GANDHIANA

(ગ્રેઅમ નટલ (Graeme Nuttall), OBE, વકીલો માટે મુકદ્દમા તૈયાર કરનાર સોલિસિટર અને કરવેરાના ચાર્ટર્ડ સલાહકાર છે. તેઓ ફીલ્ડફિશર નામની યુરોપીઅન લૉ ફર્મ(કાયદાની પેઢી)માં એક ભાગીદાર છે. તેઓ યુનાઇટેડ કિંગ્ડમની ખાનગી વેપારી ક્ષેત્રની કંપનીઓમાં નોકરિયાતોની માલિકીનો સિદ્ધાંત મુખ્ય વિચારધારા તરીકે અપનાવવામાં આવે, તે માટે સરકારની સલાહકાર સમિતિમાં આગળ પડતો ભાગ ભજવે છે.) 

ગાંધી ફૉઉન્ડેશન, યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ દ્વારા આયોજિત 2020નું વાર્ષિક પ્રવચન આ વર્ષે ઈન્ટરનેટના માધ્યમથી પ્રસારિત થયું. તેના વ્યાખ્યાતા, ગ્રેઅમ નટલના વક્તવ્યના ભાષાંતરનો સાર તેમના જ શબ્દોમાં તેમની અનુમતિ સાથે વાચકો માટે પ્રસ્તુત છે.

પ્રસ્તાવના: 

“ગાંધી ફૉઉન્ડેશન યુ.કે. દ્વારા આયોજિત 2020ની સાલનું વાર્ષિક પ્રવચન આપતાં હું ગૌરવ અનુભવું છે. એમ.કે. મહાત્મા ગાંધીની 150મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી નિમિત્તે યોજાયેલ પરિષદમાં મેં પ્રવચન આપેલું. આપણા વિકાસ માટે સમાજ એક ઉત્તમ અસરકારક પાયાનો આધાર છે એવી ગાંધીજીની માન્યતા હતી એ વિષે તે સમયે વાત થયેલી. એના પ્રતિભાવમાં કામદારો કે નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીઓ સ્થાનિક સમુદાયો માટે કેવી રીતે સીધી જવબદારી લઈને ફાયદાકારક નીવડે છે, તે વિષે મેં વાત કરેલી. ગાંધી ફૉઉન્ડેશનના ટ્રસ્ટીઓનો પ્રસ્તાવ હતો કે ગાંધીના સિદ્ધાંતો અને નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીઓ વચ્ચેના સહિયારા આદાન-પ્રદાન વિષે વધુ સ્પષ્ટતા કરું. આ પ્રવચન આપવાનું આમંત્રણ સ્વીકાર્યા બાદ આ મુદ્દા વિષે વધુ તપાસ કરવાનું મારું મુખ્ય કામ રહ્યું છે. 

કોવીડ-19ની મહામારીને કારણે ઉત્પાદન અને વેપારી નિગમોના ઉદ્દેશો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત થયું છે. સામાન્ય રીતે ચાલતા વ્યાપારી જગતમાં આવેલ અણધાર્યા ભંગાણે દર્શાવી આપ્યું કે કંપનીઓ માત્ર નફો કરવા માટેના સાધન કરતાં વિશેષ કશું છે. કેટલીક આર્થિક સંકડામણમાં ફસાઈ ગયેલી વ્યાપારી પેઢીઓએ પોતાના નોકરિયાતોને સહાયરૂપ થવાના માર્ગો શોધી કાઢ્યા. કંપનીઓએ આપણને રોજિંદી અનિવાર્ય જીવન જરૂરિયાતની વસ્તુઓ અને સેવાઓ પૂરી પાડીને અને પોતાના કામદારોને સમાજના બહોળા વર્ગને મદદરૂપ થવા સતત કાર્યરત રહેવાની ક્ષમતા જાળવી રાખવા પ્રોત્સાહિત કરીને બતાવી આપ્યું છે કે તેઓ આપણા સમાજના પાયારૂપ છે. નવી કાર્ય પદ્ધતિઓ ઝડપતથી શીખી લેવાને પરિણામે આપણને પર્યાવરણની સમસ્યાઓને કઈ રીતે હલ કરવી તેનો માર્ગ મળી શક્યો હોય તે સંભવ છે. 

આપણે આમાંની ઉત્તમ વર્તનભાતને કેવી રીતે સાચવી લઈએ જેથી કંપનીઓ ભવિષ્યમાં પણ સદાય આ રીતે વહીવટ કરતી રહે તેની ખાતરી થાય એ વિચારવાનું રહે.

હું નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીઓનો નમૂનો કેવો હોય તે વિષે સમજ આપીશ; અને ખાસ કરીને નોકરિયાતોની માલિકીનું ટ્રસ્ટ કેવી રીતે લાંબા ગાળે વ્યાપારી નિગમના સભ્યપદ માટે પ્રોત્સાહન આપી શકે જેથી કરીને કોવીડ-19 પહેલાં ઘણા સમયથી નીતિ ઘડનારાઓને જે ચિંતાઓ સતાવી રહી છે તેનો નિવેડો લાવી શકે તેનો ઉલ્લેખ કરીશ.

હું ગાંધીના વિચારો અને જીવનકાર્યો, ખાસ કરીને તેમના વાલીપણાના (ટ્રસ્ટીશીપના) સિદ્ધાંતો આપણે નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીઓની જે વ્યાખ્યા આપીએ છીએ તેને કેવી રીતે પુષ્ટિ આપે છે તેના વિષે વિશદ છણાવટ કરીશ, જેથી એ આપણા સમાજ અને પર્યાવરણની જરૂરતોને સારી રીતે સંતોષી શકે તેનું પણ વિવરણ કરીશ. એટલે કે નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીઓમાં ગાંધીના ઉદ્દેશોનો ઉમેરો કેવી રીતે થઇ શકે તે વાત કરીશ.   

જાતિગત ભેદભાવ અને ચેપીરોગ 

ગાંધીનું અવસાન 70થી વધુ વર્ષ પહેલાં થયું. તેમના અનુભવો હજુ આજે પણ એટલા પ્રસ્તુત છે એ હકીકત અસાધારણ લાગે છે. જાતિગત ભેદભાવનો અંગત અનુભવ થયા બાદ તેમણે ટ્રાન્સવાલ અને ઓરેન્જ ફ્રી સ્ટેટમાં વસતા ભારતીય લોકોના જીવનની દશા સુધારવા ચળવળ શરૂ કરી. ભારતથી દક્ષિણ આફ્રિકા ગયા, ત્યારે તેમને સૂતક પાળવા અલગ રાખવામાં આવ્યા હતા કેમ કે તેઓ રવાના થયા ત્યારે મુંબઈમાં પ્લેગ ફાટી નીકળેલો. ગાંધીને પ્લેગના બીજા પણ અનુભવો થયેલ. જ્યારે જોહાનિસબર્ગ પાસે ન્યુમોનિક પ્લેગ ફાટી નીકળ્યો, ત્યારે તેઓ અને તેમના ક્લાર્કે એક ખાલી મકાનનો કબજો લઈને ગંભીર રીતે બીમાર હાલતવાળા ભારતીયોની સારવાર કરેલી. ભારતીય વસાહતના ભાડૂતીઓને તંબુઓમાં રહેવા ખસેડવામાં તેમનો હિસ્સો હતો, જેથી પ્લેગથી છુટકારો મેળવવા એ વસાહતને બાળી નાખવામાં આવે. ગાંધીએ બેંકના મેનેજરને એ લોકોની રોકડ બચતને સ્વીકારવા કબૂલ કરાવ્યા. જમીનમાંથી ખોદી કાઢેલી માલમત્તાને બેંકના કર્મચારીઓ હાથમાં લે તે પહેલાં જંતુ રહિત કરવામાં આવી હતી.  

જાતિગત ભેદભાવ અને ચેપીરોગ, હાલના સંયોગોને કેટલા બધા બંધબેસે એવા અનુભવો છે! આ અનુભવો ઉપરથી આપણે ગાંધી વિચારો આવી સમસ્યાઓનો હલ શોધવામાં કેટલા વ્યવહારુ પૂરવાર સાબિત થઇ શકે એ વાત જરૂર સમજી શકીએ. 

સત્ય: 

ગાંધીએ જેને પોતાના સત્યના પ્રયોગો તરીકે ઓળખાવેલ તેના અમુક પાસાંઓને આજની હાલત સાથે ઘણો મેળ બેસે છે. સત્ય એ ગાંધી માટે સર્વોપરી સિદ્ધાંત હતો. તેઓ હિન્દુ ધર્મગ્રંથ ભાગવત ગીતાથી ખૂબ પ્રભાવિત થયેલા. તેમની બેરિસ્ટર તરીકેની તાલીમે પણ તેમાં ઘણો ભાગ ભજવેલો. જ્યારે કોઈ ખાસ નિર્ણય લેવાનો હોય ત્યારે તેમણે અવલોકન કરેલું કે : 

“સ્નેલનું ઇંગ્લિશ કાયદાની મહત્તા વિશેનું વિવરણ મારા સ્મરણમાં આવ્યું. મને ‘ટ્રસ્ટી’ શબ્દની અસરકારકતા ગીતાના ઉપદેશની પાર્શ્વ ભૂમિકા દ્વારા વધુ સારી રીતે સમજાઈ.”

ગાંધીનું પહેલું જાહેર પ્રવચન ‘ધંધામાં સત્ય પાલન’ એ વિષય પર હતું જે દર્શાવે છે કે તેમને મન સત્ય કેટલું મહત્ત્વ ધરાવતું હતું. તેમના વાલીપણાના (ટ્રસ્ટીશીપના) સિદ્ધાંતનો જ આ એક હિસ્સો છે. આપણે જ્યારે અગાઉ ઘણા સમયથી પ્રવર્તતી આવેલી અને હાલમાં કોવીડ-19ની વૈશ્વિક મહામારીથી વધુ વણસી ગયેલી આર્થિક પરિસ્થિતિના ભાવિ વિષે ચિંતા સેવી રહ્યા છીએ, ત્યારે ગાંધીનું વાલીપણા વિશેનું ઊંડું જ્ઞાન આપણને પ્રોત્સાહન, અને ખરું કહું તો બોધ પૂરો પાડે તેમ છે. 

ગાંધી મૂડીવાદ તેમ જ સામ્યવાદના ટીકાકાર હતા. એક સામાન્ય વેપારી કંપનીને સારી રીતે ચલાવવા માટે તેઓના વિચારો કઇં ખાસ ઉપયોગી ન  થાય. પરંતુ જેઓ નોકરિયાતોની માલિકીની કંપની અને ખાસ કરીને નોકરિયાતોની માલિકીના ટ્રસ્ટના વિચારોથી પરિચિત છે તેઓ આપણે ગાંધીના વાલીપણાના સિદ્ધાંત પાસેથી ઘણું શીખી શકીએ તે માટેના મારા રસમાં ભાગીદાર થશે તેવી આશા રાખું છું. 

વાલીપણાનો સિદ્ધાંત

ગાંધી કેટલા વ્યવહારુ સાબિત થઇ શકે એ વિષે અગાઉ મેં ઉલ્લેખ કર્યો છે. જો કે એ વાત પણ સ્વીકારી છે કે તેમના ટ્રસ્ટીશીપના સિદ્ધાંતોને ક્યારે ય પૂરેપૂરો આકાર નહોતો મળી શક્યો, અને ખાસ કરીને તેમણે ક્યારે ય તેના વ્યાવહારિક અમલ માટે વિચારોને ઠોસ સ્વરૂપ નહોતું આપ્યું. એટલે કે ટ્રસ્ટીશીપ એ ખરેખર એક સિદ્ધાંત છે. લોર્ડ ભીખુ પારેખે પોતાના ગાંધીની રાજકીય દર્શનના અભ્યાસમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ગાંધીનો “ટ્રસ્ટીશીપનો સિદ્ધાંત એ તેમની તત્ત્વજ્ઞાનની વિભાવનાનો આર્થિક વિસ્તાર જ છે. તેઓ માનતા કે માણસ પોતાની તમામ મિલકતનો માત્ર નિધિરક્ષક જ છે. તેમની એવી ધારણા હતી કે દરેક ઉદ્યોગપતિ પોતાના ઉદ્યોગને વ્યક્તિગત માલિકીની વસ્તુ ન માનતા તેને એક સામાજિક જવબદારી ગણીને તેનો રક્ષક અને વહીવટકર્તા માનશે.” 

ગાંધીજીએ લખેલું, “મૂડી ધરાવનારે જેના પર તે આધાર રાખે છે તેવા પોતાને માટે મૂડી ઊભી કરનાર, સાચવનાર અને વૃદ્ધિ કરનારાઓનો પોતાને નિધિરક્ષક ગણવો જોઈએ.” 

એ જ રીતે ધનિક લોકોએ : “પોતાના કબજાની તમામ મિલકત અંગત માલિકીની નથી, મારું ગણાય તેવી એક જ વસ્તુ છે; રોજી રળવાનો માનભર્યો અધિકાર - કે જે અન્ય લાખો લોકોને મળે છે, એનાથી વિશેષ કશું નહીં. બાકીની તમામ મિલકત સમાજની છે અને તેનો ઉપયોગ બહોળા સમાજના હિત માટે થવો જોઈએ.” એમ પણ કહેલું.

અલબત્ત, ટ્રસ્ટીશીપનો સિદ્ધાંત મૂળે તો ઉદ્યોગ સાહસિકો માટે હતો, પરંતુ નોકરિયાતોની પણ કોઈ જવાબદારી હોય છે. ગાંધીએ નોકરિયાતો-કામદારોને કહેલું; “તમારે સહુએ પોતાની જાતને તમારા સાથી મજૂરોના હિતના રખેવાળ સમજવા જોઈએ.” અને, “તમારા માલિકનો ધંધો તમારો પોતાનો હોય એમ માનીને પ્રામાણિકપણે અને પૂરી લગનથી કામ કરવું જોઈએ.”

આપણે આ વિચારોને સાથે સાંકળીએ. જ્યોર્જ ગોયડરે 1979માં ટ્રસ્ટીશીપના સિદ્ધાંતનો ઉપસંહાર આપતાં જે જણાવ્યું તે વર્તમાન સમયમાં પણ ઔદ્યોગિક અને વ્યાપારી નિગમો માટેની પરિષદો માટે ઘણું મહત્ત્વનું સાબિત થઇ શકે તેવું છે, જે આ મુજબનું છે, “ગાંધીનો ટ્રસ્ટીશીપનો ખ્યાલ વેપારી પેઢીની પોતાના ગ્રાહકો, કંપનીના શેરમાં ભાગીદારી ધરાવનારાઓ અને સમાજ પ્રત્યે અને એ બધા ઘટકોની પણ પરસ્પર પ્રત્યે જવાબદારી હોય છે એ દર્શાવે છે.” 

ગાંધીના ટ્રસ્ટીશીપ માટેના પ્રતિભાવો સમય જતાં થોડા વધુ ક્રાંતિકારી બન્યા છે. તેમાંનો એક વિચાર ડૉ. દાંતવાલા અને અન્યોએ તૈયાર કરેલા મુસદ્દામાં સામેલ છે, જેમાં ગાંધીએ થોડા સુધારા કરેલા. તેમાં રાજ્યના નિયંત્રણ હેઠળના ટ્રસ્ટીશીપની કલ્પના કરવામાં આવી છે, જેમાં અંગત મિલકત પર મર્યાદા હોય અને એક વ્યક્તિ વધુમાં વધુ કેટલું અર્થોપાર્જન કરી શકે તેની સીમારેખા આંકી હોય. આ નિયમ મુજબ ‘કોઈ વ્યક્તિ સ્વાર્થને પોષવા કે સમાજના હિતનો વિચાર કર્યા વિના મિલકત ધરાવવા કે વાપરવા સ્વતંત્ર નહીં હોય’ તેવી જોગવાઈ થઇ હશે.  

ટ્રસ્ટીશીપના સિદ્ધાંતની વ્યવહારુ અભિવ્યક્તિ 

સમયે સમયે ગાંધીના ટ્રસ્ટીશીપના સિદ્ધાંતને વ્યવહારમાં શી રીતે અમલી બનાવી શકાય તે માટેના પ્રયાસો થયા છે. તેમાં મોટે ભાગે તેમના સહુથી વધુ ક્રાંતિકારી વિચારોને થોડા સુપાચ્ય બનાવવાની કોશિશ થઇ, જેથી વ્યાપાર ધંધા કરનારાઓ ટ્રસ્ટીશીપના સિદ્ધાંતને કેવી રીતે અપનાવી શકે તેની યોજના થઇ શકે. આજે આપણે વ્યાપારી સંકુલોએ માત્ર નફો કરવાના હેતુથી થોડા વિશાળ ફલક પર વિચાર કરવો જોઈએ તેની ચર્ચા કરીએ છીએ તેમાં એ પ્રયાસોનો પડઘો પડે છે.  

1965માં ભરાયેલ એક પરિષદના ફળસ્વરૂપ એક નિવેદન બહાર પાડવામાં આવેલું.

“કામદારો અને વહીવટી માળખા વચ્ચે ઉત્તરોત્તર વધુ ને વધુ સંગઠિત પ્રયાસ રચાવો જોઈએ. તેમાંનો એક રસ્તો છે, કંપનીના શેરનું ટ્રસ્ટ બનાવીને અથવા અન્ય કોઈ રીતે કામદારોને તેમના કામની કદર કરવાની અને કંપનીના હિતમાં રસ લેતો કરવાની ગુંજાઈશ ઊભી કરીને તે દ્વારા નફાની ન્યાયી વહેંચણી કરવી.” 

વધારવામાં સહકાર કરવો જોઈએ, મુખ્ય બાબતો વિષે સૂચનો કરવા આગળ આવવું જોઈએ અને એ ઉદ્યોગમાં સંલગ્ન સમૂહના જીવનમાં જવાબદારીપૂર્વક ભાગ લેવો જોઈએ.”   

આ નિવેદન/અહેવાલ નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીઓ માટેના અમેરિકન નેશનલ સેન્ટર અને યુનાઇટેડ કિંગ્ડમના નોકરિયાતોની માલિકીના સંઘ માટે પણ એટલું જ ઉપયુક્ત થઇ શકે. 

1979ની પરિષદમાં ટ્રસ્ટીશીપની સમીક્ષા કરતાં એવું તારણ નીકળ્યું કે 1965ના જાહેરનામા બાદ મહત્ત્વનું કહી શકાય તેવું ભાગ્યે જ બન્યું છે. ઇંગ્લિશ કાયદાના નોકરિયાતોના ટ્રસ્ટની જોગવાઈને પણ અલ્પ પ્રમાણમાં ધ્યાનમાં લેવામાં આવેલું એ રસ પડે તેવી બાબત છે. વક્તાઓએ યુનાઇટેડ કિંગ્ડમની ‘સહકારી માલિકી’ની ચળવળ વિષે સમજણ આપી. જ્હોન લુઈસ જેવા ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોરનો ઉલ્લેખ થયેલો, પરંતુ ગાંધીના ટ્રસ્ટીશીપના સિદ્ધાંતને વ્યવહારમાં કેવી રીતે મૂકી શકાય એ માટેની તેમાં રહેલ સંભાવના સ્પષ્ટ કરવાનું ચૂકાઈ ગયું. તેને બદલે જવાબદાર ઉદ્યોગ સાહસ માટેનો કોઈ એક નમૂનો બધાને લાગુ ન પાડી શકાય એવી એક સામાન્ય સમજણ સ્વીકારાઈ. જ્હોન લુઈસ ભાગીદારી અને સખાવતી સંગઠનની માલિકીના સ્કોટ બાડર ગ્રુપને આ પ્રાયોગિક દિશામાં પહેલ કરનાર ગણવામાં આવ્યા. એ પ્રાયોગિક સમયમાં યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં નોકરિયાતોની ભાગીદારીની કંપની વિષે વિભિન્ન વલણો ધરાવાતા હતા. ગાંધીના ટ્રસ્ટીશીપના સિદ્ધાંતોને વ્યવહારમાં મુકવા માટે શા કારણે કોઈ એક દ્રષ્ટાંત રૂપ માર્ગ ઉભરી ન આવ્યો તે સમજી શકાય તેમ છે. 

ગાંધીનો ટ્રસ્ટીશીપના સિદ્ધાંત પાછળનો ઉદ્દેશ શો હતો? ગાંધીને વ્યાપારી પેઢીઓની માલિકી કઈ રીતે મેળવવામાં આવતી હતી અને તેનું જે રીતે સંચાલન કરવામાં આવતું હતું તેમાં પરિવર્તન લાવવાની ઈચ્છા શા માટે હતી? એવા પ્રશ્નોઇ સહેજે ઊભા થાય. લોર્ડ ભીખુ પારેખના લખાણમાંથી હું વાંચી સંભળાવું: 

“ગાંધી માનતા કે મૂડીવાદે બન્ને, કામદારો અને મૂડીપતિઓને અમાનુષી બનાવી દીધા છે અને માનવ જાતનું અસ્તિત્વ નીચી કક્ષાએ ઉતારી દીધું છે.” 

તેમનો ટ્રસ્ટીશીપનો સિદ્ધાંત આ મુજબનો હતો:

“મૂડીવાદના દુષિત તત્ત્વોને દૂર રાખવાં અને સામ્યવાદ તથા મૂડીવાદના લાભદાયી પાસાંઓનો સમાસ કરવો એવી ઉમેદ રાખવી.”

ભારતમાં કેટલીક પેઢીઓ ટ્રસ્ટીશીપના સિદ્ધાંતનો અમલ કરે છે, પરંતુ મોટા ભાગના વિવેચકો કહેશે કે ગાંધીનો ટ્રસ્ટીશીપનો સિદ્ધાંત મોટે ભાગે એક સિદ્ધાંતની મર્યાદામાં જ બંધાયેલો રહ્યો છે. આમ છતાં આપણે હજુ તેની પાસેથી ઘણું શીખી શકીએ. 

નોકરિયાતોની માલિકી 

હું જો નોકરિયાતોની માલિકીવાળા ધંધાના નમૂનાની વાત તરફ વળું તો આપણી પાસે નિદર્શન કરી શકાય તેવા પ્રયોગ કરીને સફળતા મેળવી ચૂકેલા ધંધાના ઉદાહરણો છે. યુ.કે.માં નોકરિયાતોની માલિકીવાળી 50 મોટી કંપનીઓની કુલ આવક 2020માં £20.1 બિલિયનની હતી. આગલા વર્ષના વેંચાણમાં 4.3%નો વધારો થયો હતો. એ કંપનીઓ પાસે 1,78,000 નોકરિયાતો/કામદારો છે અને 5% જેટલા કામદારો કંપનીનું  સંચાલન કરે છે. જો કે આ આંકડાઓમાં જ્હોન લુઈસ પાર્ટનરશીપ જેવા મોટા વ્યાપારી ઘટકનો સમાવેશ થાય છે. પરંતુ મહત્ત્વની બાબત એ છે કે નાના અને મધ્યમ કદની વેપારી પેઢીઓમાં નોકરિયાતોની માલિકીનો કેટલો પ્રચાર થઇ રહ્યો છે તે નોંધવું રહ્યું. એમ્પ્લોઈ ઓનરશિપ (EO) દિન 2020 એ યુ.કે.માં નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીઓમાં થયેલ વધારાનું ઉત્તમ વર્ષ પુરવાર થયું તેનો જશ્મ માનવવામાં આવેલ. 12 જૂન 2020 સુધીના બાર મહિના દરમ્યાન 100 નવી નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીઓ નોંધાઈ. યુ.કે.માં નાની અને મોટી તથા વિવિધ ક્ષેત્રોની કંપનીઓ હવે નોકરિયાતોની માલિકીની જોવા મળે છે. નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીઓ સફળ થાય છે તે સાબિત થયું. આપણે હવે પ્રાયોગિક સ્તરે પહેલ કરનારાઓના યુગથી આગળ નીકળી ચુક્યા છીએ. 

એમ્પલોયીઝ ઓનરશિપ ટ્રસ્ટ (EOTs) (નોકરિયાતોની માલિકીનું ટ્રસ્ટ) 

વ્યાપારી જગતમાં આટલું પરિવર્તન શાથી આવ્યું? એ મુખ્યત્વે એમ્લોયીઝ ઓનરશિપ ટ્રસ્ટને પ્રતાપે. યુ.કે.માં એમ્પલોયીઝ ઓનરશિપ ટ્રસ્ટની 2014માં ભલામણ કરવામાં આવી ત્યારથી એમ્પલોઈઝ ઓનરશિપ સેક્ટરમાં 300%નો વધારો થયો છે. 90% જેટલી વૃદ્ધિ જેમણે એમ્પલોયીઝ ઓનરશિપ ટ્રસ્ટ અપનાવી તેમનાથી થયો છે. 

2020માં યોજાયેલ Employee Ownership (EO) દિનનો મુખ્ય વિષય હતો, #EOIsThe Answer. નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીઓ દ્વારા તમામ વ્યાપાર થાય એ જ જાણે આપણી સમસ્યાઓનો ઉત્તર છે, તેમ વધુને વધુ સ્વીકારાતું જાય છે. કોઈ કંપનીના સ્થાપકોને પોતાના હરીફોને માલ વેંચવો ન પડે અને કંપનીના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોને જોખમમાં મુકવાથી બચવા માટે પોતાનો માલ નોકરિયાતોની માલિકીના ટ્રસ્ટને વેંચી શકે તેવી જોગવાય થઇ. નોકરિયાતોની માલિકીનું ટ્રસ્ટ બધી કંપનીઓના તમામ શેર ધરવનારાઓ વતી તેમના શેર્સ હંમેશને માટે ટ્રસ્ટના કબજામાં સલામત રાખે. કંપની ખરીદવા માટેનું નાણું કંપનીના નફામાંથી મળે. ટ્રસ્ટની સ્થાપક કંપનીઓને ચુકવણી થઇ જાય ત્યાર બાદ પહેલાં જે ડિવિડંડ તરીકે અપાતું તે હવે બધા નોકરિયાતોને બોનસ તરીકે સરખે હિસ્સે મળે. EOTના ટ્રસ્ટીઓ પોતાના નોકરિયાતોના લાંબા ગાળાના હિતને સુરક્ષિત રાખી શકે. હવે વધુને વધુ એવી પ્રતીતિ થાય છે કે એમ્પલોયીઝ ઓનરશિપ એ જ કંપનીને મળતા નફાને નોકરિયાતો વચ્ચે સમાન ભાગે વિતરિત  કરવાનો એક માત્ર માર્ગ  છે. 

નોકરિયાતોની માલિકીના ટ્રસ્ટની સ્થિતિસ્થાપકતા  

નોકરિયાતોની માલિકીના ટ્રસ્ટની માલિકીની લવચીકતા પર ભાર મુકવો જરૂરી છે. જેઓ નોકરિયાતોની માલિકી વિષે જાણે છે તેમને હું જે કહેવા જઈ રહ્યો છું એ બાબતનો ખ્યાલ હશે, પરંતુ ગાંધી ફાઉન્ડેશન સાથે સંલગ્ન લોકોને નોકરિયાતોની માલિકીનું ટ્રસ્ટ કેટલું અનુકૂલન સાધી શકનારું છે, તે ટૂંકમાં કહેવું ઉચિત થશે. 

નોકરિયાતોની માલિકીના ટ્રસ્ટનો વિચાર કોઈ પણ કાળના સભ્યપદ ધરાવતી કંપની મટે લાગુ પાડી શકાય. મોટા ભાગની કંપનીઓ કે જેણે આવા ટ્રસ્ટમાં જોડાવા નિર્ણય કર્યો હોય તે 10થી 49 જેટલી નોકરિયાતોની સંખ્યા ધરાવનારી હતી, પરનું તેનાથી વધુ નાની અને મોટી કંપનીઓએ પણ આ પદ્ધતિ અપનાવી અને સફળ થયા છે. નોકરિયાતોની માલિકીના ટ્રસ્ટમાં કોઈ એકલ દોકલ નોકરિયાત કે કંપનીને શેર ખરીદવા ને વેંચવા બિલકુલ જટિલ પ્રક્રિયામાંથી પસાર નથી થવું પડતું. નોકરિયાતોની ગમે તેવડી સંખ્યા કે પ્રકાર હોય તેને માટે સહિયારા શેર ધરાવતી ટ્રસ્ટી કંપની એક સરખી લાભદાયી નીવડે છે. કોઈ પણ પ્રકારનો ધંધો કે વ્યવસાય ધરાવતી કંપનીને પણ આ ટ્રસ્ટની માલિકીમાં ભાગીદારી સરખી જ ઉપયોગી નીવડે છે. 

નોકરિયાતોની માલિકીના ટ્રસ્ટની કાર્યવાહીમાં રહેલી સરળતા. 

વ્યવસ્થિત રીતે સ્થાપેલી ટ્રસ્ટી કંપનીના વહીવટી સંચાલન માટે ઓછું ખર્ચ ભોગવવું પડે છે. EOTમાં જોડાવા માટે અનુભવીની કુશળ સલાહની જરૂર પડે ખરી, પરનું એ એક વખત થયેલું ખર્ચ તરત ભુલાઈ જાય. આ માળખું આટલું રુચિકર છે, તેનું કારણ એ છે કે એ પ્રાપ્ત સંસાધનો એટલે કે કંપનીના નોકરિયાતો થકી મળેલ સફળતા ઉપર આધારિત રહેતું હોય છે. સહુથી સારી કામ કરવાની રીત તો છે એક પ્રતિનિધિમંડળ હોવાની; જેમાં અનુભવી વહીવટકર્તાઓ પ્રતિનિધિઓ અને તેટલી જ સંખ્યાના બીજા નોકરિયતો સામેલ હોય. આ રીતે બે મુખ્ય ભાગીદારોના હિત સમાન રીતે જળવાઈ રહે. બંને જૂથ પોતાના ટ્રસ્ટી વ્યવસ્થાપકની નિમણૂક કરી શકે કે જે ટ્રસ્ટીઓની વિશ્વસ્ત ફરજો સાથે સુમેળ ધરાવતા હોય. આ રીતે વ્યાપાર અને ધંધાઓને તેમના નોકરિયાતોના હિત જળવાય તે રીતે સફળતાપૂર્વક ચલાવવા પ્રોત્સાહિત કરવા અને છતાં તેનો ગેરવહીવટ અટકાવવા સમતોલન જાળવવામાં આવે છે. 

મહાત્મા ગાંધીના વિચારો નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીના નમૂનાને વધુ આગળ ધપાવવા માટે કઈ રીતે મદદ રૂપ થઇ શકે? 

નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીનો ખરો અર્થ શો? 1987માં મેં નોકરિયાતોની માલિકીના કાયદાકીય અને ટેક્સ વિશેના પાસા પર એક પુસ્તક લખવા માટે  સહાય  કરેલી. તેમાં આ વિભાવના માટે કોઈ સર્વમાન્ય વ્યાખ્યા નહોતી. મેં કોઈ એક કંપનીમાં તેના શેરના માલિક કોણ એ મુદ્દા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. આને હું EO version 1 તરીકે ઓળખવું છું. એ પુસ્તકમાં નોકરિયાતોની માલિકીના ત્રણ પ્રકારો ઓળખાવાયા છે :

દરેક નોકરિયાત વ્યક્તિગત રીતે પોતાની કંપનીના શેરનો માલિક બને. 

નોકરિયાતોના ટ્રસ્ટના ટ્રસ્ટી બધા નોકરિયાતો વતી તેમના શેરની રખેવાળી કરે અને એવા ટ્રસ્ટીઓને પદ પરથી દૂર કરી શકે. તેવી જોગવાય છે. તે ઉપરાંત તેમાં એક તટસ્થ પ્રમુખ પણ હોય છે. રોજબરોજનો વહીવટ વ્યાપારી કંપનીના નિર્દેશકો કે જે નોકરિયાતોનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા ખાસ નિમાયેલા કે ચૂંટાયેલા સભ્યોના બનેલ પ્રતિનિધિ મંડળના હાથમાં હોય છે. તેમાં એકાદ નોકરિયાતોનું સલાહકાર મંડળ હોવાની પણ શક્યતા છે જે વ્યાપારી કંપનીના સંગઠન સાથે નિયમિત રીતે વાટાઘાટ કરતું રહે. આ રીતે ટ્રસ્ટી બોર્ડ કંપનીના નોકરિયાતોની માલિકીના ખ્યાલોના સંરક્ષક કે પાલક તરીકેની ફરજ બજાવવામાંથી મુક્ત રહે છે; કે જે EOTના દસ્તાવેજમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે કામ કરે છે. 

ઉપરોક્ત બંને પ્રકારનું મિશ્રણ હોય તેવી શેરની માલિકી 

આ વ્યાખ્યા, કાયદા અને ટેક્સની આંટીઘૂંટીઓ સમજાવવા અને એમ્પ્લોઈઝ ઓનરશિપ એસોસિયેશનના મહત્ત્વને સમજાવવા તે સમયે યોગ્ય રીતે કામમાં આવી.1987 સુધીમાં યુ.કે.માં શેર ખરીદવા માટે વિકલ્પો હતા જે કંપનીના સંચાલકો અને બીજા કર્મચારીઓને પોતાની કંપનીમાં શેર ખરીદવાની છૂટ આપે. 

નટલ તપાસ :

2012ની સાલમાં ગઠબંધન વાળી સરકારે યુ.કેના ખાનગી ક્ષેત્રોમાં નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીનો વિચાર કેમ હજુ સુધી પ્રચલિત નથી બન્યો, એ વિષે તપાસ કરવાનો નિર્ણય  કર્યો. તેમાંથી એક વાત સ્પષ્ટપણે ઉભરી આવી અને તે એ હતી કે માત્ર થોડા નોકરિયાતો શેરના મલિક બને તેનાથી આ વિચારની સાર્થકતા ન સધાય, કંપનીના તમામ નોકરિયાતો શેર ખરીદે તો જ તે અસરકારક બને. તદુપરાંત નોકરિયાતોની ભાગીદારી અર્થપૂર્ણ બનાવવા તેઓ નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં શેરના માલિક બને તે જરૂરી  ગણાયું.

નટલ તપાસને પરિણામે ફાયદો એ થયો કે, નોકરિયાતોની માલિકીના ટ્રસ્ટને પોતાના શેર વેંચનાર વ્યક્તિને તેના નફા પર કર ભરવામાંથી માફી મળે એટલું જ નહીં, EOTના નોકરિયાતોને દર વર્ષે £3,600 જેટલી રકમના બોનસ પર પણ કર ભરવામાંથી મુક્તિ મળે. આથી જ તો EOT યુ.કે.માં નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીઓમાં વધુ પ્રચલિત પ્રકાર સાબિત થયો. 

ગાંધીએ મને નોકરિયાતોની માલિકીની કંપની માટે એવી વ્યાખ્યા કરવાને માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું કે જેથી એવી કંપનીઓ નિગમની સામૂહિક નાગરિકતાનો સમાનાર્થી ખ્યાલ બની રહે. આ ખ્યાલને મૂર્તિમંત કરવા નોકરિયાતો કંપનીનું સંચાલન અને તેના નફાની વહેંચણી વિષે વ્યક્તિગત રીતે અને સમૂહગત રીતે પોતાનો મત વ્યક્ત કરી શકે તેવી જોગવાઈ થઇ. સમાજ અને પર્યાવરણની સ્થાનિક અને વૈશ્વિક સ્તરે સંભાળ લેવા માટે શેરની માલિકી ધરાવનાર નોકરિયાતો વાળી કંપની સિવાય ઉત્તમ સંગઠન બીજું કયું હોઈ શકે? 

જો કે નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીઓ ઊભી કરવાથી કામ પૂરું નથી થઇ જતું. કંપનીના માલિક અને નોકરિયાતોના વેતન વચ્ચેના તફાવત વિષે પણ કંપનીનું ધ્યેય સ્પષ્ટ હોવું જોઈએ. જો કે ઘણી કંપનીઓએ એ વિષે પોતાનું હેતુલક્ષી કથન જાહેર કર્યું છે અને કેટલીક કંપનીઓએ તો પોતાના ઉચ્ચ હોદ્દેદારોને નોકરિયાતોના સરેરાશ વેતન કરતાં અમુક સીમાથી વધુ વેતન લેવા પર મર્યાદા પણ બાંધી છે, એ જાણીને આનંદ થાય. ગાંધીના ટ્રસ્ટીશીપના સિદ્ધાંતમાં ‘લઘુતમ જીવન નિભાવ માટે જરૂરી વેતન’ અને ‘સમાજ માન્ય મહત્તમ વેતનની મર્યાદા’ના વિચારનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. તે ઉપરાંત કંપનીની પેદાશોનો નિર્ણય જરૂરિયાતો પ્રમાણે લેવાશે, નહીં કે વ્યક્તિની મુનસફી કે લોભને આધારે એવો વિચાર પણ તેમાં સ્પષ્ટ થયો છે. 

Scott Bader Commonwealth નામની નોકરિયાતોની માલિકીની કંપની અર્નેસ્ટ બેડરે ગાંધીના ટ્રસ્ટીશીપના સિદ્ધાંતને ચરિતાર્થ કરવા સ્થાપેલી. ભારતમાં કેટલાક લોકો આ કંપનીને ગાંધીના ટ્રસ્ટીશીપના સિદ્ધાંતને વ્યવહારમાં કઈ રીતે મૂકી શકાય તે માટેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ માને છે. 

હું એવી અપેક્ષા રાખું છું કે આ તપાસના પરિપાક રૂપે મારી આ નવી વ્યાખ્યા આ યુગમાં ઊભા થયેલા નવા સંયોગોમાં જ્યારે આપણે અસમાનતા, ટકાઉ વિકાસ અને પર્યાવરણમાં આવતા ઘાતક બદલાવનો ઉકેલ શોધવા મથીએ ત્યારે આ વિષમતાઓનો હલ શોધવા માટે તે વ્યાખ્યા ઉપયુક્ત સાબિત થશે. રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સામાજિક અને પર્યાવરણ વિષયક સમસ્યાઓને હલ કરવા માટે વિવિધ પગલાંઓની પહેલ કરવામાં આવી રહી છે જેમ કે જવાબદાર વ્યાપારની  નીતિ ,પર્યાવરણ સુરક્ષા બિલ્સ અને નફાની બદલે વેપારના ઉદ્દેશનને મધ્ય નજરમાં રાખવું વગેરે.

વિશ્વ સ્તરે લેવાયેલ પગલાં જોઈએ. યુનાઇટેડ નેશન્સ દ્વારા જાહેર કરાયેલ ટકાઉ વિકાસ - 2030ના લક્ષ્યાંક વિશ્વના દરેક દેશના વિકાસને સ્પર્શનારા છે. તેમાં ગરીબી નાબૂદી, ભૂખમરાનો સદંતર નાશ અને સારા સ્વાસ્થ્ય સહિતના 17 લક્ષ્યાંકોનો સમાવેશ છે. યુનાઇટેડ નેશન્સના સહકારથી Principles for Responsible Investment (PRI) પર્યાવરણમાં આવતા બદલાવ ઉપરાંત જળ સંકટ, જમીનનો ટકાઉ ઉપયોગ, ફ્રેકિંગ, પર્યાવરણને પ્રદૂષિત કરનાર મિથેઈન ગેસની સમસ્યા અને પ્લાસ્ટિકના વપરાશથી ઊભી થતી સમસ્યાઓ તરફ બધાનું ધ્યાન દોર્યું છે. PRI માનવ અધિકાર, મઝદૂરના કુશળતાનાં ધોરણો, માલિકોના નોકરિયાતો સાથેના સંબંધો અને સંઘર્ષની સંભાવનાના સ્થાનોને પણ આવરી લીધાં છે. સાથે સાથે કર ચોરી, લાંચ-રુશવત, ઉચ્ચ હોદ્દેદારોના વેતન અને સાઇબર સલામતીના જોખમો જેવા વહીવટી મુદ્દાઓને પણ આવરી લીધા છે.

રાષ્ટ્રીય સ્તરે લેવાયેલ પગલાંઓમાં ભારતના 2014ની સાલમાં અમલમાં આવેલ કંપની કાયદામાં આવેલ પરિવર્તન ગણાવી શકાય. આ કાયદાને કારણે મોટી સરકારી અને ખાનગી કંપનીઓને પોતાના નફાનો  2% જેટલો હિસ્સો સામાજિક રીતે જવાબદાર એવા પ્રકલ્પો પર ખર્ચ કરવાનું ફરજિયાત બન્યું. આ બદલાવ ગાંધીના ટ્રસ્ટીશીપના સિદ્ધાંતને અનુરૂપ છે. એવા પ્રકલ્પોની યાદીમાં લિંગ સમાનતા, સ્ત્રી સશક્તિકરણ, સ્ત્રીઓ અને અનાથ બાળકો માટે આશ્રયસ્થાન અને હોસ્ટેલો બાંધવી, વૃદ્ધાશ્રમો બાંધવા વગેરેનો સમાવેશ થયો છે. 

વ્યક્તિગત કંપનીના સ્તરે વિચાર કરતાં કંપનીએ વ્યાપાર કેવી રીતે ચલાવવો કે જેથી વિશાળ સમાજના હિતની જાળવણી તેના વહીવટના અંતર્ગત ભાગ તરીકે વણાઈ જાય અને આ પ્રકારે વહીવટ કરવો ફરજિયાત ગણાવો જોઈએ કે નહીં જેવા મહત્ત્વના મુદ્દાઓ નજર સામે આવે. મારો પ્રસ્તાવ છે કે આવી કંપનીઓ પોતાના વહીવટમાં એવો બદલાવ લાવે કે જેથી સમાજ અને પર્યાવરણને ફાયદો જ થાય. 2006ના કંપની એક્ટમાં એવો સ્પષ્ટ નિર્દેશ છે કે કંપનીના સંચાલકે ઉપરોક્ત બાબતોનો ખ્યાલ રાખવો જરૂરી ગણાશે. આથી યુ.કે. કંપનીના કાયદા મુજબ જો કોઈ કંપનીના માલિક ઈચ્છે તો વધુમાં વધુ નફો મેળવવા સિવાય બહોળા સમાજના હિતને ખ્યાલમાં રાખવાની નીતિ અપનાવી શકે અને એ રીતે કંપનીનો સંચાલક માત્ર શેરની માલિકી ધરાવનારાઓ પ્રત્યે જ નહીં પરંતુ વિશાળ સમાજ અને પર્યાવરણની  જાળવણી માટે પણ જવાબદાર બની શકે.

અલબત્ત, હું ઈચ્છું છું કે માત્ર યુ.કે.માં જ નહીં, પણ વિશ્વ આખામાં નોકરિયાતોની માલિકીની તમામ કંપનીઓ સમાજના હિતમાં હોય તેવી વહીવટની નીતિ અપનાવે, પણ તેનો અમલ કઈ રીતે કરવો એ જે તે કંપની અને વ્યાપારી પેઢીનાં સંસાધનો અને કામદાર વર્ગ પર નિર્ભર કરે એ સ્વીકાર્ય છે.

ઉત્પાદક કંપની અને વ્યાપારી પેઢીઓનું સંચાલન આ સિદ્ધાંતોને આધારે કરવું એ વિચાર કેટલો નવીન અને ક્રાંતિકારી છે એ વિચાર જરૂર આવે. કંપનીઓને સારા નાગરિક બનીને સંચાલન કરવા કહેવું એ નવો વિચાર નથી, આ તો ગાંધીના ટ્રસ્ટીશીપના સિદ્ધાંતમાં સમાવિષ્ટ હતું જ. નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીઓ જેવી કે રિવરફર્ડ ઓર્ગનિકસ અને પારાડીમ નોર્ટન  તો અસ્તિત્વ ધરાવે જ છે કે જેઓ સમાજ અને પર્યાવરણ માટે હિતકારી વહીવટ પૂરો પાડે છે. પબ્લિક સર્વિસ મ્યુચુઅલ પણ નોકરિયાતો દ્વારા નિર્દેશિત સંગઠનો હોય છે જેમાં કમ્યુનિટી ઇંટ્રેસ્ટ કંપનીનો સમાવેશ થાય છે. (અહીં હું ખાદી લંડન, કે જે કમ્યુનિટી ઇંટ્રેસ્ટ કંપની છે તેનો ઉલ્લેખ કરીશ.) એ જ રીતે લોકો દ્વારા સંચાલિત, તેમની જ માલિકીની અને તેમના તાબામાં રહેતી સહકારી મંડળીઓ લોકોના હિતને મધ્ય નજરમાં રાખી કામ કરે છે, એથી એ સંગઠનો પણ આ આદર્શોને અનુસરે છે. 

આપણે હવે કયું કદમ ભરવાનું રહે? ગાંધીએ મને સાહસ કરીને બધા પ્રસ્તાવને સમાવી લે તેવા વિચાર અન્ય સમક્ષ મુકવા પ્રેરિત કર્યા છે. એ વિચારોને કઈ રીતે પ્રોત્સાહન આપવું તે માટે વ્યવહારુ માર્ગ ગાંધીએ શોધવા કહ્યું હોત, અને હું ખાતરીપૂર્વક માનું છું કે ‘એક ડગલું બસ થાય’ એ નીતિ અપનાવવા પણ તેઓ મારી સાથે કબૂલ થયા હોત. 

બધી નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીઓ આ તમામ આદર્શોને અનુસરવા બદ્ધ થાય તે શક્ય ન પણ હોય. પરંતુ કંપનીના ધ્યેય પ્રગટ કરતા વિધાનમાં તેઓ સમાજ અને પર્યાવરણની સુરક્ષા માટે પોતાની કંપનીના સંયોગોને અનુકૂળ હોય તે રીતે ફાળો આપશે તેવી ઘોષણા કરી શકે. મારી પેઢી ફિલ્ડ ફિશરના વહીવટમાં એવી કલમ છે કે પોતે જે કંપનીઓનું નિર્દેશન કરે છે તેના ટ્રસ્ટીએ ખાતરી કરવી કે પોતાની કંપનીના નોકરિયાતો સંચાલનમાં સારી રીતે ભાગીદાર થયેલા હોય.

1979માં ટ્રસ્ટીશીપ વિષય આધારિત એક સંમેલન ભરાયેલું, એ જો હાલના તબક્કે યોજાય તો એમ્પ્લોયીઝ ઓનરશિપ ટ્રસ્ટ અને તેમાં ગાંધીના હેતુઓને ઉમેરીને ગોઠવેલી યોજનાને એક જવાબદાર વેપારી નીતિ કે જે સહુના હિતમાં હોય તેવી યોજના તરીકે સ્વીકારવામા આવે તે સંભવ છે.

નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીઓ સારું સામૂહિક નાગરિકત્વ કેળવવામાં સક્રિય છે. તેઓ પોતાના કામદાર વર્ગની કાળજી કરે છે અને ગ્રાહકોને સારી સેવાઓ પૂરી પાડે છે. એવી કંપનીઓની વહીવટી વ્યવસ્થા સારી હોય છે જે નવા હેતુલક્ષી કાર્યોને અપનાવી શકે. આવી કંપનીઓ પોતાના નોકરિયાતોની કંપનીની માલિકી માટે સ્થિરતા પૂરી પાડે છે જેથી નોકરિયાતો સામાજિક અને પર્યાવરણીય સમસ્યાઓનો સામનો કરવા સક્ષમ અને કટિબદ્ધ બને.

હું નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીઓને માત્ર એક નામના દ્રષ્ટાંત રૂપે જ જોવા નથી માંગતો. હું ઈચ્છું છું  કે નોકરિયાતોની માલિકી એક ‘ism’, ‘વાદ’ બની જાય, એક એવી અનોખી માન્યતા કે જે સારી સામૂહિક નાગરિકતાનો સમાનાર્થી ખ્યાલ બની જાય. લોકો એમ કહેતા થઇ જાય કે ‘હું નોકરિયાતોની માલિકીની કંપનીમાં માનુ છું.’ આ પરિભાષાનું સૂચન મને ગાંધીજીએ કર્યું છે. 

ગાંધીજીએ પોતાના વાલીપણાના સિદ્ધાંત વિષે કહેલું કે “આ કોઈ કામ ચલાઉ વિભાવના નથી અને છદ્મવેષી અથવા છેતરપિંડીનું સાધન તો ખસૂસ નથી. મને ખાતરી  છે કે આ સિદ્ધાંત અન્ય સિદ્ધાંતોની સરખામણીમાં વધુ લાંબો સમય ટકી રહેવા પામશે. તેને તત્ત્વજ્ઞાન અને ધર્મનું પીઠબળ છે.” જો કે નોકરિયાતોની માલિકીની કંપની માટે આવો દાવો ન કરી શકાય, પરંતુ ગાંધી આપણને એવા આદર્શના અનુસરણ તરફ કૂચ કરવા જરૂર પ્રોત્સાહિત કરે છે.

આપણે સમાજ અને પપર્યાવરણ સાથેના માનવ સંબંધોમાં હકારાત્મક બદલાવ આવે તે દ્રષ્ટિએ જોતા શીખવું જોઈશે. તે માટે કંપનીના માલિક તરીકે નોકરિયાતોની શક્તિઓને જ એ આદર્શોનો અમલ કરવામાં અને આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા તરફ વાળવામાં આવે તેનાથી વધુ સારું શું હોઈ શકે? 

Build back Better એ આજનો નવો સૂત્રોચ્ચાર પ્રચલિત થતો જણાય છે. કોવીડ 19ની મહામારીને કારણે સારી ય દુનિયા માત્ર સ્વાસ્થ્ય જ નહીં, પણ આર્થિક બાબતોમાં પણ જે રીતે મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરી રહી છે, તે જોતાં એક હકીકત સ્પષ્ટ થઇ છે કે દરેક વ્યક્તિ અને વ્યાપારી પેઢીને હવે આપણે શા માટે સામૂહિક લક્ષ્યાંકોની જરૂર છે એ સમજાયું છે. Build back Betterના યુ.કે.ના પ્રચારને હું ગાંધી દ્વારા પ્રેરાયેલ મારા વિચારોની પુષ્ટિ રૂપે રજૂ કરી શકું, જે નીચે મુજબ છે :

“હવે આપણે યથાવત પરિસ્થિતિ તરફ પાછા ન જઈએ. સમય પાકી ગયો છે કે આપણે એક એવો કરાર કરીએ કે જે લોક સેવા પૂરી પાડતી રોજગારીઓનું રક્ષણ કરે, આપણા સમાજમાં ઘર કરી ગયેલી અસમાનતાનો હલ શોધે, પૂરતી આવકવાળી અને સલામત રોજગારીની તકો પૂરી પાડે અને પર્યાવરણમાં આવનારી કટોકટીનો સામનો કરી શકે તેવી અર્થવ્યવસ્થા નિર્માણ કરીએ.”  

અનુવાદક : આશા બુચ

e.mail : [email protected]

Category :- Gandhiana


ઈ.સ. ૧૯૦૯માં મો.ક. ગાંધીએ માતૃભાષા ગુજરાતીમાં 'હિંદ સ્વરાજ' લખ્યું. તેમણે તેનો અંગ્રેજી અનુવાદ 'ઇન્ડિયન હોમ રુલ' નામે કર્યો. ઈ.સ. ૧૯૧૨માં ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલે દક્ષિણ આફ્રિકા ગયા ત્યારે તેમણે આ અનુવાદ જોયો. ગોખલેને ગાંધીનું આ લખાણ અણઘડ લાગ્યું. તેમને ગાંધીના આ વિચારો ઉતાવળે બાંધેલા લાગ્યા. ગોખલેએ ભવિષ્યવાણી ઉચ્ચારી હતી કે, હિંદમાં એક વરસ રહ્યા પછી ગાંધી જાતે જ આ પુસ્તકનો નાશ કરી દેશે. આજે ગોખલે હોત તો તેઓ કબૂલ કરત કે, તેમણે વર્ષો પહેલાં જે પુસ્તકનું ભવિષ્ય ભાખ્યું હતું તે તો ભવિષ્યનું પુસ્તક હતું! એક કાળે 'હિંદ સ્વરાજ' વિશે ગોખલેનો મત હતો કે, "આ મૂરખ માણસની કૃતિ છે." આજના કાળે ગોપાલકૃષ્ણ હોત તો મોહનદાસના 'હિંદ સ્વરાજ' વિશે આપણને કહેત : "મૂરખ, આ માણસની કૃતિ છે!" લોર્ડ લોધિયન સેવાગ્રામ આવ્યા ત્યારે તેમણે મહાદેવ દેસાઈ પાસે 'હિંદ સ્વરાજ'ની નકલ માગી હતી. લોર્ડ લોધિયને કહ્યું હતું : "ગાંધીજી અત્યારે જે કંઈ ઉપદેશી રહ્યા છે તે આ નાનકડી ચોપડીમાં બીજરૂપે પડેલું છે, અને ગાંધીજીને બરાબર સમજવા માટે એ ચોપડી ફરી ફરી વાંચવી ઘટે છે." ગાંધીવિચાર અને ગ્રામચેતનાને મૂળથી સમજવા માટે 'હિંદ સ્વરાજ'ને વધુ અને વધુ વખત વાંચવી-પચાવવી પડે એમ છે.


ગ્રામસમાજને માતૃભાષા સાથે એક જ સંબંધ હોય છે : સીધો! 'હિંદ સ્વરાજ'માં ગાંધી સ્વરાજ અંગે માંગણી કરે અને સ્વભાષા અંગે લાગણી વ્યક્ત ન કરે એ કેમ બને? તેઓ લખે છે : "આપણે સ્વરાજની વાત પરભાષામાં કરીએ છીએ એ કેવી કંગાલિયત!" (પૃ. ૬૫) હિંદુસ્તાન સેંકડો, હજારો નહીં, પણ લાખો ગામડાંનો બનેલો મુલક છે. આથી, ગાંધી સઘળી પ્રાદેશિક ભાષાઓની ચિંતા કરતાં કહે છે : "મને તો લાગે છે કે આપણે આપણી બધી ભાષાને ઉજ્જવળ કરવી ઘટે છે.” (પૃ. ૬૬) મો.ક. ગાંધીએ 'હિંદ સ્વરાજ' લખ્યું ત્યારે તેઓ દક્ષિણ આફ્રિકામાં લગભગ સોળ વરસનો સંગ અને સાન મેળવી ચૂક્યા હતા. આટલો લાંબો વખત વતનથી દૂર રહેવા છતાં તેમની માતૃભાષામાં ગ્રામીણ સંદર્ભ સચવાયેલો માલૂમ પડે છે. 'હિંદ સ્વરાજ'નાં લખાણમાં વપરાયેલાં કેટલાંક દાખલા-દલીલો, કહેવતો-રૂઢિપ્રયોગોમાં ગ્રામવાસ્તવનું ઠાલું ગૌરવ નહીં, પણ ઠોસ રવ સંભળાય છે. તેની સાબિતી આ રહી : "તમે જરા ખામોશ પકડશો તો તમને જે જોઈએ છે તે જ મળશે. 'ઉતાવળે આંબા ન પાકે', એ કહેવત યાદ રાખજો.” (પૃ. ૦૨); "હમેશાં બીજ જોવામાં આવતું નથી. બીજ પોતાનું કામ માટીની નીચે કરે છે ને પોતે નાબૂદ થાય છે ત્યારે ઝાડ જમીન ઉપર જોવામાં આવે છે.” (પૃ. ૦૬); "મારે દરિયો ઓળંગવાનું સાધન વહાણ જ હોઈ શકે. જો ગાડું પાણીમાં ઝંપલાવું તો ગાડું અને હું બંને તળિયે જઈએ.” (પૃ. ૪૮)

ગાંધી ખેતીના કામને ખાવાના ખેલ નથી માનતા! તેમનું એ મતલબનું માનવું છે કે, નિર્ભયતાનું પ્રમાણ આપવું એટલે ખેતરમાં પથારી કરવી! ગાંધી દૃઢપણે કહે છે : "જાણજો કે જે દેશમાં પહાડી લોકો વસે છે, જેમાં વાઘવરુ વસે છે, તે દેશમાં રહેનારા માણસો જો ખરેખરા બીકણ હોય તો તેઓનો નાશ જ થાય. તમે કોઈ દિવસ ખેતરોમાં ગયા છો? તમને હું ખાતરીપૂર્વક કહું છું કે, ખેતરોમાં આપણા ખેડૂતો નિર્ભય થઈને આજ પણ સૂએ છે; ત્યારે ત્યાં અંગ્રેજ અને તમે સૂવાની આનાકાની કરશો. બળ તે નિર્ભયતામાં રહ્યું છે; શરીરમાં માંસના લોચા બહુ હોવામાં બળ નથી, એ તમે થોડો જ ખ્યાલ કરશો તો જાણી લેશો.” (પૃ. ૨૩) ગાંધીના મતે હિંદુસ્તાનની ઓળખ એટલે ખેતીનો મુલક. ગાંધી હિંદુસ્તાનની ખેતીની વાત કરે અને ગાયનો મહિમા ન ગાય એ કેમ બની શકે? તેઓ કહે છે : "હું પોતે ગાયને પૂજું છું, એટલે કે માન આપું છું. ગાય એ હિંદુસ્તાનની રક્ષા કરનારી છે, કેમ કે તેની પ્રજા ઉપર હિંદુસ્તાન, જે ખેતીનો મુલક છે, તેનો આધાર છે. સેંકડો રીતે ગાય એ ઉપયોગી પ્રાણી છે.” (પૃ. ૨૯) જો કે, ગાંધી કૃષિ અને ગોપાલનની ચર્ચામાં છેવટે તો એકતા અને અહિંસાને જ વધારે ગુણ આપે છે.

પૂર્વજોએ બાંધેલી હદનો ઉલ્લેખ કરતાં, ગાંધી ગામની વાત આ રીતે કહે છે : "તેઓએ વિચાર્યું કે મોટાં

શહેરો સ્થાપવાં તે નકામી ભાંજગડ છે. તેમાં લોકો સુખી નહીં થાય. તેમાં સોનેરી ટોળીઓ અને સફેદ ગલીઓ જાગશે, રાંક માણસો તવંગરોથી લૂંટાશે. તેથી તેઓએ નાનાં ગામડાંથી સંતોષ રાખ્યો.” (પૃ. ૩૯) 'ગામ'ની સાથે-સાથે 'આમ'ની વાત કરતાં તેઓ કહે છે : “આમ (સામાન્ય) પ્રજા તો તેથી નિરાળી રીતે પોતાના ખેતરનું ધણીપદું કરતી. તેઓની આગળ ખરું સ્વરાજ હતું." (પૃ. ૪૦) 'શું હિંદુસ્તાનમાં તોપબળ નથી ચાલ્યું?' એવો સવાલ પૂછનાર વાચકને અધિપતિ જવાબ આપે છે : "તમારે મન હિંદુસ્તાન એટલે ખોબા જેટલા રાજાઓ છે. મારે મન તો હિંદુસ્તાન તે કરોડો ખેડૂતો છે કે જેના આધારે રાજા તથા આપણે બધા વસીએ છીએ.” (પૃ. ૫૮) આવું કહીને ગાંધી દેશનાં લાખો ગામડાંમાં વસતા કરોડો ખેડૂતોને દેશનું ચાલકબળ ગણાવીને ગ્રામચેતના પ્રગટાવે છે. આના અનુસંધાનમાં એક ગામનું ઉદાહરણ આપીને તેઓ સત્યાગ્રહ અને સ્વરાજને સાંકળતાં કહે છે : "મને ખ્યાલ છે કે એક રાજસ્થાનમાં રૈયતને અમુક હુકમ પસંદ નહીં પડ્યો તેથી રૈયતે ગામ ખાલી કરવાનું શરૂ કર્યું. રાજા ગભરાયા ને રૈયતની માફી માંગી ને હુકમ પાછો ખેંચ્યો. આવા દાખલા તો ઘણા મળી શકે છે. પણ તે મુખ્યત્વે કરીને ભરતભૂમિનો જ પાક હોય. આવી જ્યાં રૈયત છે, ત્યાં સ્વરાજ છે. તે વિનાનું સ્વરાજ તે કુરાજ છે.” (પૃ. ૫૮-૫૯)


મો.ક. ગાંધીએ દક્ષિણ આફ્રિકામાં રસ્કિનના 'અનટુ ધિસ લાસ્ટ' પુસ્તકના વાચન-ચિંતન-મનનના પગલે પ્રગટાવેલા 'સર્વોદય'ના સિદ્ધાંતોને, 'હિંદ સ્વરાજ'ની ગ્રામ-ચેતનાના પૂર્વ સંદર્ભે ખાસ યાદ કરવા જેવા છે. તેઓ 'સત્યના પ્રયોગો'માં લખે છે : " 'સર્વોદય'ના સિદ્ધાંતો હું આમ સમજ્યો : (૧) બધાના ભલામાં આપણું ભલું રહેલું છે. (૨) વકીલ તેમ જ વાળંદ બન્નેના કામની કિંમત એકસરખી હોવી જોઈએ, કેમ કે આજીવિકાનો હક બધાને એકસરખો છે. (૩) સાદું મજૂરીનું ખેડૂતનું જીવન જ ખરું જીવન છે.” (ગાંધી, ૨૦૦૯, પૃ. ૨૭૫-૨૭૬) 'હિંદ સ્વરાજ'ના જન્મ આસપાસનાં વર્ષોમાં ગાંધીએ ફિનિક્સ વસાહત અને ટૉલ્સ્ટૉય વાડી થકી ગ્રામજીવન શૈલીનો ડિલથી અને દિલથી સ્વીકાર કરી લીધો છે. આથી, ગાંધીના 'હિંદ સ્વરાજ'ની મૂલવણી કરતાં એક વ્યાખ્યાનમાં, સમાજ-રાજનીતિશાસ્ત્રી આદિત્ય નિગમ કહે છે : "It is worth bearing in mind that when he wrote Hind Swaraj, Gandhi, far removed for the world of politics in India, had already set the stage for this life-long drama. Reading John Ruskin's Unto This Last on an overnight train journey, his imagination had been so fired that he had decided to "change my life in accordance with the ideals of that book". The Phoenix Settlement that emerged as a result, in 1904, was an agricultural settlement, which was to be followed in 1910 by the Tolstoy Farm on a much larger area of land. These farms or settlements were meant to instantiate and preserve a way of life that Gandhi, like his soul-mates Ruskin and Tolstoy, saw to be under threat from modern civilization.” (Nigam, 2010, p. 18-19)

ગાંધીજી બળદગાડાનાં પૈડાં અને ચરખાનાં ચક્રોને ગતિમાં રાખવાનું કહે એટલે દુનિયાનો વિકાસ અટકી પડે? આધુનિક સુધારાની ટીકાઓની સમીક્ષા કરતાં, અર્થશાસ્ત્રના પ્રાધ્યાપક રમેશ બી. શાહ નોંધે છે : "આધુનિક ઉદ્યોગો અને યંત્રો અંગેના ગાંધીના વિચારો વિશે મોટા પ્રમાણમાં ગેરસમજ થઈ છે. ગાંધીજી શું બળદગાડાં અને ચરખાની પ્રાચીન ટેક્નોલોજીને વળગી રહેવા માગતા હતા? તેમને શું દેશના ઉદ્યોગીકરણનો વિરોધ હતો? આ પ્રશ્નના ઉત્તર મેળવવા માટે ઉદ્યોગીકરણ અંગેની ગાંધીજીની દૃષ્ટિને સમજવી જરૂરી છે. ડેનિયલ હેમિલ્ટન પરના પત્રમાં ગાંધીજીએ લખ્યું હતું કે, "ઉદ્યોગીકરણના આધુનિક અર્થમાં ભારતને ઉદ્યોગીકરણની જરૂર નથી." પશ્ચિમમાં જે ઉદ્યોગીકરણ થયું તેમાં મૂડીપતિઓ અને મજૂરો એવા બે વિભાગોમાં સમાજ વહેંચાઈ ગયો હતો, કારણ કે યંત્રો વગેરે ઉત્પાદનનાં ભૌતિક સાધનો એટલાં મોટાં અને કીમતી બની ગયાં કે જેથી કામદારો તેના માલિક બનીને સ્વતંત્ર રીતે ઉત્પાદન ન કરી શકે. આ યંત્રોની માલિકી મૂડીપતિઓના નાના વર્ગ પાસે આવી ગઈ અને કામદારો રોજગારી માટે લાચારીની સ્થિતિમાં આવી ગયા." (શાહ, ૨૦૦૮, પૃ. ૨૮) આધુનિક સુધારની એક લાક્ષણિકતા ઉત્પાદન પદ્ધતિમાં આવેલ પરિવર્તન છે એવું કહીને ત્રિદીપ સુહૃદ નોંધે છે : ".. કૃષિ ઉદ્યોગ બને છે, તેમાં શરીર શ્રમનું યોગદાન ઘટે છે અને યંત્રો દ્વારા ઉત્પાદન થાય છે. સાથે જ ઉત્પાદનમાં વૃદ્ધિથી મૂડીનો સંચય થાય છે. મૂડી સંચય વિના કૃષિથી કારખાનાંની મજલ કાપી શકાય નહીં. આધુનિક સુધારમાં શ્રમ અને મૂડી વચ્ચેનાં સમીકરણ બદલાય છે; મૂડીનો પ્રકાર બદલાય છે. જમીન અને શ્રમશક્તિ કરતાં મૂડી સંચયને પ્રાધાન્ય મળે છે અને મૂડીપતિ જે ઉત્પાદનનાં સાધનો અને શ્રમ ખરીદી શકે છે તેને અન્યના શ્રમનો લાભ મળે છે. સાથે, ઉત્પાદનના સ્થળમાં પણ ફેરબદલ આવે છે. શ્રમ કારખાનાંઓમાં એકત્રિત થાય છે અને ત્યાં શ્રમ વિક્રય થાય છે. .." (સુહૃદ, ૨૦૦૮, પૃ. ૭૯)


પ્રાચીન હિંદ અને ગ્રામીણ સંસ્કૃતિ સારુ ગાંધીજીએ 'હિંદ સ્વરાજ'માં રજૂ કરેલા વિચારો અંગે રમણ મોદી કહે છે : "પ્રાચીન હિંદના ઋષિમુનિઓએ તિતિક્ષાપૂર્વક ખીલવેલી પરાવિદ્યાને અને નિપજાવેલી હિંદની સંસ્કૃતિને લક્ષમાં લઈ ગાંધીજીએ કહ્યું : "રોમ ધૂળધાણી થઈ ગયું, ગ્રીસનું નામ જ રહ્યું, ફિરિયા(ઇજિપ્ત)ની બાદશાહી ચાલી ગઈ, જાપાન પશ્ચિમના પંજામાં આવ્યું. ચીનનું કંઈ કહેવાય નહીં. પણ પડ્યું આખડ્યું તો પણ હિન્દુસ્તાન હજુ તળિયે મજબૂત છે." અહીં એમની પ્રબળ દેશભક્તિ દૃષ્ટિએ પડે છે, અને હૃદયમાંથી આવતી વાણીનું બળ અહીં દેખાય છે. શહેરી સભ્યતા અને સુધારા કરતાં વધારે ચિરંજીવી એવી ગ્રામસંસ્કૃતિની ભવ્યતા સમજાવતું ઋષિઓનું આર્ષદર્શન રજૂ કરતાં કહ્યું : "આપણા પૂર્વજોએ જોયું કે સંચા વગેરેની જંજાળમાં માણસો પડશે તો પછી ગુલામ જ બનશે ને પોતાની નીતિ તજશે. તેઓએ વિચારપૂર્વક કહ્યું કે આપણે હાથેપગે જે બને તે જ કરવું. હાથપગ વાપરવામાં જ ખરું સુખ છે. તેમાં જ તંદુરસ્તી છે.”" (મોદી, ૨૦૦૭, પૃ. ૭૯) અહિંસક સમાજરચનાની દિશામાં ગ્રામસ્વરાજ અંગેનું બીજ રૂપ ચિંતન આપણને 'હિંદ સ્વરાજ'માં મળે છે, એવું સ્પષ્ટપણે માનનાર કાંતિ શાહનો મત આ મુજબ છે : "આજે અહિંસક સમાજ-રચનાની આછી-પાતળી રૂપરેખા આપણી સામે આવી છે. ગાંધીએ બહુ પહેલાં એ વાત સમજી લીધી હતી કે વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના વિકાસને કારણે સત્તા અને સંપત્તિના કેન્દ્રીકરણનો રસ્તો ખૂલી જશે તથા કેન્દ્રિત સત્તા ને કેન્દ્રિત સંપત્તિ આખી માનવજાતને પોતાની ગુલામ બનાવી લેશે. એટલા માટે જ એમણે ગ્રામસ્વરાજનો અને વિકેન્દ્રીકરણનો વિચાર મૂક્યો. એમણે કહ્યું કે ભારતે જો પોતાનો વિકાસ અહિંસાની અર્થાત અ-શોષણની અને ન્યાયની દિશામાં કરવો હશે, તો તેણે ઘણીખરી ચીજોનું વિકેન્દ્રીકરણ કરવું પડશે. તેને બદલે જો કેન્દ્રીકરણ કરવામાં આવશે, તો તેને કાયમ રાખવા માટે અને તેની રક્ષા કરવા માટે હિંસાનો આશરો લેવો અનિવાર્ય બની જશે. અહિંસક સમાજરચના સ્વાવલંબી અને સ્વાશ્રયી ગામોના આધાર પર જ ઊભી કરી શકાય.” (શાહ, ૨૦૦૮, પૃ. ૨૦૭) કાંતિ શાહ 'હિંદ સ્વરાજ'ને 'સર્વોદયનું ઘોષણાપત્ર' કહે છે, એ કેટલું સચોટ અને સૂચક છે!


સાર્થ ગુજરાતી જોડણીકોશ મુજબ, 'ચેતના' એટલે (૧) ચૈતન્ય; જીવનશક્તિ અને (૨) સમજશક્તિ. આ અર્થમાં આંખો ઝીણી કરીને ભાળીએ તો, 'હિંદ સ્વરાજ'માં ગાંધી જગ-જડતા સામે ગ્રામચેતના પ્રગટાવે છે. શરીરશ્રમ ભલે શહેરની શરમ હોય પણ ગામનો ધરમ હોય છે. ગાંધીના મતે પરસેવાનું એક જ કરમ હોઈ શકે : વહેતા રહેવાનું! આથી, તેઓ ભારપૂર્વક કહે છે : "હાથપગ વાપરવામાં જ ખરું સુખ છે, તેમાં જ તંદુરસ્તી છે.” (પૃ. ૩૯) ગાંધીની ચિંતા 'આધુનિક સુધારા' સામે છે. તેમના મતે આ 'સુધારો' નહીં પણ 'કુધારો' છે. જે મુખ્યત્વે ગ્રામજગતનું ધનોત-પનોત કાઢી નાખવા પૂરતો સક્ષમ છે. ગાંધીનો વિરોધ યંત્રો સામે નહીં પણ યંત્રોની ઘેલછા સામે છે. ગામનું છત્ર, સત્ર અને તંત્ર વેરણ-છેરણ કરી નાખવું એ યંત્રની ટોળકીનો એક જ મંત્ર હોઈ શકે. ગામજનો હાથ-પગ હલાવતાં બંધ થાય એટલે છેવટે એમના હાથ-પગ તોડી શકાય! ગાંધીના 'હિંદ સ્વરાજ'ની ગ્રામચેતનામાં સંસ્કૃતિ અને સમભાવ, સ્વદેશી અને સ્વરાજ, સત્યાગ્રહ અને સર્વોદય સમાયેલાં છે. 'આર્યન પાથ' નામના અંગ્રેજી માસિકના સપ્ટેમ્બર, ૧૯૩૮માં પ્રગટ થયેલા 'હિંદ સ્વરાજ અંક' માટે મોકલેલા સંદેશામાં ગાંધીજી લખે છે: "વાચક એ પણ જાણે કે દક્ષિણ આફ્રિકાના હિંદીઓમાં જે સડો પેસવાની અણી પર હતો તે આ લખાણે અટકાવ્યો હતો." આજે ભારતનાં મોટાં ભાગનાં ગામડાં ગૂમડાં બની રહ્યાં છે ત્યારે, ગાંધીએ 'હિંદ સ્વરાજ' થકી પ્રગટાવેલી ગ્રામચેતનાથી સાચું ગ્રામ સ્વરાજ આવશે. અને એ રસ્તે આગળ ચાલવાથી ખરેખર હિંદ સ્વરાજ થશે.


ભારત ગામડાંમાં વસે છે, શ્વસે છે. જો કે, સમાચારપત્રો, સામયિકો, પુસ્તકો જેવાં મુદ્રિત; રેડિયો, ટેલીવિઝન, સિનેમા જેવાં દૃશ્ય-શ્રાવ્ય; ઇન્ટરનેટ અને સોશ્યલ નેટવર્કિંગ જેવાં નૂતન માધ્યમોની ભરમાર છતાં ગ્રામીણ સમાજની વાસ્તવિકતાનું પ્રતિબિંબ જોઈએ તેવું ઝિલાતું નથી. કૃષિ અને પશુપાલન સામે ઉદ્યોગોનું દબાણ, ખેતીલાયક જમીન અને ગોચરમાં ઘટાડો, મોસમમાં આવતાં અકલ્પનીય પરિવર્તનો, રાસાયણિક ખાતરોનું ભયજનક પ્રમાણ, બિયારણમાં બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓની ઇજારાશાહી, સિંચાઈ જળની અગવડ, ખેતપેદાશોના વેચાણ માટે પ્રતિકૂળ બજાર-વ્યવસ્થા, ખેડૂતોની વધતી જતી આત્મહત્યા, સંકોચાતી ગ્રામીણ બોલીઓ-ભાષાઓ, ગ્રામીણ સંસ્કૃતિ ઉપર શહેરીકરણનું આક્રમણ, જેવા અનેક સવાલો મોઢું ફાડીને ઊભા છે. આથી, આપણાં સાહિત્ય અને પત્રકારત્વમાં ગ્રામીણ ધબકાર સંભળાય એ અપેક્ષિત છે. આ સંજોગોમાં ગ્રામચેતના સંદર્ભે ગાંધીજીનું ‘હિંદ સ્વરાજ’ સદાકાળ સાંપ્રત અને પ્રસ્તુત જણાય છે.

.............................................................................................................................

સંદર્ભ-સૂચિ



ગાંધી, મોહનદાસ કરમચંદ (૨૦૦૮). હિંદ સ્વરાજ (પહેલી આવૃત્તિ, ૧૯૨૨; પુનર્મુદ્રણ, ૨૦૦૮). અમદાવાદ : નવજીવન પ્રકાશન મંદિર.


ગાંધી, મોહનદાસ કરમચંદ (૨૦૦૯). સત્યના પ્રયોગો અથવા આત્મકથા (પહેલી આવૃત્તિ, ૧૯૨૭; પુનર્મુદ્રણ, ૨૦૦૯). અમદાવાદ : નવજીવન પ્રકાશન મંદિર.


મોદી, રમણ (૨૦૦૭). ગાંધીજીનું સાહિત્ય (પહેલી આવૃત્તિ, ૧૯૭૧; પુનર્મુદ્રણ, ૨૦૦૭). અમદાવાદ : નવજીવન પ્રકાશન મંદિર.


શાહ, કાંતિ (૨૦૦૮). 'હિંદ સ્વરાજ’: એક અધ્યયન (પ્રથમ આવૃત્તિ, ૨૦૦૭; બીજી આવૃત્તિ, ૨૦૦૮). વડોદરા : યજ્ઞ પ્રકાશન સમિતિ.


શાહ, રમેશ બી. (૨૦૦૮). હિંદ સ્વરાજ : અહિંસક સંસ્કૃતિની ખોજ. અમદાવાદ : ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ.

સુહૃદ, ત્રિદીપ (૨૦૦૮). હિંદ સ્વરાજ્ય વિશે. વડોદરા : પૂર્વ પ્રકાશ.

Nigam, Aditya (2010). Gandhi - the 'Angel of History’: Reading Hind Swaraj Today. Ahmedabad: Gujarat Vidyapeeth.

.............................................................................................................................


સૌજન્ય : 'સમાજકારણ' (ISSN 2319-3522) (ગુજરાત સામાજિક સેવામંડળનું મુખપત્ર) વર્ષ : ૦૯, અંક : ૦૧, જાન્યુઆરી, ૨૦૧૫, પૃષ્ઠ : ૪૭-૫૦

e.mail : [email protected]

Category :- Gandhiana