જીમના લોકર રૂમમાં આ તાળું જોવા મળ્યું. 

આમ તો એ તાળું બનાવનાર કંપનીનો વેચાણ વધારવાનો એક કીમિયો જ ગણાય.

‘અમારું તાળું
કિલ્લાઓને લગાવાતા
તોતિંગ તાળાઓની
બરાબરી કરે તેવું છે!’

પણ એ તાળું જોઈને મન વિચારે ચઢી ગયું. 

જાતજાતના કિલ્લા! એ લોકર પણ જીમમાં કસરત કરું એ દરમિયાન મારી મતા સાચવી રાખવા માટેનો કામચલાઉ કિલ્લો! આપણા જીવનમાં આવા અનેક કિલ્લા હોય છે. આપણું થોડું ઘણું સાચવી રાખવાના નુસખા. એને બહુ કાળજીથી આવાં તાળાં લગાવી જ રાખવા પડે ને?! અમુક મતા તો એટલી બધી કિંમતી હોય કે, બહુ તોતિંગ, ખંભાતી તાળાં લગાવવા પડે. 

પણ, આપણી માન્યતાઓ અને વિચારો એ બધાથી અનેક ગણી વિશેષ કિંમતી મતા હોય છે! એને બહુ જડબેસલાક રીતે સાચવી રાખવા આપણે અથાગ ઝઝૂમતા હોઈએ છીએ. એ કિલ્લાઓને લગાવેલ તાળાં આગળ ખંભાતી તાળાની શી વિસાત?! એમને જીવની જેમ જાળવવા આપણે જીવ-સટોસટના સંગ્રામો ખેલીએ છીએ. 

બે જ  બાજુ –
મારો મત અને ખોટો!

આપણી નાનકડી દુનિયા આપણને બહુ વહાલી હોય છે. એની બહાર કેટલું વિશાળ અસ્તિત્વ હાજરાહજૂર હોય છે – એ નિહાળવા આપણી પાસે નજર જ નથી હોતી.  

કેવળ કૂપમંડૂકતા.

પણ કદીક એ કિલ્લાઓને લગાવેલા તોતીંગ તાળા જરીક ખોલીને બહાર નજર માંડીએ ત્યારે કૂવાના દેડકા જેવી આપણી એ દુનિયાની ક્ષુદ્રતાનો અહેસાસ આપણને ખચિત થઇ જ જાય – બેશક.

આ લખનારનો જ નહીં; ઘણા બધા વિચારકોનો પણ આવો જ અભિપ્રાય હોય છે. એ તાળાંઓને તોડી, ફોડી – એ કિલ્લાઓને ધરાશાયી કરી આપણે એક અત્યંત વિશાળ દુનિયાને નિહાળવા કટિબદ્ધ થઈએ તો?  માનનીય કવિ માધવ રામાનુજની આ કવિતા ચપટીક આસ્વાદી જુઓ ને…

અંદર તો એવું અજવાળું, અજવાળું……..
સળવળતી હોય આંખ જેને જોવાને, એ મીંચેલી આંખે ય ભાળું.
અંદર તો એવું અજવાળું, અજવાળું …….

ઊંડે ને ઊંડે ઊતરતાં જઇએ, ને તો ય લાગે કે સાવ અમે તરીએ.
મરજીવા મોતીની મુઠ્ઠી ભરે ને એમ ઝળહળતા શ્વાસ અમે ભરીએ.
પછી આરપાર ઉઘડતાં જાય બધાં દ્વાર, નહીં સાંકળ કે ક્યાં ય નહીં તાળું
અંદર તો એવું અજવાળું……

સૂરજ કે છીપમાં કે આપણમાં આપણે જ ઓતપ્રોત એવાં તો લાગીએ,
ફૂલને સુવાસ જેમ વાગતી હશે ને તેમ આપણને આપણે જ વાગીએ.

આવું જીવવાની એકાદ ક્ષણ જો મળે તો એને જીવનભર પાછી ના વાળું.
અંદર તો એવું અજવાળું…….

આ કાવ્યનો ભાવ આત્મસાત થાય તો, વિશ્વની વિશાળતાનો-એના સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ અંશની અંદર વિલસી  રહેલી સુંદરતાનો અદ્દભુત અનુભવ  આપણને કદાચ હાથવગો બની જાય. 

એમ પણ બને !

e.mail : surpad2017@gmail.com

આઝાદ વિચારનો ચહેરો બનનારા ઉમર ખાલિદ છેલ્લા એક દાયકાથી જેલમાં હોવા છતાં બહાર તેમની ચર્ચા સતત થતી રહે છે. હાલમાં તેમનું એક પુસ્તક પ્રકાશિત થયું છે. નામ છે : ‘ફ્રેક્ચર્ડ કોમ્યુનિટીઝ – આદિવાસી હિસ્ટરીઝ એન્ડ ધ પોલિટિક્સ ઑફ પાવર.’ ખાલિદ પર જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટીમાં દેશ-વિરોધી નારા લગાવવાનો અને 2001માં થયેલા સંસદ હૂમલાના દોષિત અફઝલ ગુરુના ફાંસી વિરોધમાં પ્રદર્શન કરવાનો આરોપ છે. જો કે સુપ્રિમ કોર્ટમાં થઈ રહેલી સુનાવણીમાં કાયદાના નિષ્ણાતોએ નોંધ્યું છે કે ખાલિદ વિરુદ્ધ પુરાવા નબળા છે, તેમ છતાં ઉમર ખાલિદને જામીન મળી રહ્યા નથી. દેશમાં અનેક જાગ્રત નાગરિક મંડળોએ ઉમર ખાલિદના ન્યાય માટે અરજ કરી છે, પરંતુ સુપ્રિમ કોર્ટ તેમને જામીન આપતા નથી. આ અગાઉ પણ 2020માં તેમનાં પત્રો અને લખાણોનું સંપાદિત પુસ્તક ‘ઉમર ખાલિદ એન્ડ હિઝ વર્લ્ડ – એન એન્થોલોજી’ પુસ્તક પ્રકાશિત થયું હતું. ઉમર વિશે હાલમાં પ્રસ્તુત વાત તેના પુસ્તકની તો છે જ; પણ સાથે સાથે ‘ધ વાયર’ નામના ન્યૂઝ પોર્ટલ પર હાલ ‘આઝાદી કે માયને’ નામની હપ્તાવાર સિરીઝ પ્રકાશિત થઈ રહી છે. આ લેખમાળામાં ચુંનદા લેખકો પોતપોતાની રીતે આઝાદીનો વ્યાપક અર્થની વિભાવના લખી રહ્યા છે. તેમાં કેટલાંક એકેડેમેશિયન છે, સાહિત્યકાર છે અને પત્રકાર પણ છે. ઉમર ખાલિદને દિલ્હી યુનિવર્સિટીના અધ્યાપક વિજેન્દ્રસિંહ ચૌહાણે એક પત્ર લખ્યો છે અને તે પત્રમાં તેમણે ઉમરની અને દેશની આઝાદીના ખ્યાલને શબ્દોમાં રજૂ કર્યો છે.

વિજેન્દ્ર સિંહ ચૌહાણ ‘પ્યારે ઉમર’ એમ કરીને 15 ઑગસ્ટના રોજ આઝાદીના દિવેસ શું-શું થશે તેની વાત શરૂઆતમાં મૂકીને આગળ લખે છે કે, ‘હું તમને કોઈ વાર્તાનો હિરો બનાવવા માટે પત્ર નથી લખી રહ્યો. ન તો તમને દિલાસો આપવાની મારી ક્ષમતા છે. ન તમારા વતી બોલવાનો કોઈ અધિકાર. જેલની દીવાલો, બંધ દરવાજા, ગણતરીની મુલાકાતો અને સામાન્ય જીવનથી અંતર – બહાર બેસેલી વ્યક્તિ આનો પૂરો મતલબ ક્યાં સમજે છે? હું એટલું જરૂર સમજું છું કે પૂરો મુકદ્દમો ચાલ્યા વિના, વર્ષોની કેદ માત્ર તમારી પાસેથી દિવસો નથી છીનવતી. તે પરિવારનું હાસ્ય, માતા-પિતાની ઊંઘ, મિત્રોનો સમય, પ્રેમની સહજતા અને ભવિષ્યની તસવીરમાં કશુંક ને કશુંક તમારામાંથી કાપી નાંખે છે. બહાર કેલેન્ડર પર તારીખ બદલાય છે, જેલના અંદર સંભવત્ એ જ તારીખ સ્મૃતિમાં લખાય છે.’ અધ્યાપક આગળ લખે છે કે, ‘ઉમર, તમને થયેલી જેલ મને અન્યાય લાગે છે. આ મારો સ્પષ્ટ રીતે નૈતિક અને નાગરિકનો નિર્ણય છે. અદાલતની પોતાની કાર્યવાહી છે, આરોપ અને બચાવ પોતાની જગ્યાએ. પરંતુ કોઈ નાગરિકનો મુકદ્દમો પૂર્ણ થાય પહેલા જ કેદ આટલી લાંબી થઈ જાય કે જીવનના મોટા ભાગ સજાની જેમ વિતવા લાગે, તો આપણે કાયદાની પુસ્તકો દાખવીને પોતાની જાતને નિર્દોષ નથી દાખવી શકતા. ત્યારે કાર્યવાહી અને સજાનું અંતર દૂર થઈ જાય છે. અને હવે જેલમાં તે યુવાનો હોય જેની ઓળખ સવાલ પૂછવાની, દલીલો કરવાની અને શાસન સામે અસંમતિ દાખવવાની હોય તો તાળું માત્ર એક વ્યક્તિના આઝાદી પર નથી લાગતું. તે અવાજ વિશ્વવિદ્યાલયો, સભાઓ અને એ તમામ બાળકો સુધી પહોંચે છે જે હવે બોલતા અગાઉ એવું વિચારે છે કે આની કેટલી કિમત ચૂકવવી પડશે.’

અધ્યાપક વિરેન્દ્રસિંહ ચૌહાણ પત્ર તો વ્યક્તિગત રીતે ઉમરને લખી રહ્યા છે, પરંતુ તેઓ દેશમાં જે કંઈ બન્યું છે અને તેમાં ઉમર સાથે કેવી રીતે અન્યાય થઈ રહ્યો છે તેનો આખો વિસ્તૃત અહેવાલ લખતા હોય તેમ બધું લખે છે. આગળ તેમના શબ્દો : ‘તમારો એક વધુ સ્વતંત્રતા દિવસ જેલમાં વિતવો તે આ આઝાદ દેશની કડવી વાસ્તવિકતા છે. પરંતુ તેથી પણ વધુ ક્રૂર વાસ્તવિકતા એ છે કે આપણામાંથી ઘણાએ આ અંગે વાંચવાનું જ છોડી દીધું છે. લાંબી કેદ પહેલાં તો સમાચાર બને છે, પછી તે સમાચાર જૂના બનતા જાય છે, અને આખરે તે આપણી સ્મૃતિમાં ધૂંધળા બને છે. પહેલાં બેચેની થાય છે, પછી આદત પડી જાય છે અને પછી અંતહીન મૌન. આ મૌનમાં મારો પણ હિસ્સો છે. અને આ વાત કહેતા મને શરમ આવે છે. હું અધ્યાપક છું, બાળકોને કહું છું કે સવાલ પૂછો. બંધારણ વાંચો. ડરીને ચૂપ ના બેસી રહો. મંચ પરથી વિશ્વાસ સાથે કહું છું કે અસંમતિ નાગરિકોની તાકાત છે. જો કે હું તો પછી ક્લાસ, રેકોર્ડિંગ, પ્રવાસ અને પોતાની રોજિંદા જીવનમાં પાછો ફરી જઉં છું. તમારા અર્થે ક્યારેક દુઃખી થયો, ગુસ્સો પણ આવ્યો, કશુંક કહ્યું પણ ખરાં, પરંતુ જેટલું બોલવું જોઈએ એટલું ન બોલી શક્યો. જેટલા સમય સુધી બેચેની રાખવી જોઈએ, સંભવત્ તે ન રાખી શક્યો. તમારી કેદ માટે હું કોઈ રીતે જવાબદાર નથી. પરંતુ આ વાતને ક્ષુલ્લક બનાવી દેવાના સામાજિક મૌનમાં હું પોતાની જાતને પાક-સાફ નથી સમજી શકતો.’ કેટકેટલી પોતાની મર્યાદા અધ્યાપકે દાખવી દીધી છે. તેમનાથી જે કંઈ ન થઈ શક્યું તે બધું જ તેમણે અહીં પ્રમાણિકપણે બયાન કરી દીધું છે. આગળ તેઓ લખે છે : ‘શિક્ષક હોવું એટલે માત્ર યોગ્ય ઉત્તર સમજાવી દેવા જરૂરી નથી. ક્યારેક-ક્યારેક વિદ્યાર્થી સામે પોતાની મર્યાદા અને પોતે કરેલું સમાધાન પણ સ્વીકારવું જોઈએ. અમે તમારી પેઢીને કહ્યું હતું કે, આ લોકતંત્ર તમારું છે. પ્રશ્ન કરતા રહો, બંધારણ પર ભરોસો રાખજો, શાંતિ સાથે અંસમતિ દાખવતા રહો. પરંતુ જ્યારે પ્રશ્નોની કિમત તમારી આઝાદીથી ચૂકવાઈ, ત્યારે અમારામાંથી કેટલાં લોકો તમારી સાથે રહ્યા, જેઓ જેટલી ઠોસ રીતે ક્લાસમાં અસંમતિનું મહત્ત્વ ભણાવ્યું હતું. તમારો જેલવાસ, રાજ્યતંત્ર સાથે સાથે અમારા જેવા શિક્ષકો, પત્રકારો અને નાગરિકોની પણ પરીક્ષા છે. અને સત્ય તો એ છે કે અમે સારાં ગુણોથી પાસ નથી થયા.’

અધ્યાપકના સંદર્ભોમાં રાજકારણ તો છે જ, પણ તેમણે શિક્ષણજગતને પણ આવરી લીધું છે. આગળ તેઓ આઝાદીના સમય ટાંકતા કહે છે કે, ‘આજે 1947ને વિજયની તારીખની જેમ જોવી મુશ્કેલ છે. અંગ્રેજી રાજથી મુક્તિ સામાન્ય વાત નહોતી. તેમાં થતી લૂંટ, અંગ્રેજોનો અહંકાર અને એ ખ્યાલ પર ઊભેલી સત્તાનો અંત હતો – જે એવું માનતા હતા કે હિંદુસ્તાન પોતાના માટે નિર્ણય લેવા માટે સક્ષમ નથી. પરંતુ સરકાર બદલી જવાથી દરેક વ્યક્તિ આઝાદ થઈ જતી નથી. 1947થી અંગ્રેજોથી મુક્તિ મળી. 1950થી બંધારણે પ્રજાને નાગરિક બનાવવાનું કામ શરૂ કર્યું. એ ફરક ભૂલી જઈએ કે ધ્વજ બદલાય છે, શાસકની ભાષા પણ બદલાય, પરંતુ સત્તા અને માણસનો જૂનો સંબંધ છે જે નવાં કપડાંમાં આવી શકે છે. આપણા બંધારણે ભારતને માત્ર સાર્વભૌમ રાષ્ટ્ર નથી કહ્યો. તેણે કહ્યું છે કે આપણે લોકતાંત્રિક, સમાજવાદી અને ધર્મનિરપેક્ષ ગણરાજ્ય બનવું છે. આ શબ્દો ખાસ્સા ગંભીર લાગી શકે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એકદમ ઘરેલુ છે. લોકતંત્રનો અર્થ છે કે બહુમતી સરકાર તો બનાવી શકે છે, પરંતુ કોઈ નાગરિકના સન્માનનો માલિક બની શકતો નથી. ધર્મનિરપેક્ષતાનો મતલબ છે કે તમારો ધર્મ અને અધિકાર, તમારી પ્રામાણિકતાનો માપદંડ નહીં હોય. સમાજવાદનો મતલબ છે કે ભૂખ, બીમારી અને રોજગારીથી આઝાદી માત્ર શ્રીમંતોની સગવડ સુધી મર્યાદિત નહીં રહે. ગણરાજ્યનો અર્થ છે કે આ દેશ રાજા, પરિવાર, ધર્મ, જ્ઞાતિ કે નેતાની માલિકીની નથી, આ સૌની સહિયારી જગ્યા છે.’ પત્ર તો ખાસ્સો લાંબો છે. અધ્યાપકે તેમાં બંધારણની અનેક વિગતો ટાંકી દીધી છે. પત્રના બહાને જાણે તેમણે એક આદર્શ સમાજની વિભાવના મૂકી આપી છે. સાથે તેઓ તેની મર્યાદા પણ દાખવતા જાય છે.

પત્ર વિસ્તૃત છે, તેમાંથી થોડી વિગતો અહીં ટાંકી છે. આખરમાં પત્ર લખનાર ઉમરને લખે છે કે, ‘એક દિવસ જેલનો દરવાજો ખુલે, એવી દુઆ છે. પરંતુ તેનાથી પણ મોટા આશિર્વાદ એ છે કે આ દેશના દરવાજા એટલા ખુલે કે કોઈ વિદ્યાર્થીને પોતાના પ્રશ્ન, નામ, ધર્મ કે અસંમતિની આવી કોઈ કિંમત ક્યારે ય ચૂકવવી ન પડે.’

e.mail : kirankapure@gmail.com 

શું પેલા બજરંગોને આ ખબર હશે કે તેઓ જેની સામે બબ્બે વાર દેકારો મચાવી રહ્યા હતા તે ‘ડાયરી ઑફ ઍન ફ્રૅન્ક’ને ગુજરાતી વાચકો આઠ વર્ષથી વાંચી રહ્યાં છે ? પુસ્તકના અનુવાદની અત્યારે ચોથી આવૃત્તિ ચાલે છે ? 

મુંબઈના કાન્તિભાઈ પટેલે ‘ઍન ફ્રૅન્કની ડાયરી’ તરીકે કરેલો  અનુવાદ અમદાવાદના અરુણોદય પ્રકાશને છેક નવેમ્બર 2018માં પહેલી વખત પ્રસિદ્ધ કર્યો, ત્યારથી વાચકોમાં તેની માગ રહી છે. અનુવાદના એકસો ત્રીસ પાનાંની સાથે સાથે કાન્તિભાઈએ ચાળીસેક પાનાંની અભ્યાસપૂર્ણ ઉપયોગી સામગ્રી આપી છે.

તેમણે લખ્યું છે :‘સમગ્ર ડાયરીનો અક્ષરશ: અનુવાદ બહુ લાંબો થઈ જાય,તેથી અંગ્રેજીમાં પ્રકાશિત પેન્ગ્વિન અને અન્ય આવૃત્તિઓનો આધાર લઈને અહીં તેનો ભાવાનુવાદ પ્રસ્તુત કર્યો છે.’ 

જે અમદાવાદના પશ્ચિમ હિસ્સામાં ઍન ફ્રૅન્કના પુસ્તકનો વિરોધ થયો તે જ શહેરના પૂર્વ ભાગના ખાડિયામાંથી બહાર પડતાં વિખ્યાત ‘કુમાર’ માસિકમાં ‘ડાયરી ઑફ ઍન ફ્રૅન્ક’નો અનુવાદ ધારાવાહિક તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ ચૂક્યો છે.    

હિનાબહેન ગોખલેએ કરેલો આ અનુવાદ ફેબ્રુઆરી 2000થી ડિસેમ્બર 2005ના અંકોમાં આવ્યો છે (જે ‘કુમાર’ની સી.ડી.માં પણ છે). હિનાબહેન મુંબઈની ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટેક્નોલૉજિમાં ઍડજન્ક્ટ પ્રોફેસર છે.  

ડાયરીના આ શબ્દો તો અનેકના મનમાં અંકાઈ ગયા છે : 

“… in spite of everything I still believe that people are really good at heart. I simply can’t build up my hopes on a foundation consisting of confusion, misery, and death. I see the world gradually being turned into a wilderness, I hear the ever-approaching thunder, which will destroy us too, I can feel the sufferings of millions and yet, if I look up into the heavens, I think that it will all come right, that this cruelty too will end, and that peace and tranquillity will return again.”

“ … આ બધાં છતાં હું હજુ પણ માનું છું કે લોકો મનથી ખરેખર સારા હોય છે. મારી આશાનો આધાર  ગડથમલ, પીડા અને મોતના વિચારો ન હોઈ શકે. દુનિયા વેરાનમાં ફેરવાઈ રહી છે એ મને દેખાય છે. આપણને ખતમ કરનારી ગર્જનાઓ કાને પડી રહી છે.લાખો લોકોની પીડા હું અનુભવી શકું છું; અને છતાં હું આભમાં જોઉં ત્યારે મને થાય છે કે બધું સારું થશે, મને એમ થાય છે કે આ ક્રૂરતાનો પણ અંત આવશે, ફરીથી સુમેળ અને શાંતિ સ્થપાશે.”

ચૌદ વર્ષની યહૂદી કિશોરીએ આ શબ્દો તેની રોજનીશીમાં 15 જુલાઈ 1944ના રોજ લખ્યા છે.  મોત બારણે ટકોરા દેતું હોય તેવા કાળમાં લખાયેલા આ શબ્દો દુનિયાના અમર આશાદાયી લખાણોમાં છે.

આ શબ્દો લખાયા તેના વીસ જ  દિવસ પછી – જે લાખો યહૂદીઓના લલાટે લખાયું હતું તેવા – ભયંકર મોતના મારગે ઍનના ધકેલાવાની શરૂઆત થઈ. 

એટલે કે 4 ઑગસ્ટ 1944ના દિવસે ઍન ફ્રૅન્કના પરિવારને હિટલરના નાઝી સૈનિક-શેતાનો અચૂક પીડામય ધીમા મોત સમી યાતના છાવણી – કૉન્સ્ન્ટ્રેશન કૅમ્પમાં નાખવા માટે ઊઠાવી લઈ ગયા. માળો પિંખાઈ ગયો.

ઍન અને તેની મોટી બહેન માર્ગો બર્ગન-બેલ્સન ખાતેની યાતના છાવણીમાં ફેબ્રુઆરી-માર્ચ દરમિયાન મોતને ભેટી. ચોક્કસ તારીખ મળતી નથી, કારણ કે રોજના સેંકડો યહૂદી સ્ત્રી-પુરુષો-બાળકો બેહિસાબ મોતને ભેટતા હતા !

ઍનનો પરિવાર યાતના છાવણીઓમાં ધકેલાયો તે પહેલાં સુધી નાઝી રાક્ષસોથી બચવા માટે ઍમ્સ્ટાર્ડામમાં અજ્ઞાતવાસમાં રહેતો હતો. તે દરમિયાન 14 જૂન 1942થી 1 ઑગસ્ટ 1944 એ દિવસોમાં ઍન ડચ ભાષામાં ડાયરી લખતી.

પિતાએ 12 જૂન 1942ની ઍનની બારમી વર્ષગાંઠની ભેટ તરીકે આપેલી ડાયરી જાણે ઍનની ગોઠિયણ બની ગઈ. એને તે Kitti કિટ્ટી તરીકે  સંબોધતી.

કિટ્ટી ઍનની રોજ બ રોજની જિંદગીની મુગ્ધતાભરી ખટમીઠી વાતો સાંભળતી. 

સાથે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં સત્તાના ફેલાવા સાથે હિટલરના ભક્ત નાઝીઓએ વધતી ક્રૂરતા સાથે વિવિધ રીતે ચલાવેલું યહૂદી-દમન અને નિકંદન જેવી બાબતોના ઉલ્લેખો પણ ડાયરીમાં આવતા રહે છે.

ઍનની ડાયરી સચવાઈ જાય છે. જીવતા બચેલા તેના પિતા ઑટો ફ્રૅન્ક તેને 1947માં ડચ ભાષામાં પ્રસિદ્ધ કરે છે, તેના પાંચ વર્ષ બાદ અંગ્રેજી આવૃત્તિ બહાર પડે છે, અને પછીનાં વર્ષોમાં દુનિયાની અનેક ભાષાઓમાં જાય છે. આ પુસ્તક પ્રચંડ વંશવાદી હિંસાચારનો મુગ્ધાના હૃદયે આલેખેલો એક આરંભિક સ્વકથિત દસ્તાવેજ બને છે. 

ડાયરી ઑફ ઍન ફ્રૅન્ક માણસોને કેવી રીતે અડી જાય પરોક્ષ અનુભૂતિ છે. કૉલેજના વર્ગમાં વિદ્યાર્થીઓને જે કેટલાંક વિભૂતિઓ અને પુસ્તકોની વાત કરવાની થાય તેમાં ઍન ફ્રૅન્ક આવે.

ઘણા વિદ્યાર્થીઓને સ્પર્શી જાય. 2002ની સાલના ગોધરાકાંડ પછી જે દસેક વર્ષ દરમિયાન જે બૅચેસ આવી તેમાં તો આ પુસ્તકની વાત થતી હોય તે વખતે છોકરીઓની આંખો ભરાઈ આવતી, છોકરાઓના મોં વિલાઈ જતાં. અમારી એચ.કે. આર્ટસ કોલેજની લાયબ્રેરીમાં આ પુસ્તક અમે ઘણું કરીને પહેલી આવૃત્તિમાં જ વસાવ્યું છે. હમણાં મહિનાએક પહેલાં તેની વધુ એક નકલ પણ વસાવી. 

અમારી કોલેજના પૂર્વ વિદ્યાર્થી અને સામાજિક નિસબત સાથે નાટક – સિનેમા ક્ષેત્રે સક્રિય લેખક પરેશ વ્યાસે એન ફ્રેન્કના સમયની વિભીષિકાને વિચારબીજ તરીકે લઈને ‘કેટલું અંધારું હું લૂછું’ નામનું એકાંકી લખ્યું, જે નાટ્ય સ્પર્ધાઓમાં ભજવાયું હતું.

જો કે ગોધરાકાંડ બાદ એકાદ મહિના બાદ અમદાવાદના નારણપુરા વિસ્તારની એક જાણીતી શાળાના માત્ર શિક્ષકો સામે આ પુસ્તક વિશે વ્યાખ્યાન આપ્યું. તેના પછી અભિપ્રાય, સવાલ, કૉમેન્ટ કે અન્ય કોઈ પ્રતિભાવ ન આવ્યો. માત્ર એક ભેદી મૌન હતું અને ચહેરાઓ પર બેપરવાઈ, અણગમો.  

સાહિત્ય પરિષદના મંચ પરથી એક વખત આ પુસ્તક વિશે વાત કરવાનું થયું હતું. ‘જે બધાં બોલ્યાં તેમાં તમારું સહુથી સારું હતું’, એવા મહેન્દ્રભાઈ મેઘાણીના શબ્દો આજે પણ એક મોટા પ્રમાણપત્ર તરીકે યાદ છે. 

બહુ બધાં વર્ષો પહેલાં આ પુસ્તકનાં માતબર નાટ્યરૂપાંતરનો પહેલાં ગુજરાત કૉલેજના નાટ્યગૃહમાં, ઘણું કરીને વડોદરાની શેક્સપિઅર સોસાયટીએ ભજવેલો પ્રયોગ જોયો હોવાનું ધૂંધળું પણ રોમાંચક સ્મરણ છે. 

‘કુમાર’માંના અનુવાદની ઝેરોક્સો કઢાવીને સ્પાયરલ કરાવીને રાખી છે, કારણ કે એ વખતે આ મહાન પુસ્તક વિશે ગુજરાતીમાં બીજું કશું મળતું ન હતું. અંગ્રેજી નકલ તો કેટલાક વખતે પૂનાની ફૂટપાથ પરથી ખરીદી; પહેલાં ચન્દ્રકાન્તભાઈ ટોપીવાળાના પૂર્ણેશ્વરના ઘરેથી માગીને લાવ્યો હતો.

આ કૃતિનો પહેલવહેલો ઉલ્લેખ પંદર-સોળ વર્ષની ઉંમરે પુ.લ. દેશપાંડેના એક પ્રવાસવર્ણનમાં, અને પછી તેની વધુ વિગતો અસાધારણ વાચક અને ‘મહારાષ્ટ્ર ટાઈમ્સ’ના પ્રબુદ્ધ સંપાદક ગોવિંદ તળવલકરના લેખમાંથી મળી હતી. 

કોઈ પણ કાલજયી કૃતિની જેમ ‘ડાયરી’ પર પણ નવું નવું કામ થતું રહે છે.તેના પર આધારિત ચારેક પુસ્તકો પણ વસાવ્યાં છે. પુસ્તકને લગતાં વિવાદોની પણ ભાળ વિકિપીડિઆ પહેલાંના સમયમાં મેળવી છે. 

આમસ્ટર્ડામમાં ઍનનું ઘર ઍન ફ્રૅન્ક હાઉસ તરીકે સચવાયું છે. સંસ્કૃતિ, કહેતાં સિવિલાઈઝેશનના શ્રદ્ધાળુઓ આ તીર્થસ્થાને એટલી મોટી સંખ્યામાં ઊમટે છે કે નજીકમાં જ આવેલા વૅન ગૉગ મ્યુઝિયમની જેમ અહીં પણ પ્રવેશ માટે લાંબી લાઈન લાગે છે. ટિકિટ છ-છ મહિના અગાઉથી મેળવી લેવી પડે છે.

હમણાંના એક ભાવનાશાળી વિદ્યાર્થી પરીક્ષિત સાથે અનેક વાતો થતી રહે છે, તેમાં હમણાંના બનાવોના સંદર્ભમાં આ પુસ્તકની વાત થઈ. તેણે તેના મિત્રને 25 નવેમ્બર 2025ના દિવસે મોકલેલો એક મેસેજ મને મોકલ્યો : ‘દરેક સવાર સાથે હું અને તમે, આપણો દેશ, આપણી દુનિયા ઍન ફ્રૅન્કની ડાયરીના એક-એક પન્નામાંથી ફરી પસાર થઈ રહ્યાં છીએ.’ 

આટલું લખ્યા પછી પરીક્ષિત ઍને 13 જાન્યુઆરી 1943 ના દિવસે ડાયરીમાં લખેલા શબ્દો ટાંકે છે : ‘Terrible things are happening outside. At any time of night and day poor and helpless people are dragged out of their homes.’ તેની આગળનો હિસ્સો વિદારક છે: Families are torn apart, the me, women and children are being separated. Children have disappeared. Women return from shopping  to find that their homes shut up and their families gone.’ 

ડાયરીની વાત આગળ ચાલી એટલે પરીક્ષિતે અત્યારે અમેરિકામાં ચાલી રહેલાં ICE (immigrants and customs enforcement) દ્વારા ચલાવાઈ રહેલા detention centresમાં ઇમિગ્રન્ટ્સ સાથેની ક્રૂરતા વિશે કહ્યું. એટલું જ નહીં પણ તેણે આ સેન્ટર્સ અને નાઝી કૉન્સ્ટ્રેશન કૅમ્પની સરખામણી કરતા લેખો પણ મને મોકલ્યા. 

નાઝી સૈનિકો અને ICEના ‘એજન્ટસ’ વચ્ચે સામ્ય બતાવતા બનાવો વિશે પણ તેણે મને સભાન કર્યો. એ સૈનિકો શક કે નજીવા આધાર પર બિનઅમેરિકી પરિવારોના ઘરો પર છાપો મારી દમનના કોરડા વીંઝતા.  

એક સહુથી જાણીતા બનાવ તેમાં 7 જાન્યુઆરીએ મિનેપોલીસમાં રેની ગુડ (Rene Good) નામની ચોંત્રીસ વર્ષની એક મહિલાને દેખિતી રીતે કોઈ વાંક વિના ICEના એજન્ટ્સે ધોળે દહાડે રસ્તા પર ભર ટાફ્રિકમાં વીંધી નાખી તેની વિગતો હતી. મારાઓને એવો સાવ આછો શક હતો કે એ મહિલા ICEના વિરોધીઓ સાથે જોડાયેલી છે. 

આ હત્યાનો ઘણો વિરોધ થયો, પણ ટ્રમ્પ અને તેની સરકારે ICEના કૃત્યનો બચાવ જ કર્યો. પરીક્ષિતે ICE પાશવી માનસ બતાવતા 2026ના બનાવો અને નાઝી સૈનિકોનાં કરતૂત વચ્ચે આઠ દાયકા બાદ પણ કેવું સામ્ય છે તે પણ પરીક્ષિતે ઘણી સામગ્રી દ્વારા બતાવ્યું. 

ઍન ફ્રૅન્કના પુસ્તકનો વિરોધ નાઝીઓ કરતા, મલાલાના પુસ્તકનો વિરોધ તાલીબનો કરે છે. આ બંને પુસ્તકોનો વિરોધ ભારતીય જનતા પક્ષ પ્રેરિત બજરંગ દળ કરે છે. આ બંનેનું ઝેર બજરંગ દળમાં આવ્યું છે.

છતાં આપણે તો ઍનનાં શબ્દનાં અમી જ મનમાં મમળાવાં પડે : 

 It is really a wonder that I have not dropped all my ideals because they seem so absurd and impossible to carry out. Yet I keep them because in spite of everything I still believe that people are really good at heart.                 

[કોલાજ સૌજન્ય : પરીક્ષિત મેઘના મુકેશ]

22 જુલાઈ 2026

(1,300 શબ્દો)

 e.mail : sanjaysbhave@yahoo.com