વૈશંપાયન ઋષિ એણી પેરે બોલ્યા, ને સુણ જનમેજય રાય:
સંક્ષેપે તુજને સંભળાવું માણેક-પર્વ મહિમાય!
અહો! રાયજી સુણિયે!
દૂર દેશાવર ગામ જે, કરાંચી તેનું નામ,
બાળક બાર વરસ તણો દાદા કેરે ઠામ.
બેસી રોજ થડા પરે, કરતો નવલાં કામ,
કરતો નવલાં કામ, ગણવાં મૂકી દામ,
લખતો નિત નિત દોહરા, ઈશ્વરનું લઈ નામ.
અહો વાચકજી! વાંચીયે!
કરસનદાસ માણેક
દૂર દેશાવરના કરાંચી શહેરમાં દાદાની પેઢીના થડા પર બેસીને બાળવયે પ્રભુભક્તિના દોહરા લખનાર આ છોકરાનો જન્મ ર૮મી નવેમ્બર ૧૯૦૧. આ વરસે તેના જન્મને ૧૨૫ વરસ પૂરાં થશે. નામે કરસનદાસ, અવટંકે માણેક. ૫૭ વરસની ઉમ્મરે ‘મધ્યાહ્ન’ નામનો કાવ્યસંગ્રહ પ્રગટ કર્યો ત્યારે તેની પ્રસ્તાવનામાં માણેકે લખેલું, “અગિયારેક વરસની ઉમ્મરે કરાંચીમાં દાદાની પેઢીના થડા ઉપર બેસીને ઈશ્વરસ્તુતિના દોહરા લખતો, તે પછી ઠેઠ આજ સુધી મારી કાવ્યરચના પ્રવૃત્તિ કોઈ કોઈ વાર આછી જરૂર બની છે, પણ થંભી કદીય નથી.” ૭૬ વર્ષની ઉમ્મરે, ૧૯૭૮ના જાન્યુઆરીની ૧૮મી તારીખે, જેને જીવનમાં એક આદર્શ માનેલો તે પ્રેમાનંદના. વીરક્ષેત્ર વડોદરામાં માણેકનું અવસાન થયું ત્યાં સુધી હકીકતમાં તેમની આ કાવ્યરચના પ્રવૃત્તિ થંભી તો નહીં જ પણ છેવટ સુધી નવાં નવાં વહેણ, વલણ અને વળાંકો પ્રગટ કરતી રહી.
ત્યારે જે બ્રિટિશ ભારતમાં આવેલું હતું તે કરાંચી શહેરમાં કરસનદાસ માણેકનો જન્મ. એ વખતે કરાંચી ગુજરાતીઓથી ધમધમતું શહેર. એટલે તળ ગુજરાતથી દૂર રહેવા છતાં બાળપણમાં માણેકે માણભટ્ટો અને કથાવ્યાસોને સાંભળેલા. પણ એ વાત માણેકના શબ્દોમાં જ સાંભળીએ. ત્રણ ભાગમાં પ્રગટ થયેલ ‘મહાભારતકથા’ની પહેલી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવનામાં માણેક કહે છે : “આ સદીના પહેલા દાયકાની વાત છે. કરાંચીના દાંડિયા બજારના નાકા પર દાદાની જથ્થાબંધ અનાજની વખાર. શાસ્ત્રી રેવાશંકર ગણપતરાવ ભટ્ટ એ જમાનાના કરાંચીના સર્વશ્રેષ્ઠ સંસ્કૃતવિદ્, વેદાન્તાભ્યાસી પૌરાણિક અને કીર્તનકાર. વખારની પાસે જ આવેલા રણછોડરાયના મંદિરમાં શાસ્ત્રીજી રોજ રાતે ભાગવતની કથા કરે. દાદા ભાગ્યે જ એ સત્સંગ ચૂકે અને હું ભાગ્યે જ દાદાની આંગળી ચૂકું. સાડા નવને ટકોરે ‘અચ્ચુતમ્ કેશવમ્’ થાય. શ્રોતાઓ ધીરે ધારે પોતાના ઘર ભણી રવાના થવા માંડે, અને હું નજીકમાં જ આવેલ બાર્નલના ચોક ભણી દોટ મૂકું, જ્યાં આગળ સૌરાષ્ટ્ર કે ગુજરાતમાંથી આવેલ કોઈ ને કોઈ માણભટ્ટ હજારેક જેટલી જનમેદની વચ્ચે નરવા કંઠે મહાભારતની કથા કરતો હોય. કથા પૂરી થતાં હું નજીકમાં જ નેપિયર રોડ પર આવેલ અમારા ઘર તરફ દોડું અને પથારીમાં દાદાની પડખે પડતાંવેત ઘસઘસાટ ઊંઘી જઉં.”
પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ કરાંચીમાં. અસહકારની ચળવળ વખતે સ્કૂલ છોડી અમદાવાદની ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં ૧૯૨૧માં જોડાયા. સ્નાતકની પરીક્ષા આપ્યા વગર બે વર્ષ પછી પાછા કરાંચી જઈ સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી સાથે બી. એ. થયા. ૧૯૩૯ સુધી કરાંચીની બે હાઈસ્કૂલમાં પહેલાં શિક્ષક અને પછી હેડમારતર તરીકે કામ કર્યું. ‘ડેઈલી મિરર’ નામનું અંગ્રેજી છાપું ચલાવ્યું. ૧૯૩૦ અને ૧૯૩૨માં આઝાદીની લડતમાં ભાગ લઈ કારાવાસ ભોગવ્યો. ૧૯૩૯ પછી કરાંચી છોડી મુંબઈવાસી બન્યા. ‘જન્મભૂમિ’ના તંત્રી વિભાગમાં જોડાયા. ૧૯૪૮થી ‘નૂતન ગુજરાત’ના તંત્રી બન્યા. સ્વતંત્ર રીતે ‘સારથિ’ અને ‘નચિકેતા’ નામનાં સામયિકો ચલાવ્યાં. ૧૯૫૬ના અરસામાં આકાશવાણીના મુંબઈ કેન્દ્ર સાથે સંકળાયા અને પછી મુંબઈની એસ.આઈ.ઈ.એસ. કૉલેજમાં ગુજરાતી વિભાગના વડા તરીકે કામ કરી ૧૯૬૪માં નિવૃત્ત થયા. પછીનાં વર્ષો કીર્તનની પ્રવૃત્તિને જ આપ્યાં. અમદાવાદ, વલ્લભવિદ્યાનગર અને મુંબઈના વિલેપાર્લેમાં પંદર વર્ષ સુધી દર પખવાડિયે કીર્તનો કર્યાં. કીર્તન નિમિત્તે ગુજરાતનાં અનેક શહેર ગામ-ગામડાં ઉપરાંત કલકત્તા, નાગપુર, હૈદરાબાદ વગેરેના પ્રવાસો કર્યા.
આમ, માણેકનાં રૂપ જુદાં જુદાં. શાળાના શિક્ષક, પત્રકાર , આકાશવાણી પર બોલાતો શબ્દ, કૉલેજમાં અધ્યાપક, કીર્તનકાર. પણ એ બધામાં પડેલો માંયલો તે તો લોકશિક્ષકનો, ટીચરનો. પણ પ્રીચરનો ક્યારે ય નહીં. આજના બાપુઓ શાસ્ત્રીઓ-મહારાજો અને માણેક વચ્ચેનો મૂળભૂત તફાવત તે આ : મહાભારત, રામાયણ ભાગવત, કુરાન, બાઈબલ જેવા ધર્મગ્રંથો પાસે માણેક ગયા તે તેમાંના કાવ્યત્વથી આકર્ષાઈને તેને પામવાના ઇરાદે. માણેક કહે છે : “પૂર્વગ્રહોથી મુક્ત કેવળ રસનિષ્ઠ દષ્ટિ, એ જ આવા ‘ધાર્મિક’ કે ‘સાંપ્રદાયિક’ લેખાતા સાહિત્યના પરિશીલન પાછળ હોવી જોઈએ એવી અનુભવે કરીને મારી માન્યતા બંધાઈ છે. આ સિવાયની બીજી કોઈ પણ દષ્ટિએ એ ગ્રંથો વાંચતાં અથવા સાંભળતાં, આપણે આપણી જાતને તેમ જ એ ગ્રંથોને બન્નેને ઘોર અન્યાય કરીએ છીએ એમ મને હંમેશાં લાગ્યા કર્યું છે … હકીકતમાં રસદષ્ટિ એ જ સર્વાંગી સર્વગ્રાહી અને અખંડ દષ્ટિ છે, જ્યારે ધાર્મિક કે સાંપ્રદાયિક કે પુણ્યોપાર્જક દષ્ટિ એ એકાંગી, સંકુચિત અને ખંડદષ્ટિ છે.” અને આ શબ્દો તેમણે લખેલા અવસાનનાં છ વર્ષ પહેલાં, ૧૯૭૨માં.
માણેકનો માંયલો લોકશિક્ષકનો, પણ જીવ કવિનો, ઈમોશન કરતાં ય વધુ તો પેશનના માણસ. કહે છે.
થોડું દિલ, થોડી દિલેરી, થોડી ફાકામસ્તી બસ
આ ધંધામાં આ સિવાયે બીજી કોઈ લાગત નથી!
ઉમાશંકર, સુન્દરમ્, મનસુખલાલ, ઝવેરી, સુંદરજી બેટાઈ, સ્નેહરશ્મિ જેવા ગાંધીયુગના બીજા કવિઓ કરતાં માણેક ઉમ્મરમાં મોટા, અને એક ઉમાશંકરને બાદ કરતાં કવિતાને ક્ષેત્રે તેમનો પ્રવેશ થયો તે પણ બીજા કવિઓની સાથોસાથ. ‘ખાખનાં પોયણાં’ ‘ઊર્મિ’ના કાવ્યાંકમાં ૧૯૩૩માં પ્રગટ થયું અને ૧૯૩૪માં સ્વતંત્ર પુસ્તક રૂપે પ્રગટ થયું. ૧૬ પાનાંના આ ખંડકાવ્ય પછી પહેલો કાવ્યસંગ્રહ ‘આલબેલ’ ૧૯૩૫માં પ્રગટ થયો. ૧૯૩રના જાન્યુઆરીની ૨૬મી તારીખે ૨૭ મહિનાની જેલની સજા માણેકને થઈ. ‘આલબેલ’માં પ્રગટ થયેલાં ઘણાં ખરાં કાવ્યો આ કારાવાસ દરમિયાન લખાયેલાં, જેમાં ગાંધીયુગની આબોહવા વ્યાપેલી જોવા મળે છે. ૧૯૩૬માં ‘મહોબતને માંડવે’ લખાયું, પણ તે પ્રગટ થયું ૧૯૪૧માં, ઉમાશંકરના ‘વિશ્વશાંતિ’ની પ્રસ્તાવના લખનાર કાકાસાહેબ કાલેલકરની જ પ્રસ્તાવના સાથે. ગાંધીજીને જ કેન્દ્રમાં રાખીને લખાયેલું ખંડકાવ્ય ‘કલ્યાણયાત્રી’ ૧૯૪૪માં પ્રગટ થયું. ગાંધીજીના ૭૬મા જન્મદિવસે માણેકે જાતે તે ગાંધીજીના હાથમાં મૂકેલું. ગાંધીજીએ પાનાં ફેરવ્યાં. પછી કહે : “તારું આ કાવ્ય તો અધૂરું કહેવાય.” “કેમ?” “મારાં પંચોતેર વરસ તો ગઈ કાલે પૂરાં થઈ ગયાં. આજે તો છોંતેરમું ચાલે છે.” કશા ખંચવાટ વગર માણેકે કહ્યું: “આપ સો વરસ પૂરાં કરશો ત્યારે ૧૦૧ શ્લોકનું કાવ્ય રચીને આપને ભેટ ધરવા આવીશ.”
મુંબઈ આવ્યા પછી એક પત્રકાર-પદ્યકારની રૂએ સમકાલીન ઘટનાઓ પર હાસ્ય-કટાક્ષયુક્ત ‘વૈશંપાયનની વાણી’ અને ‘અહો, રાયજી સુણિયે’ એ બે કાવ્યધારાઓ શરૂ કરી તે જન્મભૂમિ, લોકસત્તા, જનસત્તા, સંદેશ વગેરે છાપાંઓમાં ૧૯૫૬ સુધી પ્રગટ થતી રહી. આ બન્ને કાવ્યધારાઓની તત્કાલીન લોકપ્રિયતાનો આજે ખ્યાલ આવવો મુશ્કેલ છે. ‘વૈશંપાયનની વાણી’ બે ભાગમાં પુસ્તક રૂપે પ્રગટ થઈ ત્યારે તેની બે હજાર નકલ એક અઠવાડિયામાં વેચાઈ ગયેલી! પણ ‘વૈશંપાયનની વાણી’ ને મળેલી આ અસાધારણ લોકપ્રિયતા કેટલાક વિવેચકોને હાથવગી થઈ પડી – એમ જણાવવા કે ‘આલબેલ’ના કવિ હવે માત્ર ‘વૈશંપાયન’ બની ગયા છે. પણ ૧૯૫૮માં ‘મધ્યાહ્ન’ સંગ્રહ પ્રગટ થયો ત્યારે એ હકીક્ત સ્પષ્ટ થઈ કે માણેકની મૂળ કાવ્યધારાનું વહેણ તો ચાલુ હતું જ. પણ કવિ તરીકે માણેકનું સૌથી સુભગ દર્શન થાય છે તે તો ૧૯૬૪માં પ્રગટ થયેલ ‘રામ, તારો દીવડો’ સંગ્રહમાં. ૧૨૫ ગીતો ધરાવતો આ સંગ્રહ આમ તો માણેકની કીર્તન પ્રવૃત્તિના ફળરૂપ છે પણ ગુજરાતી ગીતોના સંગ્રહોમાં તે આગવી ભાત પાડે તેવો છે. પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં રામપ્રસાદ બક્ષીએ કહ્યું છે તેમ “આ ગીતોનો પ્રધાન મનોભાવ છે, અંધકારમાંથી પ્રકાશમાં જવાની ઝંખના અને પ્રાર્થના. પણ એમાં કેવળ પ્રાર્થના નથી, પુરુષાર્થરહિત પ્રપત્તિ નથી, ગોતનો ઉત્સાહ છે. એ ગોત સ્વયં જ્યોત બનીને મુકાશે અને એમાં અંધારું પણ હસી ઊઠે એવી આત્મશ્રદ્ધા છે.” ‘અહો રાયજી સુણિયે’, ‘શતાબ્દીના સ્મિતે’ અને ‘અશ્રુમાં પ્રેમધનુષ્ય’, ‘હરિનાં લોચનિયાં’, ‘લાક્ષાગૃહ’ વગેરે તેમનાં કાવ્યનાં અન્ય પુસ્તકો.
વ્યક્તિ તેમ જ કવિ તરીકે માણેક મસ્ત, મુક્ત, મનમોજી. પોતે જ કહે છેઃ
છું ફક્ત સહિત્યસર્જક, કોથી નિસ્બત નથી,
એકલો જીવું, ઝૂઝું હું, મારે કોઈ પંગત નથી.
મોજમાં આવે તે છેડું, સૂર એકલરામ હું.
કોઈના ભ્રૂભંગ ઉપર, નર્તન તણી આદત નથી.
અલાણી-ફલાણી પંગતમાં બેઠા હોત તો માણેકને માન-ચાંદ, પુરસ્કાર-પ્રમુખપદાં મળ્યાં હોત, પણ ૭૬ વર્ષના આયુષ્ય દરમિયાન માણેકને એક પણ ચન્દ્રક, પુરસ્કાર, સન્માન આપવાનું આપણા સાહિત્યિક કારોબારના કારભારીઓને જરૂરી ન લાગ્યું તે કમનસીબી છે – માણેકની નહીં, એ કારભારીઓની, અને આપણી.
કવિતા ઉપરાંત ગદ્યનાં વિવિધ સ્વરૂપોને પણ માણેકની કલમે સ્પર્શ કર્યો છે. ‘રામઝરૂખે બૈઠકે’, ‘તરણા ઓથે’માં તેમની ટૂંકી વાર્તાઓ સંઘરાઈ છે, તો ‘પ્રકાશનાં પગલાં’,’ દિવ્ય વાર્તાઓ’, ‘અમર અજવાળાં’, ‘રઘુકુળરીતિ’માં ધર્મકથાઓ, પુરાણકથાઓ, અને બોધકથાઓ ગ્રંથસ્થ થઈ છે. ‘સિંધુની પ્રેમકથાઓ’ ‘સિંધુનું સ્વપ્ન’ અને ‘પ્રીતનો દોર’માં સિંધી ભાષાના સંતકવિ શાહ લતીફના રસાલાને આધારે લખાયેલી કથાઓ છે. ‘કળીઓ અને કુસુમો’, ‘ગીતાવિચાર’, ‘હરિનાં દ્વાર’માં નિબંધના જુદા જુદા પ્રકાર જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત તેમણે પદ્યનાટક, રેડિયોનાટક, સંકીર્તન, એકાંકી, રેખાચિત્રો વગેરે લખ્યાં છે અને સંપાદનો તથા અનુવાદો પણ કર્યા છે. માણેકની પષ્ટીપૂર્તિ નિમિત્તે પ્રગટ થયેલ ગ્રંથ ‘અક્ષર-આરાધના’માં અનંતરાય રાવળે કહ્યું છે તેમ “કવિતા દ્વારા પ્રથમ પ્રગટ થયેલી શ્રી માણેકની સર્જક્તાએ આમ, સમય જતાં સુંદરવનમાંના ગંગાનદીના અનેક ફાંટાઓની માફક પંખાકારે ફેલાતાં જઈ કાવ્યક્ષેત્રમાં અને ગદ્યક્ષેત્રમાં પ્રવૃત્તિવિસ્તાર સાધ્યો છે.”
માણેકના જીવનમાં અને લેખનમાં વિસ્તાર વધુ અને વ્યવસ્થા ઓછાં, ઉમળકાનો અને ઉભરાનો માણસ. પણ બન્નેને ઓસરી જતાં ય વાર ન લાગે. મમત અને મમત્વનો અભાવ તો નહીં, પણ બન્ને ઓછાં ખરાં. પુસ્તકોના પ્રકાશન અંગે પણ જોઈએ તેવી કાળજી લીધેલી નહીં. છેલ્લાં પંદર-વીસ વર્ષ તો મુદ્રિત શબ્દને બદલે બોલાતા શબ્દ વડે સીધો લોકસંપર્ક સાધતા કીર્તનકાર બની રહ્યા. પરિણામે આજે માણેકનાં બધાં પુસ્તકો જોવા માટે મેળવતાં નાકે દમ આવી જાય તેમ છે. બીજું કંઈ નહીં તો ય માણેકની સવા સોમી વરસગાંઠે તેમની સમગ્ર કવિતા તો પુસ્તકરૂપે પ્રગટ થવી જ જોઈએ. તેમનાં ગદ્ય લખાણોમાંથી પણ એક અલગ સંચય તૈયાર થઈ શકે.
માણેકનાં જે પુસ્તકો ઘણા લાંબા વખત સુધી લોકો સુધી પહોંચતાં રહ્યાં તે ‘મહાભારતકથા’ (ભા. ૧-૩), ‘શ્રીમદ્ ભાગવત’, અને ‘શ્રીરામકથા’. પહેલી નજરે આ પુસ્તકો ધર્માશ્રયી લાગે, પણ એ લખતી વખતે માણેકની આંખ તો કાવ્યાશ્રયી નજરે મહાભારત, ભાગવત અને રામાયણને જોતી હતી. ‘મહાભારતકથા’ વિષે હરીન્દ્ર દવેએ કહ્યું છે : “મહાભારતકથા મૂળ મહાભારત વાંચ્યા પહેલાં વાંચવાથી મૂળનો આનંદ વધારે ઊંડો થશે અને કદાચ કોઈ મૂળ કૃતિ સુધી ન જઈ શકે તો ‘મહાભારતકથા’નું વાંચન કે શ્રવણ એને પણ મહાભારતના શ્રવણ જેટલું જ પુણ્ય આપી શકશે … મેં વાંચેલી વિવિધ મહાભારતકથાઓમાંથી કોઈ એકને જ આગળ મૂકવાનો સમય આવે તો ‘મહાભારતકથા’ને જ એ યશ મળે એવી મને પાકી શ્રદ્ધા છે.”
સુરેશ દલાલે કહ્યું છે તેમ “માણેક એટલે શબ્દોનો ધોધ, ઉમાશંકર એટલે શબ્દની શોધ. શબ્દો એમને હોઠવગા અને કલમવગા. શબ્દો એટલા અનાયાસે આવે કે એમને શબ્દ માટે પ્રતિક્ષા કરવી ન પડે. અને કવિતા તો માગે શબ્દો, પ્રતિક્ષાથી પવિત્ર થયેલા. એક બાજુ કવિતાની આ માગણી હોય અને બીજી બાજુ કવિનું આ કાઠું હોય, તો કવિતા ન આવે એમ નહિ. પણ એના પથારામાંથી ભાવકે કવિતા શોધી કાઢવી પડે.” અકાવ્યની વચ્ચે કાવ્યનો દ્વિપ હોય એને આપણે જુદો સ્થાપવો પડે. પણ કાવ્યની સાથોસાથ અકાવ્યની ઉપસ્થિતિ તો કોઈ પણ કવિના સર્જનમાં હોવાની જ. કોઈમાં થોડી ઓછી, તો કોઈમાં થોડી વધુ, એટલો જ ફરક. ગાંધી યુગના – કે હકીકતમાં કોઈ પણ યુગના – કોઈ પણ કવિમાં અકાવ્ય નથી જ એમ કહેવું મુશ્કેલ. અને કોઈ પણ યુગની કવિતાને ઘડવામાં એક-બે કવિનો ફાળો હોઈ ન શકે. ગાંધી યુગના બે-ત્રણ કવિઓ માટેના અહોહોભાવમાંથી બહાર નીકળી, એ યુગના માણેક સહિતના બીજા કવિઓનું વિવેકપૂર્ણ મૂલ્યાંકન કરી, તેમને ઉચિત સ્થાને સ્થાપવાનો વખત ક્યારનો પાકી ગયો છે.
ઉથલો
ભક્તિની કવિતા કરી, ગાયાં કીર્તન-ગીત,
કવિતાની ભક્તિ કરી, પૂજી નવધા રીત.
ખીલવ્યાં ખાખે પોયણાં, મધ્યાહને કરી શીત;
બેઠા મહોબત માંડવે, આલબેલની જીત.
રામ તણા દિવડા પ્રગટાવ્યા, કથા કહી મહાભારતની,
‘જીવન અંજલી થાજો’ એવી આરત ગાઈ અંતરની.
સવ્વા સો વરસો વીત્યાં, સુણો જનમેજન રાય,
સંક્ષેપે સંભળાવિયો, માણેક-પર્વ મહિમાય.
*** *** ***
e.mail : deepakbmehta@gmail.com
પ્રગટ : “પરબ”; સપ્ટેમ્બર 2026
રવીન્દ્ર પારેખ
એક અંગ્રેજી અખબારે ઈલેકશન કમિશનમાં ચાલતા મતભેદોને ઉઘાડા પાડી દીધા છે. મુખ્ય ઈલેકશન કમિશનર જ્ઞાનેશકુમાર સામે ઘણા પ્રશ્નો તેમના સાથી ઈલેકશન કમિશનરોએ ઊભા કર્યા છે. જ્ઞાનેશ કુમાર ભલે કહે કે સાથી કમિશનરો વચ્ચે મતભેદ હોવો સામાન્ય બાબત છે, પણ એવું નથી. આ મતભેદો નથી, રોકડો વિરોધ છે. મુખ્ય કમિશનર મુખ્ય હોય તે તો સમજ્યા, પણ તેમને નિર્ણયો લેવાની સ્વતંત્ર સત્તા નથી, પણ બધી સત્તાઓ જ્ઞાનેશ કુમારને એકલાને હોય તેમ, અન્ય કમિશનરોને વિશ્વાસમાં લીધા વિના તેમણે મનસ્વી રીતે નિર્ણયો લીધા છે. પરિણામે કાઁગ્રેસ, આપ સહિત અન્ય વિપક્ષોને પણ માથું ઊંચકવાની તક મળી ગઈ છે. તેમના મતે કેટલાક મતદારો તો જીવિત હોવા છતાં તેમને મૃત બતાવીને યાદીમાંથી કમી કરવામાં આવ્યાં છે.
બીજી તરફ એક જ મતદારનાં જુદાં જુદાં ક્ષેત્રમાં એકથી વધુ વખત નામ ઉમેરવામાં આવ્યા છે. એના કાઁગ્રેસ પાસે પુરાવાઓ છે. એક જ મતદાર એકથી વધુ વખત મતદાર યાદીમાં હોય એવા પુરાવાઓ તો સુપ્રીમ કોર્ટના સિનિયર વકીલ અને કાઁગ્રેસી નેતા કપિલ સિબ્બલે પણ બતાવ્યા છે. 13 કરોડ નામો કમી થયા છે તે વાંધો આપના નેતા અરવિંદ કેજરીવાલે પણ દોહરાવ્યો છે. જૂન, 2025માં બિહારથી શરૂ થયેલ કવાયત દરમિયાન 30 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની મતદાર યાદીમાંથી, 13 કરોડથી વધુ નામો દૂર કરાયાં હોવાની વાત છે. જો કે, ચૂંટણી પંચે SIRના નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવાયા હોવાનો દાવો કર્યો છે. પંચ પર એવો પણ આરોપ છે કે ચૂંટણી કમિશન ભા.જ.પ. સરકારના એજન્ટ તરીકે કામ કરે છે. ટૂંકમાં, વિપક્ષોને જ્ઞાનેશ કુમાર પર અને તે દ્વારા સરકાર પર પસ્તાળ પાડવાનો મોકો મળી ગયો છે. એવું નથી કે ચૂંટણી પંચે કંઇ કર્યું નથી ને વિપક્ષોને મોકો મળી ગયો છે. અન્ય બે ચૂંટણી કમિશનરોને જ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સામે વાંધો પડ્યો હોય તો વિપક્ષોને પડે એમાં નવાઈ નથી.
સ્પેશિઅલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) મુદ્દે ચૂંટણી પંચમાં બીજા કોઈને નહીં, પણ ખુદ ચૂંટણી કમિશનરોને મતભેદ થયા છે. મતદાર યાદી સાથે ચેડાં થયાનું જ્ઞાનેશ કુમારનું ધ્યાન લેખિતમાં અન્ય કમિશનરોએ દોર્યું છે, પણ તેમણે એ વાત ધ્યાને લીધી નથી ને કોઈ ખુલાસો કર્યો નથી. એનું પરિણામ એ આવ્યું કે કાઁગ્રેસી નેતા રાહુલ ગાંધીએ એક વીડિયો જાહેર કર્યો, જેમાં મત ચોરીને બંધારણ વિરુદ્ધ ગણાવી છે.
‘ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ના એક અહેવાલ મુજબ SIRની પ્રક્રિયા અંગે ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ છેલ્લા દસ મહિનામાં, પંચના નિર્ણયો સામે 14થી વધુ વખત લેખિતમાં વાંધો ઉઠાવ્યો છે. એ વાંધો એવા પ્રકારનો છે કે કેટલાક નિર્ણયો તેમની જાણ બહાર લેવાયા છે. આ એવા મુદ્દાઓ હતા જે મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા કે કાઢવા સંદર્ભના અને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ફેરફાર અંગેના હતા. વિપક્ષોને તો ઈલેકશન કમિશન સામે વાંધો હોય તે સમજી શકાય, પણ આ તો ઈલેક્શન કમિશનમાં જ તકરાર પડી છે, તો તે સાવ જ પાયા વગરની ન હોય એમ બનવાનું. આનો વાંધો મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ભા.જ.પ.ને જ ન હતો તે પણ સૂચક છે.
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારનું એમ કહેવું કે આ બધું સામાન્ય છે ને મતભેદોની પણ નવાઈ નથી, પણ છેલ્લે નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવાયા હતા- તે ગળે ઊતરે એમ નથી. એ સાચું હોય તો અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ તેમની જાણ બહાર લેવાયેલા નિર્ણયો સામે સત્તાવાર વાંધો કેમ લીધો? મતદાર નોંધણી ફોર્મ નંબર 6માં કરાયેલ ફેરફાર સામે અને મતદાર યાદીમાંથી કાઢવામાં આવેલાં કે ઉમેરાયેલાં નામો સામે સ્પષ્ટ વિરોધ સંધૂ અને જોશીએ શા માટે કર્યો એ પણ પ્રશ્ન જ છે, એટલે આ ચૂંટણી પંચનું કેવળ રૂટિન હતું એમ માનવું-મનાવવું બરાબર નથી. કાઁગ્રેસ પક્ષ પૂછે છે કે મહારાષ્ટ્રની ચૂંટણીમાં લાખો વોટ વધી કેવી રીતે ગયા તો ચૂંટણી પંચ એનો કોઈ જવાબ આપતું નથી. આ પણ કદાચ રૂટિન જ હશે.
રાહુલ ગાંધીએ તો કોઈને બક્ષવામાં નહીં આવે એમ કહ્યા પછી પણ ચૂંટણી કમિશનરો માટે, એ પણ ઉમેર્યું કે તમે જે કરી રહ્યા છો તે ખોટું છે. આ રાજદ્રોહ છે, દેશ વિરુદ્ધ છે અને અમે તમને પકડીશું. 2025માં રાહુલે ત્રણ પ્રેસ કોન્ફરન્સ કરી હતી, ત્યારે પણ તેમણે ચૂંટણીપંચ પર આરોપ લગાવ્યો હતો. તેમણે ચૂંટણીપંચને સરકારની ‘બી’ ટીમ ગણાવી હતી ને ભા.જ.પ. સાથે મળીને મતચોરી કરવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. આ માત્ર મત પરનો હુમલો નથી, તે મૂળભૂત માળખા પરનો હુમલો છે, જે લોકોને પોતાનો નેતા ચૂંટવાનો અધિકાર આપે છે. તો, સમાજવાદી પાર્ટીના અધ્યક્ષ અખિલેશ યાદવે પણ કહ્યું કે સત્તાની કઠપૂતળી બનીને કેટલાંક લોકો લોકતંત્ર સાથે રમત રમી રહ્યા છે ને એ બંધારણીય અપરાધ છે. આ લોકતંત્રને ખતમ કરવાના કાવતરાથી ઓછું નથી. આમ આદમી પાર્ટીના સૌરભ ભારદ્વાજે પણ કહ્યું કે તમામ વિપક્ષોએ ચૂંટણી પંચ સાથે જોડાયેલા મુદ્દાને ઉઠાવવો જોઈએ. મમતા TMCના સાગરિકા ઘોષે SIRની ખામીઓ માટે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જવાબદાર છે ને આ બધું કોના નિર્દેશથી થઈ રહ્યું છે તે ઉઘાડું રહસ્ય છે. શિવસેનાના વડા (UBT) ઉદ્ધવ ઠાકરેએ તો જ્ઞાનેશ કુમારને જેલમાં મોકલવા જોઈએ, ત્યાં સુધીનું કહી નાખ્યું છે.
જ્ઞાનેશ કુમાર પર આ પસ્તાળ પહેલી વખત પડી નથી. આ અગાઉ કાઁગ્રેસી નેતા જયરામ રમેશે દાવો કર્યો હતો કે વિપક્ષના 73 રાજ્યસભા સાંસદોએ તેમની વિરુદ્ધ નોટિસ આપી હતી ને તેમાં સાબિત થયેલ ગેરવર્તણૂકનો આરોપ લગાવ્યો હતો. બીજા કાઁગ્રેસી મહાસચિવ કે.સી. વેણુગોપાલે પણ જ્ઞાનેશ કુમારને હટાવવાની માંગ કરી હતી. તેમણે SIRની આખી પ્રક્રિયાની તપાસ સુપ્રીમ કોર્ટની દેખરેખ હેઠળ કરવાનું ઉમેર્યું હતું. આવો પ્રસ્તાવ લોકસભામાં પણ આવ્યો હતો, પણ આખો પ્રસ્તાવ ફગાવી દેવામાં આવ્યો હતો. સાચું તો એ છે કે કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી અમિત શાહની ઓળખ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારને ફળી છે, બાકી, તેમના કરતાં વધુ સક્ષમ ઉમેદવારો મુખ્ય ઈલેકશન કમિશનર પદ માટે હાથવગા હતા જ !
હવે તો વિપક્ષોએ પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, હરિયાણા સહિતની અન્ય વિધાનસભાઓમાં ફરી ચૂંટણી કરાવવાની માંગ કરી છે. કાઁગ્રેસે આ વિવાદને ‘જ્ઞાનેશગેટ’ (જ્ઞાનેશનું કૌભાંડ) ગણાવ્યો છે. મમતાની તૃણમૂલ કાઁગ્રેસે તો જ્ઞાનેશ કુમાર સામે મહાભિયોગની માંગ સાથે જૂની મતદાર યાદીઓ પરથી પશ્ચિમ બંગાળમાં નવું ઈલેકશન યોજવાની માંગ કરી છે. કોક્રોચ પાર્ટીએ તો અલ્ટીમેટમ જ આપ્યું છે કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર 48 કલાકમાં રાજીનામું આપે, નહીં તો દેશભરમાં આંદોલન કરીશું.
એક વસ્તુ બહુ સ્પષ્ટ છે કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને કોઈ સત્તા નથી. અન્ય બે કમિશનરો સાથે મળીને સર્વાનુમતે જ નિર્ણય લેવાનો રહે છે. સર્વસંમતિ ન હોય એવા કિસ્સામાં બહુમતે નિર્ણય લેવો પડે, પણ લઘુમતીનો નિર્ણય ગેરકાનૂની અને ગેરબંધારણીય છે. છેલ્લા દોઢેક વર્ષમાં મુખ્ય કમિશનર દ્વારા લેવાયેલ નિર્ણયોની યાદી કરીને તેને જનતા સમક્ષ મૂકવી જોઈએ અને તે વખતના નિર્ણયોને રદ્દબાતલ ગણવા જોઈએ.
આ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ પણ નોંધનીય છે. સુપ્રીમે જણાવ્યું કે ચૂંટણી પંચ યાંત્રિક રીતે મતદારોને નોટિસ પાઠવી રહ્યું છે. કોર્ટે દિલ્હીમાં ૩૩ લાખથી વધુ મતદારોને નોટિસ આપવા બદલ પંચને ઠપકો આપ્યો ને તાર્કિક વિસંગતતાનો અર્થ તથા તેનો આધાર સ્પષ્ટ કરવા આદેશ આપ્યો હતો. પૂર્વ CJIને ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક કરતી પેનલમાંથી બાકાત રાખવા સંદર્ભે સુપ્રીમે એમ પણ કહ્યું કે ચૂંટણીપંચ સ્વતંત્ર હોય એટલું પૂરતું નથી, તે સ્વતંત્ર છે તેવું લોકોને દેખાવું પણ જોઈએ. બીજી તરફ કોર્ટ કોઈની એવી ગમ્મત પણ કરી શકે છે કે આ વખતે મત ન અપાયો તો કંઇ નહીં, આવતી વખતે આપજો.
એ દુ:ખદ છે કે જે ચૂંટણીપંચ મતોનું રક્ષણ કરવા માટે છે, ત્યાં જ મતોની ઘાલમેલના આરોપનો સામનો કરવાનો આવ્યો છે. છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં એક ફેરફાર એ આવ્યો છે કે ભ્રષ્ટાચાર નીચેથી ઉપર નથી ગયો, ઉપરથી નીચે આવી રહ્યો છે. દેશના ઉચ્ચ પદાધિકારીઓ જ દેશને એટલો લૂંટે છે કે નીચે સુધી ખાસ પહોંચતું જ નથી. ન્યાયાધીશને ત્યાંથી કરોડોની ચલણી નોટો મળી આવે છે. દેશનો મંત્રી, પક્ષીય મજબૂતી માટે કોઈને પણ કરોડો આપીને તેને પોતાની તરફ કરી લે છે. મુખ્ય ઈલેકશન કમિશનર કરોડો વોટની ચોરી કરીને સરકારની મદદ કરે છે. ભ્રષ્ટાચાર એટલો તો લોહીમાં ઊતરી ગયો છે કે તેમાં દૂર દૂર સુધી ક્યાં ય શુદ્ધિ શોધી નથી જડતી.
એમ લાગે છે કે આ દેશ સર્વતોમુખી વિનિપાતની દિશામાં છે …
000
e.mail : ravindra21111946@gmail.com
પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 25 સપ્ટેમ્બર 2026
મતદારો સરકારને ચૂંટી કાઢે, એ ખયાલ તો નકરો જુનવાણી છે – સાહેબો, જુનવાણી. અમૃતકાળમાં રાષ્ટ્રવાદની રંગ રોશનાઈ વચાળે સરકાર મતદારોની ચૂંટણી કરે એ આધુનિક ખયાલ છે …મપણ નાદાન લોક એ સમજે ત્યારે ને.
પ્રકાશ ન. શાહ
આ દિવસોમાં રહી રહીને એક ક્લાસિક ઉદ્ગાર સાંભરી આવે છે કે લોકો સરકારને ચૂંટી કાઢે છે એ તો એક જુનવાણી ખયાલ છે, બિલકુલ પોથીમાંનાં રીંગણ જેવો. હવે એ નવો જમાનો છે જેને લોકો કેમ જાણે અમૃત કાળ કહે છે :મએક એવો કાળ છે આ જેમાં સરકાર મતદારોને ચૂંટી કાઢે છે. સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટિગેટિવ રિવિઝન કહેતાં એસ.આઇ.આર. હેઠળ રવ રવ રાષ્ટ્રગૌરવથી હાથ ધરાયેલી આ કામગીરીને પ્રતાપે તમે જુઓ કે દેશના ચૂંટણી પંચે મતદાર યાદીમાંથી કેવળ ને કેવળ 13 કરોડ નામો રદ્દ કરવાનો અને એ રીતે સહેજે 14 ટકા મતદારોને મતાધિકારમુક્ત કરવાનો (લોકશાહી કસોટીએ હતે છતાં ન હતા એટલે કે વસ્તુત: ‘અનપરસન’ કરવાનો) વિશ્વવિક્રમ હાંસલ કીધો છે.
હરિયાણા, મહારાષ્ટ્ર, બિહાર, દિલ્હી, પશ્ચિમ બંગાળ બધાં પરિણામોમાં આ જાદુખેલ ફળ્યો હોવાનું જાણકારો કહે છે. આ અનપર્સન ઓચ્છવનું વરવું વાસ્તવ જાણવું સમજવું હોય તો તાજેતરની એક વિગત કાફી થઇ પડશે : ચૂંટણી પંચે સર્વોચ્ચ અદાલતમાં એફિડેવિટ પૂર્વક જણાવ્યું છે કે બંગાળ વિધાનસભાની ચૂંટણી પૂર્વે મતદારયાદીમાંથી એસ.આઇ.આર. કૃપાએ નીકળી ગયેલ નામો પૈકી 48 લાખ અંગે હાથ ધરાયેલ કામગીરીમાં હજુ સુધી એક લાખ છવ્વીસ હજાર એક સો ચોરાણું અરજીનો નિકાલ થયો છે અને એમાંથી ત્રાણું, રિપીટ, ત્રાણું ટકા નામો પુન:સ્થાપિત થયાં છે. ભા.જ.પ. અને તૃણમૂલ વચ્ચેનું છેક ઓછું મત-અંતર લક્ષમાં લઈએ તો ભા.જ.પ.ની માપ બહારની ફતેહનો કમકમાટીભર્યો એક ખુલાસો જરૂર મળી રહેશે.
કબૂલ કે મુખડો જરી લંબાઈ રહ્યો છે. ઘણું સંચિત હતું જેની ઝલક આપ્યા વિના રહી શકાયું નહીં. વળી એ કહેવા જેવું તો હતું જ. પણ તત્કાળ ધક્કો જે કારણસર લાગ્યો છે એની વાત વિનાવિલંબ અલબત્ત કહેવી જ રહી. બુધવારની સવાર એક ખેપાની બલકે ખૂંખાર ખોજખબર લઈને આવી કે ત્રણ, એક વડા અને બે સાથી, સરવાળે બેશક સમકક્ષ ચૂંટણી કમિશનર પૈકી બે જણાએ – સંધુએ અને જોશીએ – સાફ અસંમતિ દર્જ કર્યા પછી અને છતાં વડા કમિશનર ધરાર મનમાની ચલાવી રહ્યા છે. સામાન્યપણે ત્રણ વચ્ચે સર્વસંમત નિર્ણય ઇષ્ટ છે. તે જો શક્ય ન હોય તો બહુમતી પ્રમાણે ચાલવું રહે. મતદારનિર્મૂલનની એકંદર કામગીરી એક વ્યક્તિની એટલે કે જ્ઞાનેશકુમારની કેવળ મનમાનીને આભારી છે.
છેલ્લા દસ મહિનામાં 14 વાર (એક કિસ્સામાં તો દિવસમાં ચાર વાર) ત્રણે મળ્યા છે અને બહુમતીને બાજુએ રાખીને ઊંડી દેશભક્તિથી પરિચાલિત જ્ઞાનેશકુમારે ધોરાજી ચલાવી છે. કમાલ એટલી જ કરપીણ બીના તો એ છે કે આ બાબતે અભૂતપૂર્વ ગણાય એ રીતે જોશી અને સંધુએ કેબિનેટ સચિવ સોમનાથનનું લેખી ધ્યાન ખેંચ્યા છતાં તેઓ જેમને સીધા જવાબદાર છે તે વડા પ્રધાન સુધી આ વાત પહોંચ્યાનાં કે એમણે સંજ્ઞાન લીધાનાં કોઈ ઓસાણ નથી. રદ્દ કરાયેલ મતદારોથી માંડીને, નવા મતદારો અને સમગ્ર મતદાર યાદી અંગેની આઇ.ટી. યંત્રણા, ક્યાં છે અતોપતો કોઈ વાતે ? ખોજખબરી રિતિકા ચોપરાએ કહ્યું છે કે આ બાબતમાં જવાબદારોને ભાવતું બહાનું ‘સિસ્ટમ હર્ડલ’નું છે. આ હર્ડલની ગંગોત્રી ક્યાં છે? તમે ઇ.આર.ઓ. કહેતાં ઈલેક્ટોરલ રજિસ્ટ્રેશન ઓફિસર કને નામની નોંધણી ને ખરાઈ કરાવી રાજીના રેડ હો તો ભલે પણ, ચોટી તો સેન્ટ્રલાઇઝડ વ્યવસ્થા કને દિલ્હી દફતરે છે જેમાં સૉફ્ટવેર દાદ નથી આપતું; છતી નોંધણીએ તમે વાસ્તવમાં અનપરસન તે અનપરસન.
સરકાર તો સાફદિલ છે. સર્વોચ્ચ અદાલતના વડા ન્યાયમૂર્તિને બેધડક બાદ રાખીને ચૂંટણી કમિશનરની પસંદગીનો એને છોછ નથી. ખુદ ચૂંટણીને નકો નકો બનાવી મેલતા સિસ્ટમ-કબજાનું, કહો કે ધાર્યા મતદારો ચૂંટવાનું એનું રાજકારણ છે. આ ઉઘાડે છોગ રવૈયા સામે સડક પર આવવું કદાચ અનિવાર્ય બની રહ્યું છે. કેટલાક વખત પર ઇન્ડિયા બેઠકમાં રાહુલ ગાંધીએ પ્રતિરોધની રાજનીતિની જિકર કરી હતી … છે કોઈ લેવાલ?
21 સપ્ટેમ્બર 2026
e.mail : prakash.nireekshak@gmail.com