લૉસ એન્જલ્સની વૃદ્ધાઓની એક ક્લબમાં હિંદ વિશે વાત કરવા ગયો હતો. વાર્તાલાપ પૂરો થયો એટલે બધા વિખરાવા માંડ્યાં. એક વૃદ્ધા મારી સાથે હિંદ વિશે વાતે ચડી. થોડી વાર પછી મને કહે છે કે મારો 84 વર્ષનો ડોસો બહાર મોટરમાં ઝોકાં ખાતો હશે. તું એને મળવાનું પસંદ કરશે ?
‘શા માટે નહીં ?’ મેં કહ્યું.
82 વર્ષની ઉંમરે પણ સ્ફૂર્તિથી ચાલતી એ વૃદ્ધ સ્ત્રી મને થોડે દૂર ઊભેલી એક મોટર પાસે દોરી ગઈ. લાલચોળ ને તગડા શરીરવાળો એક વૃદ્ધ સ્ટીઅરીંગ વ્હીલ પર માથું ટેકવીને ઊંઘતો હતો.
‘અરે, એ ! ઊઠે છે કે ? હિંદના એક જુવાનિયાને તને મળવા લઈ આવી છું.’ વૃદ્ધાએ પતિના માથા પર ટપલી મારી.
‘યંગ મેન, ગાંધીના દેશમાંથી આવે છે કે ?’
‘હા જી.’
‘તમારો હિંદુ સમાજ તો નાલાયક છે કે બીજું કાંઈ ?’
આવા અણચિંતવ્યા આક્રમણથી મૂંઝાઈ જઈને મેં કહ્યું, ‘એવું કેમ કહો છો ?’
‘જે માણસ હિંદુ ધર્મનો સાચો અનુયાયી હતો એને મારી નાખતાં તમને લોકોને શરમ ન આવી ? મેં જ્યારે ગાંધી હિંદુને હાથે મરાયાની વાત સાંભળી ત્યારે મને ખૂબ દુ:ખ થયેલું. તને નહીં ખબર હોય, છોકરા, પણ ગાંધી ને હું બોઅર યુદ્ધ વખતે સાથે હતા. 1898-99 દરમિયાન તો કદાચ તારા બાપનો પણ જન્મ નહીં થયો હોય. શું ગાંધીની સેવાવૃત્તિ ? બધા ગોરા અમલદારો એનું કામ જોઈને સડક થઈ ગયેલા. હું ઘવાયેલો તે ગાંધીની કાળજીને લીધે જ બચ્યો. તે દિવસોમાં પથારીમાં વેદના સહન કરતાં કરતાં મને એના જ વિચારો સતાવ્યા કરતા. એમ થતું કે ફ્લોરેન્સ નાઈટીન્ગેલ એક સ્ત્રી પરિચારિકા તરીકે અમર બની ગઈ એમ ગાંધી પુરુષ પરિચારક તરીકે અમર બનશે; પરંતુ ગાંધી તો ઘણો મહાન બની ગયો. આ ડોશીને હું ઘણીવાર કહું છું કે ગાંધી ન હોત તો તું વિધવા બની હોત … ‘
અને એ વાક્ય બોલતાં બોલતાં એ ડોસાની આંખમાંથી આંસુનું એક ટીપું સરીને સ્ટીઅરીંગ વ્હીલ પર થંભી રહ્યું.
સૌજન્ય : “અકાલ પુરુષ”; વર્ષ – 4; અંક -11; ઑગસ્ટ 2026; પૃ. 30
![]()



‘ગ્રેવ ન્યુ વર્લ્ડ : સિક્યુરિટી ચેલેંજ ઈન ધ 21સ્ટ સેન્ચુરી’ પુસ્તકમાં માઈકલ બ્રાઉને બીજા ઘોર ભયસ્થાનો ગણાવ્યા છે, જેમાંના કેટલાક અતિ વિનાશક અલ્ટ્રાસોનીક શસ્ત્રો અને માનવ વિહીન માઈક્રો આકાશી વાહનો, નાના હમીંગ બર્ડ જેવડા કદ ધરાવતા સાધનો કે જે શોપિંગ મૉલ, રેલવે સ્ટેશન અને પ્લેનને આકાશી સ્ફોટક પદાર્થની માફક નષ્ટ કરી શકે અને સાઇબર પર્લ હાર્બર બનીને વિનાશ કરી શકે તેવાં યંત્રોનો સમાવેશ થાય છે.
વાટાઘાટ કરીને તમામ સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવી શકે તેવા તાલીમ પામેલા લોકોનું સંગઠન ઊભું કરવું એ વ્યાજબી વાત છે, પણ કાયમી શાંતિની સ્થાપના અને જાળવણી કરવી હોય તો પ્રકૃતિ સાથે પણ શાંતિમય સહઅસ્તિત્વ ઊભું કરવું જોઈએ, તો એ કઈ રીતે સંભવ બને? એ સવાલના જવાબમાં સતીશ કુમારે કહ્યું કે હા, શાંતિ એટલે યુદ્ધની ગેરહાજરી માત્ર નહીં. એ નકારાત્મક નહીં, પણ સંવાદી જીવન વિકસાવવા જેવી સકારાત્મક વિચારધારા છે. આથી સૌ પ્રથમ પોતાની જાત સાથે શાંતિ કેળવતા શીખવું જોઈએ. તે માટે આપણા વિચાર, વાણી અને વર્તન શાંતિપૂર્ણ હોવા ઘટે. પોતાનો ધર્મ પાળવો, પણ અન્ય ધર્મ પ્રત્યે સમભાવ હો, નફરત કે તિરસ્કાર નહીં એ જરૂરી છે.
જેમની પાસે પૈસાની સવલત હોય છે, તેઓ હોટેલમાં રહે, બેડ એન્ડ બ્રેકફાસ્ટમાં રહે. રેસ્ટોરન્ટમાં જમે, કપડાંની ખરીદી કરે. ત્યાં તમને સામાન્ય લોકોને મળવાની તક ન મળે. પણ જ્યારે તમારી પાસે પૈસા ન હોય ત્યારે તમને સામાન્ય લોકોને મળવાની તક મળે, તેમના પર આધાર રાખવાની અને તેમની મહેમાનગતિ સ્વીકારવાની ફરજ પડે છે. એ લોકોએ આપેલ ભોજન આરોગતી વખતે તેમની સાથે વાર્તાલાપ કરવાની તક મળે છે. એવા સામાન્ય પ્રજાજનો સાથે મારે શાંતિના મહત્ત્વની વાત કરવી હતી. પણ મારે રાજદ્વારી નેતાઓને પણ મળવું હતું. હું ક્રેમલિન ગયો, મને વ્હાઇટ હાઉસમાં પણ આવકાર મળ્યો હતો અને બ્રિટનની હાઉસીસ ઓફ પાર્લામેન્ટ માં પણ આવકાર મળ્યો હતો