પૂછો ન હમેં હમ ઉનકે લિયે ક્યા ક્યા નજરાને લાયે હૈ
દેને કો મુબારકબાદ ઉન્હેં આંખોં મેં યે આંસુ આયે હૈં
જીવન કી સુહાની રાહોં મેં ઉનકો એક જીવનમીત મિલા
ઔર હંસતી હુઈ ઇસ મહફિલ સે હમકો બિરહા કા ગીત મિલા
કલિયોં કી તરહ મુસ્કાયે થે હમ ફૂલોં કી તરહ મુરઝાયે હૈં
તૂફાન હઝારોં સાથ લિયે જીવન કી ધારા બહતી હૈ
ઔર દેખ કે ઉસકી મૌજોં કો તકદીર યે હંસકર કહતી હૈ
સાહિલ કે લિયે તડપે થે જો વો આજ ભંવર મેં આયે હૈં
ફિલ્મોની દુનિયામાં ન બને એટલું ઓછું. રેકોર્ડ થયાં હોય પણ જુદા જુદા કારણથી ફિલ્મમાં ન લેવાયાં હોય અને છતાં પોતાના બળ પર દાયકાઓ સુધી જીવ્યાં હોય એવાં ‘જાતા કહાં હૈ દિવાને’ કે ‘જાના થા હમ સે દૂર’ જેવાં ઘણાં ગીતો છે. પહેલું એક શબ્દ ‘ફીફી’ને કારણે અને બીજું ફિલ્મની લંબાઈ ઘટાડવા માટે કાઢી નખાયેલું. ‘સાહબ, બીબી ઔર ગુલામ’નું ક્લાસિક ગીત ‘સાહિલ કી તરફ કશ્તી લે ચલ’ એક દૃશ્યને કારણે પડતું મૂકાયેલું. હેમંત કુમારે પછી એ ધૂન ‘યા દિલ કી સુનો દુનિયાવાલો’ માટે વાપરી.
ઓ.પી. નય્યર અને આશા ભોંસલે
પણ એક ગીત, ફિલ્મમાં ન લેવાયું હોવા છતાં તેને ફિલ્મફેર ઍવોર્ડ મળે એવું પણ અહીં તો બને. ફિલ્મ ‘પ્રાણ જાયે પર વચન ન જાયે’નું ‘ચૈન સે હમકો કભી આપને જીને ન દિયા’ આવું એક ગીત છે. આશા ભોસલે-ઓ.પી. નય્યરના કટ-ઑફના છેલ્લા મહિનામાં-૧૯૭૨ના ઑગસ્ટમાં તેનું રેકોર્ડીંગ થયું હતું. બંનેનો મુશ્કેલ તબક્કો છતાં બંનેએ ગીતમાં પોતાનું શ્રેષ્ઠ રેડી દીધું હતું. ૧૯૭૩થી રેડિયો સિલોન પર એ વાગતું થયું ત્યારે આશા-ઓ.પી.ના માર્ગ ફંટાઈ ચૂક્યા હતા અને ૧૯૭૪માં તેને ઍવોર્ડ મળ્યો ત્યારે બંને પોતપોતાનાં માર્ગ પર ખાસ્સા દૂર નીકળી ચૂક્યા હતા.
૧૯૬૦માં આવેલી ફિલ્મ ‘મિટ્ટી ઔર સોના’નું નામ આજે કોઈને થોડું પણ યાદ હોય તો આશા-ઓ.પી.ના એક ગીત સંદર્ભે, પણ મજાની વાત એ છે કે એ ગીત ફિલ્મમાં લેવાયું જ ન હતું. જે ગીતો લેવાયાં હતાં તે ક્યારનાં ભુલાઈ ગયાં ને આ ન લેવાયેલું અવિસ્મરણીય નીવડ્યું. આ ગીતનું માત્ર ઓડિયો રેકોર્ડીંગ મળે છે અને તે પણ એક જ કડીનું. ચટપટી સાથે ઈન્ટરનેટ પર સારી એવી રખડપટ્ટી કરી ત્યારે મુશ્કેલીથી ફિલ્મ વિષે જરાતરા જાણવા મળ્યું અને ગીતની બીજી કડી પણ હાથ લાગી. આ ગીતનું મુખડું વાચકો માટેની મારી શોધ અને લખતી વખતના મારા ભાવને પણ વર્ણવે છે, ‘પૂછો ન હમેં હમ ઉનકે લિયે ક્યા ક્યા નજરાને લાયે હૈં’
૮ સપ્ટેમ્બરે સ્વરસામ્રાજ્ઞી આશા ભોસલેનો, એમના મૃત્યુ પછીનો પહેલો જન્મદિન. પદ્મભૂષણ, દાદાસાહેબ ફાળકે, ગિનેસ જેવાં સન્માનો મેળવનાર આશાજીએ આ સ્થાન પર પહોંચતાં પહેલાં અનેક અંગત અને વ્યાવસાયિક પડકારો ઝીલ્યા છે. એક વર્ષ પહેલા પ્રખ્યાત ફિલ્મવિદ રાજૂ ભારતને આશા ભોસલે પર લખેલા સુંદર પુસ્તકમાં આ પડકારો વર્ણવ્યા છે. તેમણે આશા-ઓ.પી.-એસ.ડી.-આર.ડી.નાં સમીકરણોની રસપ્રદ વાતો કરી છે. આશા ભોસલેએ પ્લેબેક સિંગિંગની શરૂઆત કરી ત્યારે લતાનું એકચક્રી શાસન, એટલે આશાએ બહુ આશા રાખવા જેવું ન હતું. વર્ષો જતાં આશાજીએ એ બધું જ મેળવ્યું, જેના તેઓ હકદાર હતાં પણ એમનો રેશમી, મસ્તીભર્યો, માદક અને સાથે ઊંડો, ઉદાસીભર્યો કંઠ ઓ.પી.-એસ.ડી.-આર.ડી. આ ત્રણે સંગીતકારો વગર એ શિખરે પહોંચ્યો હોત કે નહીં એ કહેવું મુશ્કેલ છે. એસ.ડી. બર્મને આશાને મોર્ડનાઈઝ કરી અને એનાં થોડાં વર્ષો પછી એમના પુત્ર આર.ડી. બર્મને તેને રિવૉલ્યુશનાઇઝ કરી. એ બે વચ્ચે ઓ.પી. નામનું એક જાદુ આશાના જીવન અને કારકિર્દીને જબરદસ્ત વળાંક આપી ગયું હતું.
એમ તો રવિ અને ખય્યામે પણ આશાજીને અલગ પરિમાણ આપતાં સુંદર ગીતો આપ્યાં અને અન્ય સંગીતકારો પણ આશાજીનું મૂલ્ય ન જાણતા એવું નહોતું, પણ મોટા પ્રોડ્યુસરોની પહેલી પસંદ લતા હતી એટલે સરવાળે આશાના ભાગે કેબરે અને ક્લબ-સોન્ગ્સ આવતાં. આમ છતાં આશા એક અને અવર્ણનીય બની રહ્યાં. ‘તોરા મન દર્પન કહલાયે’ જેવું ભક્તિગીત, ‘પિયા તૂ અબ તો આ જા’ જેવુ ઉત્તેજક ગીત, ‘જાઈએ આપ કહાં જાયેંગે’ જેવું મસ્તીભર્યું ગીત, ‘યે ક્યા જગહ હૈ દોસ્તોં’ જેવી દર્દભરી ગઝલ કે પછી ‘અબ કે બરસ’ જેવું ઉદાસ ગીત – આશા કાનના સીમાડાઓ ઓળંગી આત્મા સુધી પહોંચે, એ નક્કી. ૧૯૮૭માં આવેલું ‘દિલ પડોસી હૈ’ આલ્બમ તો આશા-ગુલઝાર-આર.ડી.નું એક કદી ન ભૂલાય એવું મેજિક છે.
આ આશાને આશા બનાવનાર હતા ઓ.પી.. પંદર વર્ષનો દીર્ઘ સાથ. એક એકથી ચડિયાતાં ગીતો, રેન્જની સર થતી જતી નવી નવી સીમાઓ અને વિકસતા જતા અંગત-આત્મીય સંબંધો. એક તબક્કે બંને અલગ થયાં. એવી છાપ છે કે ઓ.પી. ત્યાર પછી એવા ભાંગી પડ્યા કે ફરી ઊભા ન થઈ શક્યા ને આશાએ બહુ ઠંડકથી બધું વિસારે પાડીને કારકિર્દી અને જિંદગીને સંભાળી લીધાં. આ છાપ સાવ ખોટી નથી, પણ એ પણ હકીકત છે કે આશાજી ઓ.પી.ને અને પોતાની કારકિર્દીમાં ઓ.પી.ના પ્રદાનને કદી ભૂલ્યાં નથી.
શરૂઆત થઈ હતી ૧૯૫૪ આસપાસ. પ્રોડ્યુસરોને ‘નો લતા’નો સંદેશ આપી ઓ.પી.એ શમશાદ બેગમ અને ગીતા દત્ત સાથે સુંદર ગીતો સર્જ્યાં. સંઘર્ષરત આશા દૂરથી જોયા કરતી હતી, પણ કંઠની જબરો પરખ ધરાવતા ઓ.પી.ને એ જાણતાં વાર ન લાગી કે પોતાની ધૂનો માટે આશા પરફેક્ટ છે. આશાજીએ કહ્યું છે, ‘બીજા સંગીતકારો મને લતાદીદી જેવી ઊંચી પીચ આપતા, જ્યારે નય્યરસા’બે ‘મૈં શાયદ તુમ્હારે લિયે અજનબી હૂં’ જેવાં ઉદાસ અને ધીમાં ગીતોમાં મારા લાક્ષણિક મજબૂત અને મુલાયમ લૉ રઝિસ્ટર વૉઇસને ભરપૂર અવકાશ આપ્યો. અન્ય સંગીતકારો પોતાને શું જોઈએ છે તે નક્કી કરી દેતા અને એ પ્રમાણે જ ગવડાવવાનો આગ્રહ રાખતા, જ્યારે ઓ.પી. કહેતા કે આ પંક્તિ તારી રીતે ગા જોઉં. તેઓ ખૂબ સરસ ગાતા. મેં ઓ.પી. સાથે શ્રેષ્ઠ ગીતો ગાયાં છે, પણ તેમણે જે રીતે કમ્પોઝ કર્યું હોય અને ગાઈ બતાવ્યું હોય તેમાંના ૮૦% જ હું તો આપી શકી છું. ઓ.પી. એવા મૌલિક અને મહાન હતા.’ ઓ.પી.નાં ગીતો હિટ થતાં, પણ કમનસીબે ફિલ્મ ફ્લૉપ થતી અથવા બી ગ્રેડ કલાકારોવાળી રહેતી. ગીતોનો સતત મારો ચલાવનારું ટી.વી. હજી આવ્યું ન હતું પરિણામે ઘણાં ઉત્તમ ગીત ભુલાઈ ગયાં-ભુંસાઈ ગયાં – ઓ.પી.ની જેમ જ. ગ્લેમર વિશ્વમાં કરુણ કહાણીઓનો તોટો નથી.
‘મિટ્ટી મેં સોના’ પ્રેક્ષકોને રડાવતી મેલોડ્રામેટિક ફિલ્મોની બોલબાલાના જમાનામાં બની હતી. ઉષા(માલા સિન્હા)ને મંદિરમાં પરણી કેવલ (પ્રદીપકુમાર) વિદેશ ભણવા જાય છે. દુ:ખો વેઠતી કલંકિત ઉષા મા બને છે, પણ બાળક વિખૂટું પડી એક અનાથાશ્રમમાં ઉછરે છે. કેવલ પાછો આવતાં બંને પરણે છે અને પોતાના બાળકને ઓળખ્યા વિના જ દત્તક લે છે, પણ એ મૂંગોબહેરો છે એ જાણ્યા પછી અને બીજું તંદુરસ્ત બાળક થયા પછી તેની એટલી ઉપેક્ષા કરે છે કે તે ઘર છોડી ચાલ્યો જાય છે. પછી પણ ઘણું બને છે.
‘પૂછો ના હમેં’ની શાશ્વત અપીલનું એક રહસ્ય પિયાનો છે. આશાએ તેનાં શ્રેષ્ઠ પિયાનો-ગીત ઓ.પી.ના સંગીતનિર્દેશનમાં ગાયાં છે. ઓ.પી. ઉત્તમ પિયાનોવાદક હતા. આ ગીતમાં પિયાનો તેમણે જ વગાડ્યો છે. એ જ વર્ષે એમણે આશા માટે આ ગીતથી એકદમ અલગ ‘હુઝુરેવાલા જો હો ઈજાઝત’ જેવું પિયાનો-ગીત પણ બનાવ્યું હતું.
‘પૂછો ન હમેં’ અને ‘ચૈન સે હમકો કભી’ જેવાં પડાવો આશા-ઓ.પી.ના જ નહીં, સહુના જીવનમાં આવે છે. પછી એક દિવસ કંઠ ચૂપ થઈ જાય છે અને પિયાનોની ચાવી પર ફરતા હાથ અટકી જાય છે. એકલવાઈ ક્ષણો તો પણ કશુંક ગુંજતી રહે છે …
e.mail : sonalparikh1000@gmail.com
પ્રગટ : લેખિકાની સાપ્તાહિક કોલમ, ‘મલ્ટિપ્લેક્સ’ પૂર્તિ “જન્મભૂમિ”, 04 સપ્ટેમ્બર 2026
ખાલીદ હુસૈનીની નવલકથા ‘થાઉઝન્ડ સ્પ્લેન્ડિડ સન્સ’ ત્રીસ વર્ષની લડાઈ અને અફઘાનિસ્તાનમાં એ દરમિયાન આવેલાં મોટાં પરિવર્તનો વચ્ચે જીવતી બે અફઘાન સ્ત્રીઓ મરિયમ અને લયલાની વાત છે. મરિયમની કુંવારી મા આત્મહત્યા કરે છે, પિતા અપનાવતો તો નથી, પણ તેનાથી ઘણા મોટા રશીદ સાથે પરણાવી દે છે. રશીદ તેને ખૂબ ત્રાસ આપે છે. લયલા લડાઈમાં ઘર-પરિવાર-પ્રેમી તારીક બધું ગુમાવી લાચાર થઈ રશીદ સાથે નિકાહ કરી લે છે. તાલિબાન કાયદાથી વધારે હિંસક બનેલા રશીદ સામે ટકવામાં બંને એકમેકને મદદ કરે છે. તારીક પાછો આવ્યો છે એ ખબર પડતાં રશીદ લયલા પર તૂટી પડે છે. તેને બચાવવાની કોશિશમાં મરિયમ રશીદને મારી નાખે છે, ફાંસીની સજા વહોરી લે છે અને લયલા અને તારીકને ભાગી જવાનો મોકો આપે છે. તાલિબાન શાસનનું પતન થતાં તારીક અને લયલા દેશના નવનિર્માણ માટે પાછાં ફરે છે. નવલકથાના શીર્ષકમાં ઈરાની કવિ સૈબ તબ્રિજીના શબ્દો છે – ‘કાબુલની સ્ત્રીઓ … દીવાલો પાછળ ઢંકાયેલા હજારો ભવ્ય સૂર્યો.’
આંતરરાષ્ટ્રીય બેસ્ટ સેલર ‘ડેઝર્ટ ફ્લાવર’ પ્રખ્યાત સુપરમોડેલ, લેખક અને માનવ અધિકાર કર્મશીલ વારિસ ડીરીની કેથલીન મિલર સાથે લખાયેલી આત્મકથા છે. વારીસનો અર્થ થાય રણનું ફૂલ. સોમાલિયાના રણમાં ભટકતા એક પરિવારમાં જન્મેલી વારીસ દસ વર્ષની થતાં પહેલાં ભૂખમરો, બળાત્કાર અને ફિમેલ જેનિટલ મ્યુટિલેશન – નાની છોકરીઓનાં જનનાંગને, જીવતી ચામડી અણઘડ રીતે કાપી-સીવી દેવાની પ્રથા – નો ભોગ બની. એક મોજણી મુજબ આ પ્રથાનો ભોગ બનેલી સવા બે કરોડ જેટલી સ્ત્રીઓ આજે હયાત છે. 13 વર્ષની ઉંમરે 60 વર્ષના માણસ સાથે લગ્ન નક્કી થતાં વારીસ ઘર છોડી રણમાં સેંકડો માઈલ ચાલી મહામુશ્કેલીએ લંડન પહોંચી. નોકરાણી, સફાઇ કામદાર, વેઇટ્રેસ જેવાં કામો કરતી વારીસને એક ફોટોગ્રાફરે આકસ્મિક રીતે શોધી. જોતજોતામાં તે સુપર મોડેલ બની, પ્રખ્યાત બ્રાન્ડ્સ માટે કામ કર્યું, થોડો અભિનય પણ કર્યો. 1997માં તે એફ.જી.એમ. વિરુદ્ધ જાગૃતિ લાવવા માટે યુનાઈટેડ નેશન્સનની વિશેષ રાજદૂત બની અને ડેઝર્ટ ફ્લાવર ફાઉન્ડેશનની સ્થાપના કરી.
જીન સેસનની ‘લવ ઇન અ ટોર્ન લેન્ડ’ પણ સત્યઘટનાત્મક આંતરરાષ્ટ્રીય બેસ્ટસેલર છે. તેમાં ઇરાકમાં સદ્દામ હુસેન દ્વારા કુર્દિશ લોકોdesert પર થયેલા અત્યાચાર અને અનફાલ અભિયાન દરમિયાન પાંગરેલા પ્રેમની સંઘર્ષગાથા છે. આરબ પિતા અને કુર્દિશ માની દીકરી જોન્ના અને સ્વાતંત્ર્યસેનાની પેશ્મેર્ગા પ્રેમ કરી પરણ્યાં. આખી વાત અત્યંત ખતરનાક પરિસ્થિતિઓ, ઊડતાં પક્ષીઓ ટપોટપ આકાશમાંથી પડે – લોકો કામચલાઉ અંધ થઈ જાય એવા રાસાયણિક બોમ્બમારા ને વિકટ પહાડો પર ટકવા મથતા પ્રેમીઓની છે. કુર્દિશ પરંપરાઓ, જીવનશૈલી અને એ પ્રદેશની સુંદરતા પણ સાથે વણાતી આવે છે.
ડૉ. ક્વાન્તા અહેમદનું પુસ્તક ‘ઇન ધ લેન્ડ ઓફ ઇનવિઝિબલ વિમેન’ એક પાકિસ્તાની મૂળનાં બ્રિટિશ-મુસ્લિમ મહિલા ડૉક્ટરની સાઉદી અરેબિયાની સફર અને ત્યાંના વાસ્તવિક અનુભવોની સત્યકથા છે. અમેરિકાના વિઝા ન મળવાને કારણે સાઉદી અરેબિયાના રિયાધ શહેરમાં કરેલી નોકરી દરમ્યાન વિદેશીઓ પર અવિશ્વાસ અને નારીદ્વેષના વાતાવરણમાં એક મહિલા ડૉક્ટર તરીકેના પોતાના અનુભવના વર્ણન સાથે તેણે ત્યાંની ‘અદૃશ્ય’ મહિલાઓની કઠોર વાસ્તવિકતા અને એની વચ્ચે પણ પાંગરતા આનંદ અને હિંમતને બિરદાવ્યાં છે.
‘કાબુલીવાલાર બંગાલી બહુ’ એ સુશ્મિતા બેનર્જીનું સંસ્મરણ પુસ્તક છે. બંગાળી બ્રાહ્મણ પરિવારની સુશ્મિતા અફઘાન ઉદ્યોગપતિ જાંબાઝ ખાન સાથે લગ્ન કરી અફઘાનિસ્તાન ગઈ. ત્યાં જઈને જાણ્યું કે જાંબાઝને પહેલેથી જ એક પત્ની હતી. આઘાતને પચાવી તે જાંબાઝના બહોળા કુટુંબ સાથે રહી, પણ જાંબાઝ તેને ત્યાં જ મૂકીને કોલકાતા ચાલ્યો ગયો. ભાગવાના બે નિષ્ફળ પ્રયાસો પછી દેહાંતદંડનો ફતવો બહાર પડ્યો. ગામના વડાની મદદથી છેવટે એ કાબુલ થઈને મહામહેનતે ભારત આવી. દસેક વર્ષ પછી અફઘાનિસ્તાન જઈ સ્થાનિક મહિલાઓના જીવન અને આરોગ્ય માટે કામ કરતાં સુશ્મિતા પર તાલિબાન આતંકવાદીઓએ જાસૂસીનો આરોપ મૂક્યો અને હત્યા કરી. બોલીવુડ ફિલ્મ ‘એસ્કેપ ફ્રોમ તાલિબાન’ આ કથની પરથી બની હતી.
અફઘાન-અમેરિકન લેખિકા નાદિયા હાશ્મીની નવલકથા ‘અ હાઉસ વિધાઉટ વિન્ડોઝ’ની નાયિકા ઝેબા ક્રોધી પતિ અને ચાર બાળકો સાથે ગામડામાં રહે છે. એક દિવસ પતિ ઘરના આંગણામાં અત્યંત ક્રૂર રીતે મૃત્યુ પામેલો મળી આવે છે, ઝેબાનાં કપડાં તેના લોહીથી ખરડાયેલાં છે. પોલીસ તેને કાબુલની હાઉસ વિધાઉટ વિન્ડોઝ તરીકે ઓળખાતી મહિલા જેલમાં પૂરી દે છે. જેલ એના નામ પ્રમાણે અંધારી, બંધિયાર અને ત્રાસદાયક છે, પણ પુરુષપ્રધાન સમાજથી કચડાયેલી સ્ત્રીઓ માટે તે સલામત અને મોકળાશ આપતી જગ્યા છે. અનેક સ્ત્રીઓ ઓનર કિલિંગ, ઘરેલુ હિંસા, જાતીય આક્રમણથી બચવા પણ જેલમાં આવી છે. આ સ્ત્રીઓ જેલમાં એકબીજાનો સહારો બને છે. માનવઅધિકારમાં માનતો એક અફઘાન-અમેરિકન વકીલ યુસૂફ હેરાનગતિ વહોરીને પણ ઝેબાને ન્યાય અપાવવા મથે છે. ઝેબાની માતા ગુલનાઝને ગામલોકો જાદુગરણી ગણે છે. તે પણ પોતાની રીતે ઝેબાને બચાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
અને ‘આઈ.એમ. નુજૂદ, એજ 10 એન્ડ ડિવોર્સ્ડ’ – યેમેનની નુજૂદ અલી નામની બાળકીનું હચમચાવી મૂકતું આત્મકથન છે. નુજૂદ માત્ર દસ વર્ષની હતી, ત્યારે તેના પિતાએ તેનાથી ત્રણ ગણી મોટી ઉંમરના પુરુષ સાથે તેનાં લગ્ન કરાવી દીધાં. ભારે માનસિક અને શારીરિક અત્યાચારથી ત્રાસી તે સીધી યેમેનની કોર્ટમાં પહોંચી ગઈ અને ન્યાયાધીશ સમક્ષ તલાકની માગણી કરી. સ્થાનિક વકીલો અને પત્રકારોની મદદથી તેણે છૂટાછેડા મેળવવામાં સફળતા મેળવી. આ ઘટનાએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે બાળલગ્નો સામે મોટો અવાજ ઉઠાવ્યો. પુસ્તક અહીં અટકે છે. અરુણોદય પ્રકાશન અને મીનલબહેન દવેએ આ પુસ્તક ગુજરાતીમાં ઉપલબ્ધ કરાવ્યું છે.