેન્દ્રીય સચિવાલય પુસ્તકાલય રદેફદે થાય ! કે પછી સંવિધાન બચાવવા માટે ચાલી રહેલી લડતની જેમ આ ગ્રંથાલય બચાવવા માટે પણ લડત થશે ? 

કેટલીક લિન્ક્સમાંથી  બે લિન્ક્સ : 

https://youtu.be/ax5DVlUYi0M?si=8N0Bt40AIqN6ScCm
https://youtu.be/J0lfml-WFqE?si=S0kn0EO5r6O8SuSQ

• આવતી કાલ 7 સપ્ટેમ્બરે ગુજરાતી વિશ્વકોશ ભવનના ઉપક્રમે ‘ગ્રંથાલય સંસ્કૃતિ : આજ અને આવતી કાલ’ વિષય પર એક દિવસના પરિસંવાદનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. એ વિષય સાંભળતાં જ, CSL પર લેખ લખવાના બે-ત્રણ દિવસથી કરેલા મનસૂબાને ધક્કો લાગ્યો. 

આભાર : દર્શન દેસાઈ, આશિષ મહેતા • કોલાજ સૌજન્ય પરીક્ષિત મેઘના મુકેશ 

06 ઑક્ટોબર 2026 

 e.mail : sanjaysbhave@yahoo.com

આ દેશમાં જેમને હું સમાજવાદી તરીકે ઓળખું છું તેમણે સમાજવાદ અંગીકાર કર્યાનું જાહેર કર્યું તે અગાઉથી હું પોતે સમાજવાદી હોવાનો દાવો કરતો આવ્યો છું. પણ મારો સમાજવાદ મારામાં સ્વાભાવિકપણે વિકસ્યો છે, કશાં ગ્રંથકિતાબોમાંથી ગ્રહણ કરેલો નથી. અહિંસા વિષેની મારી અવિચળ શ્રદ્ધામાંથી તે આવ્યો છે. કોઈ પણ માણસ સક્રિય અહિંસાની સાધના કરતો હોય તે સામાજિક અન્યાય સામે માથું ઊંચક્યા વિના રહી જ ન શકે, પછી એવો અન્યાય ગમે ત્યાં થતો હોય.

 — મહાત્મા ગાંધી

સોનલ પરીખ

આર્થિક અને સામાજિક વ્યવસ્થા સંદર્ભે આપણે દુનિયામાં સમાજવાદ, સામ્યવાદ, મૂડીવાદ જેવી વ્યવસ્થાઓ પ્રવર્તતી જોઈએ છીએ. સમાજવાદ એટલે ઉત્પાદનનાં તમામ સાધનોની પેદાશ, સર્જન, વહેંચણી તથા આદાનપ્રદાન પર સમગ્ર સમાજની સામૂહિક માલિકીની તરફેણ કરતી વિચારસરણી. તેનો જન્મ કાર્લ માર્ક્સની વિચારધારામાંથી થયેલો હોવાથી તેને માર્ક્સવાદ પણ કહેવામાં આવે છે. સામ્યવાદ એટલે સમાજવાદનું કટ્ટર સ્વરૂપ. સમાજવાદ મર્યાદિત ખાનગી મિલકત રાખવાની છૂટ આપે છે, સામ્યવાદમાં ખાનગી મિલકતનો સંપૂર્ણ અંત લાવવામાં આવે છે અને વર્ગવિહીન તેમ જ રાજ્યવિહીન સમાજની કલ્પના કરવામાં આવે છે.

સમાજવાદ એ મૂડીવાદની વિચારસરણીની વિરોધી વિચારધારા છે. પહેલી વાત એ કે મૂડીવાદમાં ઉત્પાદનનાં સાધનોની માલિકી તથા તેના ઉપયોગ અને વિનિમય પરનો કાબૂ વ્યક્તિ કે સંસ્થા હસ્તક હોય છે જ્યારે સમાજવાદમાં તે રાજ્યહસ્તક હોય છે. બીજું, મૂડીવાદમાં આર્થિક પ્રવૃત્તિઓનો હેતુ નફો કમાવાનો હોય છે અને એમ કરવા માટે મૂડીપતિઓ સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર હોય છે, જ્યારે સમાજવાદમાં સાધનોની માલિકી રાજ્યની હોવાથી અને રાજ્ય એ સમાજકલ્યાણના ધ્યેયને વરેલી સંસ્થા હોવાથી આર્થિક પ્રવૃત્તિઓનો હેતુ સામુદાયિક કલ્યાણ સાધવાનો હોય છે. ત્રીજું, મૂડીવાદમાં ખાનગી મિલકતના અધિકારો અબાધિત હોય છે, જ્યારે સમાજવાદમાં તેમના પર અંકુશો મૂકવામાં આવતા હોય છે. ચોથું, મૂડીવાદમાં સંપત્તિના કેન્દ્રીકરણ પર કોઈ મર્યાદા હોતી નથી, જ્યારે સમાજવાદમાં રાષ્ટ્રીય આવકની ન્યાયી વહેંચણી પર ભાર મૂકવામાં આવતો હોય છે.

આમ છતાં, સમાજવાદ એ એક સંદિગ્ધ ખ્યાલ છે અને તેના અર્થ અંગે વિચારકોમાં મતમતાંતર જોવા મળે છે. સમાજવાદના જન્મ પછીના ગાળામાં જુદા જુદા વિદ્વાનોએ તેની જુદી જુદી સેંકડો વ્યાખ્યા આપી છે. પાશ્ચાત્ય વિચારક સી.ઈ.એમ. જોડ તો એટલે સુધી કહે છે કે ‘સમાજવાદ એ એક એવી પાઘડી છે જે બધા જ પહેરતા હોવાથી તેનો કોઈ ચોક્કસ આકાર રહેલો નથી.’ સમાજવાદનો ખ્યાલ સમજવામાં બીજી મુશ્કેલી એ છે કે સમાજ શબ્દનો કોઈ ચોક્કસ અર્થ પકડી શકાતો નથી. જેમ કે ઉત્પાદનનાં સાધનોની માલિકી સમગ્ર સમાજની હોય છે એમ કહીએ તો કયો સમાજ અથવા તો તેના કયા ઘટકો? વિશ્વના જુદા જુદા સમાજવાદી દેશોમાં તેની જુદી જુદી પેટર્ન જોવા મળી છે. 

ગાંધીવાદી સમાજવાદની વાત કરીએ તો એનો વિચાર ગાંધીજીના ‘હિંદ સ્વરાજ’ અને ‘મારા સપનાનું ભારત’ પુસ્તકોમાં જોવા મળે છે. એમાં તેઓ આદર્શ સમાજનું વર્ણન કરે છે – જેમાં કોઈ શ્રીમંત કે ગરીબ, વર્ગના આંતર-સંઘર્ષ નહીં હોય, જ્યાં સંસાધનોની સરખી વહેંચણી હોય અને કોઈપણ શોષણ કે હિંસા વિના અર્થતંત્ર આત્મનિર્ભર હોય. આમ, ગાંધીવાદી સમાજવાદ પશ્ચિમી સમાજવાદથી જુદો છે. ગાંધીવાદી સમાજવાદની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ ત્રણ છે. એક તો રાજકીય અને આર્થિક શક્તિનું સંયોજન, બીજું ટેકનોલોજી, આધુનિકીકરણ અને મોટા પાયે ઔદ્યોગિકીકરણ પ્રત્યે પરંપરાગત વલણ, અને ત્રીજું સ્વ-રોજગાર અને આત્મનિર્ભરતા પર ભાર. ગાંધીજીના મતે રાષ્ટ્રની નૈતિક સુખાકારીને નુકસાન પહોંચાડનારું અર્થશાસ્ત્ર અનૈતિક છે અને તેથી પાપી છે. ગાંધીવાદી સમાજવાદના મૂળમાં આર્થિક-સામાજિક ન્યાય છે. ગાંધીવાદી સમાજવાદ સ્વ-રાજની આસપાસ કેન્દ્રિત છે. સ્વ-રાજ આર્થિક સ્વતંત્રતામાંથી ઉદ્દભવે છે. આર્થિક સ્વતંત્રતા સ્વાવલંબન અને આત્મનિર્ભરતા દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે. ગાંધીવાદી સમાજવાદ દરેકને તેના શ્રમનો યોગ્ય હિસ્સો મળે એવા આર્થિક વર્ગો વિનાના સમાજની હિમાયત કરે છે. ગાંધીજી જેને સર્વોદય કહેતા તે આ જ છે.

‘સર્વોદય’ શબ્દનું ગર્ભાધાન થયું 1904માં, જ્યારે રસ્કિનનું પુસ્તક ‘Unto this Last’ ગાંધીજીના હાથમાં આવ્યું ત્યારે. તેના વિશે આત્મકથામાં એમણે લખ્યું છે : ‘આ પુસ્તકને લીધા પછી હું છોડી જ ન શક્યો. તેણે મને પકડી લીધો. પુસ્તકમાં સૂચવેલા વિચારો અમલમાં મૂકવાનો મેં ઇરાદો કર્યો.’

રસ્કિનના પુસ્તકમાંથી ગાંધીજીને જીવનનું એક નવું દર્શન લાધ્યું. આ પુસ્તકના સારરૂપ મૂળ દર્શનના મુખ્ય સિદ્ધાંતો એમણે આ રીતે તારવી બતાવ્યા: (1) સહુના ભલામાં આપણું ભલું છે (2) સહુના કામની કિંમત એકસરખી હોય, કેમ કે જીવનનિર્વાહનો અધિકાર સહુનો એકસરખો છે (3) સાદું અને પરિશ્રમયુક્ત ખેડૂતનું જીવન જ સાચું જીવન છે.

બીજા દિવસથી જ એમણે પોતાના જીવનને વળાંક આપવાનું શરૂ કરી દીધું. દક્ષિણ આફ્રિકામાં જૉહાનિસબર્ગ શહેર છોડી ગ્રામવિસ્તારમાં જઈ ફિનિક્સ આશ્રમ સ્થાપ્યો. ત્યાં તેમની ગહન ને ઉદાત્ત જીવન-સાધના ચાલી. ગાંધીજીએ રસ્કિનના શબ્દને પ્રત્યક્ષ જીવનમાં નાણી જોયો, માણી જોયો. ધરતીને ખોળે સાદું ને પરિશ્રમયુક્ત જીવન જીવી જોયું. રસ્કિનની સ્વનિયમન વાતને વ્યક્તિગત તેમ જ સામુદાયિક કાર્યમાં ઉતારી જોઈ. આમ, રસ્કિનનું વિચારબીજ ગાંધીજીની મનોભૂમિમાં, કર્મભૂમિમાં વિકસતું રહ્યું. એક જીવન-દર્શનરૂપે જ્યારે એ પરિપક્વ થયું, ત્યારે ‘સર્વોદય’ના મંત્રરૂપે પ્રગટ થયું.  

ગાંધીજી કહે છે, ‘આ દેશમાં જેમને હું સમાજવાદી તરીકે ઓળખું છું તેમણે સમાજવાદ અંગીકાર કર્યાનું જાહેર કર્યું તે અગાઉથી હું પોતે સમાજવાદી હોવાનો દાવો કરતો આવ્યો છું. પણ મારો સમાજવાદ મારામાં સ્વાભાવિકપણે વિકસ્યો છે, કશાં ગ્રંથકિતાબોમાંથી ગ્રહણ કરેલો નથી. અહિંસા વિષેની મારી અવિચળ શ્રદ્ધામાંથી તે આવ્યો છે. કોઈ પણ માણસ સક્રિય અહિંસાની સાધના કરતો હોય તે સામાજિક અન્યાય સામે માથું ઊંચક્યા વિના રહી જ ન શકે, પછી એવો અન્યાય ગમે ત્યાં થતો હોય. કમનસીબે પશ્ચિમના સમાજવાદીઓએ સમાજવાદી સિદ્ધાંતોની બજાવણી કરવામાં હું જાણું છું, ત્યાં સુધી હિંસાને જરૂરી માની છે.

‘મેં હંમેશાં માન્યું છે કે હિંસા વાટે નાનામાં નાના અને નીચલામાં નીચલા સુધીનાને સામાજિક ન્યાય અપાવવાનું અશક્ય છે. મેં વધુમાં એમ પણ માન્યું છે કે, સૌથી નીચલા થરના લોકોને પણ અહિંસા વાટે યોગ્ય તાલીમ આપવામાં આવે તો તેનામાં પોતાનાં દુઃખો ફેડવાની અને અન્યાયોની સામે લડવાની તાકાત આવે. એ માર્ગ અહિંસક અસહકારનો છે.

‘આપણા સમાજવાદી બિરાદરોની ત્યાગની ભાવનાની પૂરેપૂરી કદર કરવા છતાં, તેમની અને મારી પદ્ધતિ વચ્ચે રહેલો ચોખ્ખો ભેદ મેં હંમેશ સ્પષ્ટપણે બતાવ્યો છે. તેમનો આખો મદાર અને તેમની શ્રદ્ધા હિંસા પર અને હિંસામાં જે કંઈ સમાયેલું છે, તે બધાં પર છે. હું નિર્ભેળ અહિંસા પર શ્રદ્ધા રાખનારો ને તેને જ આધારે ચાલનારો છું …

‘મારા સમાજવાદમાં નિરાધાર, દીન, હીન સર્વનો સમાવેશ થાય છે, બલકે એમનો સૌ પહેલા સ્વીકાર અને સમાવેશ થાય છે. અજ્ઞાન અને આંધળાં, મૂંગા અને બહેરાં વગેરે અપંગોને ભોગે, તેમની રાખ પર મારે મારી વ્યવસ્થા ઊભી કરવી નથી. પશ્ચિમના લોકોના સમાજવાદની વ્યવસ્થામાં આ બધાનું કદાચ કશુંયે સ્થાન નહીં હોય. દુનિયાની ભૌતિક સાધનસંપત્તિ મેળવવામાં આગળ રહેવું, એ તેમની એકમાત્ર નેમ છે.

‘દાખલા તરીકે, અમેરિકાની નેમ પોતાના એકેએક વતનીને મોટરગાડી મેળવી આપવાની છે. મારી એવી નેમ નથી. મારી નેમ મારો, મારા વ્યક્તિત્વનો પૂરેપૂરો વિકાસ સાધવાની ને તેને વ્યક્ત કરવાની છે. આકાશમાં ઝગમગતા વ્યાધના તારા સુધી નિસરણી ઊભી કરવાની મારી મરજી હોય, તો તેમ કરવાની મને છૂટ હોવી જોઈએ. એનો અર્થ એવો નથી કે, મારે એવું કશુંક કરવા માંડ્યું છે. પશ્ચિમી પ્રકારના સમાજવાદમાં વ્યક્તિને કોઈ જાતની સ્વતંત્રતા કે છૂટ નથી. તેમાં તમારું પોતાનું એવું કશું નથી, તમારું શરીર પણ તમારું નથી.’

ગાંધીજીનો સમાજવાદ એક જીવનશૈલી બની શકે. સામાજિક અને આર્થિક સમસ્યાઓ તરફનો વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ બની શકે. 

અસ્તુ. 

 e.mail : sonalparikh1000@gmail.com

પ્રગટ : ‘રિફ્લેક્શન’ નામે લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, “જન્મભૂમિ પ્રવાસી”, 27 સપ્ટેમ્બર 2026

રવીન્દ્ર પારેખ

30 સપ્ટેમ્બર, 2026 ને રોજ યુનાઈટેડ આરબ એમિરેટ્સ(UAE)થી ઈઝરાયલ જઈ રહેલાં FZ 1073 પ્લેનને હવામાં જ હાઈજેક કરવાનો પ્રયાસ, પાઈલટ સ્મિત મચ્છરે નિષ્ફળ બનાવ્યો. ઈરાદો તો વિમાનને હાઈજેક કરીને 9/11 જેવો ભયંકર હુમલો કરવાનો હતો, પણ એક ગુજરાતી પાઈલટે એ કોશિશને નાકામ કરી. દુબઈની ફ્લાઈટ UAEથી ઇઝરાયલના તેલ અવીવ જવા ઊંચે ઊડી ને આકાશ વીંધતી ઊંચે પહોંચી, ત્યારે કો-પાઈલટે વિમાનને હાઈજેક કરીને, સવારે નવેકના સુમારે આકાશમાં જ ભડકો કરી દેવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ ભારતીય મૂળના ને વઢવાણના પાઈલટે તેનો વિરોધ કર્યો અને વિમાનને સ્થિર રાખવાનો પ્રયત્ન કર્યો, તો ઓમાનના એ કો-પાઈલટે સ્મિત મચ્છરને છરીના અસંખ્ય ઘા ઝીંકી દીધા. કો-પાઈલટ કટ્ટરપંથી હતો. તેની ઓળખ ઓમાનના હમામ અલ-હમ્મામી તરીકે થઈ છે. તે કટ્ટરપંથી હોવાથી તેને વિમાન ઉડાવવાથી દૂર રખાયો હતો, પણ પાછળથી તે ફ્લાયદુબઈમાં પાઈલટ બની ગયો હતો. તે આઠ મહિનાથી એ એરલાઈન સાથે જોડાયો હતો. જો કે, ત્યાં તેની પસંદગી કેવી રીતે થઈ તેની કોઈ સ્પષ્ટતા નથી. આવી પસંદગી કેટલી ઘાતક પુરવાર થઈ શકે છે તે છેલ્લી ફ્લાઈટનાં ઉડાનથી સાબિત થઈ ગયું છે.

આમ તો ઓમાન અને ઇઝરાયલ વચ્ચે રાજદ્વારી સંબંધો નથી. 2020 પછીના નવા નિયમો અનુસાર ઓમાનના પાઈલટને ઇઝરાયલ આવવા પર પ્રતિબંધ છે, તો આ કો-પાઈલટ પ્લેન સુધી કેવી રીતે પહોંચ્યો એ કોયડો જ છે. જો કે, છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં વિદેશી એરલાઈન્સમાં કામ કરતાં કરતાં બારેક પાઈલટ ઇઝરાયલ પહોંચ્યા છે. એમાં જ કો-પાઈલટ પણ હોય એમ બને, પણ સુરક્ષાને લાગે વળગે છે ત્યાં સુધી આ એક ગંભીર ચૂક છે. એક અહેવાલ મુજબ સુરક્ષાના હેતુ માટે સિક્યુરિટી સર્વિસે દુબઈના કોઈ પાઈલટની તપાસ જ ન કરી. માત્ર તેમનું લગેજ ચેક કર્યું હતું, બાકી, વિશ્વાસે વહાણ ચાલ્યું હતું. એ સંજોગોમાં હુમલાખોરને હુમલો કરવાની તક મળી ગઈ. સુરક્ષાને મામલે હવે તલસ્પર્શી તપાસ ચાલે છે. એમાં હસવું આવે એવી વાત એ છે કે દુર્ઘટના પછી બધી તપાસ થાય છે, પણ તે પહેલાં થવી જોઈએ તે થતી નથી. ટૂંકમાં, જે પહેલાં થવું જોઈએ, તે પરિણામ આવી ગયા પછી છેલ્લે થાય છે. આખા જગતની સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં આવાં છીંડાં સામાન્ય વાત થઈ ગઈ છે. કો-પાઈલટનાં કૃત્યને UAEએ આતંકવાદી કૃત્ય ગણાવ્યું છે. સદ્દભાગ્યે બે બીજા પાઈલટ હોવાને કારણે મોટી દુર્ઘટના ટળી હતી.

વિમાનમાં 27 બાળકો સહિત કુલ 174 પ્રવાસીઓ ઇઝરાયલ જવા રવાના થયા હતા. વિમાનને ક્રેશ કરવાનો હુમલાખોરનો પ્રયાસ ક્રૂ સભ્યોએ નિષ્ફળ બનાવ્યો હતો ને વિમાનનું સાઉદી અરેબિયામાં ઈમરજન્સી લેન્ડિંગ કરાવાયું હતું અને પૂરતી ચકાસણી બાદ તેને ઇઝરાયલ રવાના કરાયું હતું. આવા કોઈ અણધાર્યા હુમલાની આશંકા ઇઝરાયલના વડા પ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુને હતી જ ને તેમણે ઇઝરાયલના નાગરિકો અને સૈન્યને સંભવિત હુમલા બાબતે સતર્ક રહેવાની હાકલ પણ કરી હતી. ઇઝરાયલના સંરક્ષણ મંત્રી ઇઝરાયલ કાટ્ઝે વિમાન ક્રેશ કરવાની ઘટનામાં જેહાદી તત્ત્વોનો હાથ હોવાનો આરોપ મૂક્યો છે. ઇઝરાયલ સામે જેહાદી તત્ત્વોનો ફરી એક વાર પ્રયત્ન થયો છે ને ઇઝરાયલ આવાં પરિબળોની સામે કદી પણ ઝૂકશે નહીં તેવો હુંકાર ઇઝરાયલે કર્યો હતો.

સ્મિત મચ્છર

દુબઈથી વિમાન ઊડ્યાના અઢી કલાક પછી બંને પાઈલટ વચ્ચે ઝઘડો થયો હતો. પહેલાં તો તેણે નમાજ પઢવાની વાત કરી ને પછી પાછળ બેસીને નમાજ પઢવા લાગ્યો ત્યારે પણ સ્મિતને કંઇ અજુગતું  લાગ્યું ન હતું. લગભગ પાંચેક મિનિટ પછી સ્મિતને લાગ્યું કે માથાની પાછળથી જોરદાર વાર થયો છે. પહેલાં સ્મિતને એવું લાગ્યું કે વિમાનમાં કોઈ ખરાબી આવી છે, પણ એક પછી એક વાર થતા રહ્યા, ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે કો-પાઈલટે પોતાની ઉપર હુમલો કર્યો છે. કો-પાઈલટનાં હાથમાં છરી હતી એ વખતે વિમાન 34,00૦ ફૂટની ઊંચાઈએ હતું ને વિમાનને બચાવવા તેમણે જીવ રેડીને પ્રયત્ન કર્યો. આ બધી ગડમથલમાં વિમાન ઊંચાઈએથી સીધું નીચેની તરફ 17,000 ફૂટ પર આવી ગયું. જોર્ડનની સરહદ નજીક વિમાન ચકરાવે ચડ્યું અને પ્લેન ક્રેશ થશે એવું લાગવા માંડ્યું, ત્યાં જ સ્મિત મચ્છરે વિમાનને સંભાળી લીધું. તેમણે કોક્પિટનો દરવાજો ખોલી નાખ્યો અને પ્રવાસીઓ તથા ક્રૂ મેમ્બર્સે કોકપિટમાં ઘૂસી જઈને સ્મિતને મદદ કરી અને હુમલાખોરને કાબૂ કર્યો. પ્રવાસીઓને સમજાઈ ગયું હતું કે વિમાન હાઈજેક કરવાનો પ્રયાસ થયો છે.

એક કલાક પછી વિમાને સાઉદીના તબુક ખાતે સફળ ઊતરાણ કર્યું, ત્યારે સૌના જીવમાં જીવ આવ્યો. જો કે, હવાના ઊંચા દબાણમાં વિમાને કાબૂ ગુમાવતાં તેની પાંખો તૂટી ગઈ હતી. આવામાં વિમાનના ટુકડા થઈ જતા હોય છે, પરંતુ સદ્દભાગ્યે એવું ના થતાં વિમાને સફળ લેન્ડિંગ કર્યું. એ ચમત્કાર જ હતો. હુમલાખોર કો-પાઈલટની સાઉદી અરેબિયાએ ધરપકડ કરીને તપાસ હાથ ધરી છે. હાલ તો ઘાયલ સ્મિતની સારવાર ચાલી રહી છે. સ્મિત પાસે 13 વર્ષનો બોઇંગ 783 એરક્રાફટનો અનુભવ છે. તે 11 વર્ષ સ્પાઈસ જેટમાં હતા ને તેમાં ફ્લાઈંગ અનુભવ 9,500 કલાકનો હતો. જૂન 2022થી કેપ્ટન તરીકે તેઓ ફ્લાયદુબઈમાં સક્રિય હતા. આ અનુભવે દુર્ઘટનાને ટાળી હોય એમ બને.

UAEના અવિએશન અને સરકારી અધિકારીઓ અને દુબઈફ્લાય પરિવાર, પોતાનાં આ ભારતીય કેપ્ટન માટે અત્યંત ગૌરવની લાગણી અનુભવે છે. સ્મિતે મુસાફરોની સુરક્ષાનો મહિમા કર્યો એ એક પ્રોફેશનલ પાઈલટનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. સ્મિતની આ બહાદુરી દુનિયા આખીએ વખાણી છે. ભારતના વડા પ્રધાને સ્મિતને ફોન કરીને તેમનાં સ્વાસ્થ્ય અંગે પૂછપરછ કરી હતી ને પરિવાર સાથે થયેલી વાતચીત અંગે સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો. દસેક મિનિટની વાતચીતમાં વડા પ્રધાને પૂછ્યું પણ ખરું કે શું કર્યું, હુમલા વખતે, તો સ્મિતે કહ્યું કે હનુમાન ચાલીસા બોલતો રહ્યો. બધાંને મરવા થોડા દેવાય? વડાપ્રધાને સ્મિત મચ્છરને ‘રિયલ લાઈફ હીરો’ ગણાવ્યા. વડા પ્રધાને પૂછ્યું કે ગુજરાતી બોલો છો? તો સ્મિતે હા કહી ને વાતચીત ગુજરાતીમાં થઈ ને છેલ્લે સ્મિત મચ્છરે ગુજરાતીમાં કહ્યું કે જય શ્રી કૃષ્ણ – જય હિંદ ! દુબઈ ક્રાઉન પ્રિન્સે પણ બહાદુર સ્મિત મચ્છરનું માથું ચૂમતા કહ્યું કે તમે દેશનું માન વધાર્યું છે. ઇઝરાયલના એક અધિકારીએ પાઈલટની હિંમતને બિરદાવતાં કહ્યું કે સ્મિતની બહાદુરીને કારણે 9/11 જેવી ઘટના ટળી ગઈ. જીવલેણ હુમલા બાદ ગુજરાતી પાઈલટના ખબરઅંતર પૂછ્યા હતા. સ્મિતને જીવલેણ પરિસ્થિતિમાં ફરજ બજાવવા બદલ મેનકાઈન્ડ ફાર્માએ એક કરોડની સહાય પણ કરી છે. અનેક શહેરોમાં, મંદિરોમાં સ્મિતના સ્વાસ્થ્ય અંગે ચિંતા થઈ હતી ને પ્રાર્થના, આરતી, હોમહવન થયાં હતાં. ફિલ્મી કલાકાર સલમાન ખાન, પરેશ રાવલ, શાહરૂખ ખાન અને બીજા ઘણાએ સ્મિત મચ્છરની ભૂરી ભૂરી પ્રશંસા કરી હતી.

એક સારી વાત એ થઈ કે સ્મિત મચ્છરે પ્રવાસીઓનું અને જગતનું સ્મિત પાછું આણ્યું, પણ આ ઘટના ઘણી રીતે વિચારવા જેવી છે. એટલું થયું કે સ્મિત, પ્રવાસીઓ અને બીજા પાઈલટને લીધે 174 પ્રવાસીઓની જિંદગી દાવ પર લાગતાં અટકી. એ પ્રવાસીઓની સ્થિતિ કલ્પવા જેવી છે કે ઓચિંતી આફતથી મોત સામે તાંડવ કરતુ દેખાય ને બચવાની પ્રાર્થનાઓ જીવ હથેળીમાં લઈને થતી હોય, ત્યારે શું થતું હોય છે? એ પણ સારું થયું કે ઘાત ટળી, પણ દરેક વખતે આવી અનુકૂળતાઓ ન પણ હોય, એ સ્થિતિમાં સલામતી અંગે આ દુનિયા ગંભીરતાથી નહીં વિચારે તો કોઈ પણ સર્વનાશ નોતરશે એમાં શંકા નથી.

જેની ભૂમિકા રક્ષકની છે, તે જ ભક્ષક બને તો ભરોસો કોના પર કરવો એ પ્રશ્ન જ છે. કો-પાઈલટનું કામ પ્રવાસીઓનું રક્ષણ કરવાનું હોય, તેને બદલે તે જ જો હુમલાખોર બને તો ભરોસો કોનો કરવો? એથી વધુ ચિંતાનો વિષય તો એ છે કે કેપ્ટન જેવો કેપ્ટન પણ કો-પાઈલટ સાથે કેટલા વિશ્વાસથી બેઠો હશે ને તેણે અચાનક જ છરીના ઘા વેઠવાના આવે તે વધારે મોટી દુર્ઘટના છે. હવે એમ સમજવાનું છે કે જે સૌથી નજીક છે, તે જ ગરદન મારનારો છે? બીજી તરફ સુરક્ષા એજન્સીઓ તેમની ફરજ ન બજાવવા માટે જ હોય છે, એવું ઘણા કિસ્સાઓમાં જોવા મળે છે. સાથે જ, જે તપાસ પહેલાં થવી જોઈએ તે દુર્ઘટના પછી થાય તેનો અર્થ નથી. શરૂઆતથી જ પાઈલટની તપાસ થઈ હોત તો એક આતંકી પ્લેન સુધી પહોંચી ન શક્યો હોત. એ ભયંકર છે કે ઓમાનના પાઈલટ પર પ્રતિબંધ હોવા છતાં કો-પાઈલટ  કોકપિટ સુધી પહોંચ્યો. આખી દુનિયા યુદ્ધ અને હિંસક હુમલાઓ કરવા માટે જ હોય તેમ, જે આવે છે તે બીજાનું હડપ કરવા જ આવતું હોય એવી સ્થિતિ છે. જગત જાતે જ ખતમ થવા માંગતું હોય તે હદે આત્મઘાતી અને હિંસક થઈ ઊઠયું છે, એમાં સ્મિત મચ્છર જેવા બહાદુરો અને ફરજ પરસ્ત લોકો જ એક માત્ર આશ્વાસન છે, એવું નહીં?

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 05 ઑક્ટોબર 2026