ખોટું હતું તમારું નામ 
કુંજ તો હજી ય ચાલે
પણ વિહારી?
તમે પોતે કુંજ
ને તમે જ વિહાર કરો
એ ગળે ઊતરતું નથી
ક્યારેક તમે જ બહારથી
તમારામાં વિહારે નીકળ્યા હો 
નામને સાર્થક કરવા એમ બને
કુંજની પ્રસન્નતા ખરી
પણ તમે હસ્યા ઓછું
હસી કાઢ્યું ઘણું
પણ જે હતું તે 
તમારી આંખોમાં –
તમે આંખોમાં જ વસતા હતા
હથિયારની ચમક હતી એમાં
ઘા ક્યારેક દૃષ્ટિથી જ થતો
ને પરિણામ ઘવાવામાં આવતું
ખુન્નસ ઉગામ્યું જ નહીં
નહીંતર ઘણો સંહાર થઈ શક્યો હોત
ચહેરા પર કેવળ કરડાકી
એટલી ખડકાળ કે 
આંગળી મૂકો તો ટશર ફૂટે
વાણી અગ્નિદાહ જેવી 
બાળતી પણ શુદ્ધ કરતી
તમે શબ્દોથી સફાઈ અભિયાન ચલાવ્યું
જાહેર થયા ત્યારે અંગત પણ રહ્યા
તમે પોતે જ શસ્ત્રાગાર જેવા 
એટલે જ તો શતાબ્દીથી જીવો છો
તમને યાદ કરવા પડે એવું નથી
શ્વાસ કોઈ યાદ રાખીને લે છે !
તમે યોદ્ધા છતાં હિંસા રોકી
શિસ્ત આંખોથી જ ફેલાવ્યું
જે કરડાકી લોહી ટપકાવે
તેણે રક્તદાન કર્યું
જરૂર તમને ય હતી
પણ તમે બીજાની જરૂર રહ્યા
ખોટી દિશામાં દોડનારને 
તમે રોક્યા 
ન ચાલી શકનારને દોડાવ્યા
તમે વજ્રથી કઠોર હતા
પણ હૃદય કોમળ હતું
તે બીજાનાં આંસુ ઝીલવાથી !
કોઈ વ્યક્તિ સંસ્થા પણ હોય
તે તમે સિદ્ધ કર્યું
તમે નિવૃત્ત થયા જ નહીં !
હજી નથી થયા
ને થાવ એવું લાગતું નથી
કોઈએ આટલું બધું ન જીવવું જોઈએ
પણ એમાં દોષ તમારો નથી
તમે ઇચ્છો કે ન ઈચ્છો 
આ જગત તમને મરવા દે એમ નથી
અમે રહીએ કે ન રહીએ
તમે રહેશો
તમે જ નહીં રહો તો 
આ ધરતીને ય
કયું કારણ છે રહેવાનું 
તે કહેશો …?

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

રામાયણમાં હનુમાને રાવણની લંકા ફૂંકી હતી, તે વાતને યુગો વીત્યા. તે પછી ફરી એવી સ્થિતિ આવી છે કે શ્રીલંકા ફરી સળગ્યું છે. કોણ જાણે કેમ પણ, રાવણનાં માથાં એટલાં વધ્યાં છે કે આ વખતે શ્રીલંકન પ્રજાએ જ હનુમાનનું કાર્ય કરવાનું આવ્યું છે. એ એટલી ઉશ્કેરાઈ છે કે તે હનુમાનની રાહ જોઈ શકે એમ નથી. પ્રજા એટલી પીડાઈ છે કે તેણે જ સરકારને આગ ચાંપવા માંડી છે. શ્રીલંકન સરકારનો કારભાર એટલો કથળ્યો છે કે તેના રાષ્ટ્રપતિ ગોટબાયા રાજપકસેએ અને વડા પ્રધાન રાનિલ વિક્રમસિંઘેએ રાજકીય પદો છોડવાં પડ્યાં છે. બે દિવસ પર પ્રજાએ વડા પ્રધાનના નિવાસ સ્થાનને આગ ચાંપી દીધી હતી. પ્રજા એટલી ઉશ્કેરાઈ કે તેણે રાષ્ટ્રપતિ ભવનનો કબજો લઈ લીધો ને રાષ્ટ્રપતિને અંગરક્ષકોએ આર્મી હેડ ક્વાર્ટરમાં ખસેડવા પડ્યા. હેડક્વાર્ટરથી તેમણે 13 જુલાઈએ રાજીનામું આપવાની વાત કરી છે. જો ગોટબાયા રાજીનામું આપે ને બધું બરાબર ચાલે તો નવી નિમણૂક એકાદ મહિનામાં થાય એમ બને.

1948માં લોકતંત્રનો પ્રારંભ થયો, તે પછી શ્રીલંકામાં સૌથી ખરાબ સમય છેલ્લા થોડા મહિનાઓમાં આર્થિક સંકટનો આવ્યો છે. ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (આઈ.એમ.એફ.) શ્રીલંકામાં પરિસ્થિતિ બદલાય એની રાહ જુએ છે જેથી પેકેજ અંગે જાહેરાત થઈ શકે. અમેરિકાએ પણ થોડા સમય પર અપીલ કરી હતી કે કોઈ પણ સરકારે પ્રજાના અસંતોષને ઠારી શકે એવાં પગલાં ઝડપથી ભરવાં જોઈએ, પણ હકીકત એ છે કે સરકારને જ આર્થિક સંકટમાંથી ઉગરવાની ઈચ્છા ન હતી એટલે આવવું જોઈતું પરિણામ જ આવ્યું છે. રાજપકસે પરિવાર જે રીતે સરકારમાં વર્ચસ્વ જમાવીને બેઠો હતો તેમાં ભ્રષ્ટતા ન આચરાય એ શક્ય જ ન હતું.

અગાઉ પણ મેની શરૂઆતમાં ઉશ્કેરાયેલા લોકોએ કોલંબોમાં રાજપકસેના ભાઈ અને પૂર્વ વડા પ્રધાન મહિન્દા રાજપકસેના સત્તાવાર નિવાસ સ્થાનને ઘેરી લીધું હતું ને ત્યારે પણ મહિન્દાએ પરિવાર સમેત ભાગવું પડ્યું હતું. આ ઘટના રાષ્ટ્રપતિ નિમિત્તે ફરી બની. એપ્રિલ સુધી સરકારમાં રાજપકસે પરિવારના જ પાંચ સભ્યો સત્તામાં હતા. આ પરિવારનું રાષ્ટ્રીય બજેટ પર 70 ટકા જેટલું સીધું નિયંત્રણ હતું. એના પરથી પણ આ પરિવાર સત્તામાં શું કામ આવ્યો હશે તે સમજી શકાય એમ છે. આ પરિવાર પર 42 હજાર કરોડ દેશની બહાર લઈ જવાનો આરોપ છે. મહિન્દા વડા પ્રધાન અને રાષ્ટ્રપતિ રહી ચૂક્યા છે. રાષ્ટ્રપતિ હતા એ દરમિયાન મહિન્દાએ ભાઈ ગોટબાયાને તમિળ ચળવળને કચડી નાખવાનો આદેશ આપ્યો હતો. મહિન્દાનાં શાસન દરમિયાન જ ચીન અને શ્રીલંકા નજીક આવ્યાં અને ચીને 7 બિલિયન ડોલરની લોન આપી. જે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રકચર પ્રોજેક્ટ્સ માટે લોન લેવાઈ તેને નામે મોટા પ્રમાણમાં ભ્રષ્ટાચાર થયો. ભૂતપૂર્વ લશ્કરી અધિકારી ગોટબાયા 2019માં રાષ્ટ્રપતિ થયા. એમણે કરવેરામાં કાપ મૂક્યો ને રાસાયણિક ખાતરના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. આગળ જતાં આ બાબત આર્થિક સંકટનું કારણ બની. 71 વર્ષના બાસિલ રાજપક્સે નાણા મંત્રી હતા. એમણે સરકારી કમિશન એ હદે ખાધું કે તે ‘મિસ્ટર 10 ટકા’ તરીકે ઓળખાયા. તેમના પર લાખો ડોલરનો ગેરઉપયોગ કરવાનો આરોપ હતો, પણ ગોટબાયા રાષ્ટ્રપતિ થયા કે તમામ કેસોનો વીંટો વાળી દેવામાં આવ્યો.

એક બાજુ પારિવારિક ભ્રષ્ટાચાર અને બીજી બાજુ ચીન, જાપાન, ભારત, જેવા દેશો પાસેથી તથા વર્લ્ડ બેન્ક અને એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેન્ક…માંથી લેવાયેલી ભારે ભરખમ લોન, ગમે તેવા સમૃદ્ધ દેશને પણ નબળો પાડે. એ શ્રીલંકાને નસીબે પણ આવ્યું. બાકી હતું તે રાનિલ વિક્રમસિંઘેએ ચીનની લોન ચૂકવણીના બદલામાં હમ્બનટોટા બંદર 99 વર્ષ માટે લીઝ પર આપ્યું. એનાથી પતનની શરૂઆત થઈ. શ્રીલંકાની કુલ નિકાસ કરતાં આયાત 10 બિલિયન ડોલર વધારે છે. મેના અંત સુધીમાં તેનો વિદેશી મુદ્રા ભંડાર ઘટીને માત્ર 1.92 બિલિયન જ રહી ગયો છે ને તેને માથે 4 બિલિયન ડોલરનું દેવું છે. શ્રીલંકા આમ પણ આયાત પર નિર્ભર છે. દવાઓ, ખાદ્યપદાર્થ, બળતણ જેવી બાબતે તેણે આયાત પર જ આધાર રાખવો પડે છે. દેખીતું છે કે વિદેશી હુંડિયામણની અછત હોય તો ચીજવસ્તુઓની ખરીદી ઘટે ને તેની તંગી ઊભી થાય ને તે મોંઘવારી વધારવામાં જ પરિણમે. આગામી થોડા મહિનાઓમાં દવા, બળતણ, ખાદ્યસામગ્રીની ખરીદી માટે 6 બિલિયન ડોલરની જરૂર છે, પણ હાલના સંજોગોમાં શ્રીલંકાની ક્ષમતા જ એટલી નથી કે તે ખરીદી કરી શકે.

વારુ, કોરોનાએ અને આતંકી હુમલાઓએ શ્રીલંકાના પ્રવાસન ક્ષેત્રને મોટો ફટકો માર્યો. એપ્રિલ 2019માં ઈસ્ટર સન્ડે પર, કોલંબોમાં ત્રણ ચર્ચ પર આતંકી હુમલાઓમાં 260 લોકોએ જીવ ખોયા. એની અસર પ્રવાસન ઉદ્યોગ પર પણ પડી. તેમાં કોરોનાએ ભરડો લીધો ને 2019માં જ પ્રવાસીઓમાં 21 ટકાનો ઘટાડો થયો. આ બધું જોતાં લાગે છે કે શ્રીલંકન સરકારની ભ્રષ્ટતા જ શ્રીલંકાને ડુબાડવામાં કારણભૂત છે. એક વાત સ્પષ્ટ છે કે કોઈ પણ દેશનું રાજકારણ સત્તાધારી રાજકીય પરિવારો બગાડતાં હોય છે. પરિવારવાદ જેમ ભારતને ફળ્યો નથી, એમ જ શ્રીલંકાને પણ ફળ્યો નથી. એમ પણ લાગે છે કે શ્રીલંકામાં વિપક્ષની પણ એવી કોઈ ભૂમિકા જણાતી નથી જે ભ્રષ્ટાચાર અને ઉધારીને પડકારે, વધારામાં શ્રીલંકન સરકારનો ભારત પરનો શંકાશીલ સ્વભાવ પણ ભાગ ભજવી ગયો છે. એક તબક્કે ભારતનો વિરોધ કરવાનું પણ શ્રીલંકા ચૂક્યું નથી, ખાસ કરીને તમિળ ચળવળને દબાવવામાં ભારત સાથેનું શ્રીલંકાનું વલણ આવકાર્ય રહ્યું નથી. એ જ કારણ છે કે શ્રીલંકાએ ભારત જેવો પડોશી હાથવગો હોવા છતાં ચીન પર ભરોસો મૂક્યો ને હમ્બનટોટા બંદર 99 વર્ષના પટે લખી આપ્યું. એ ખરું કે ચીનની રમતનો ભોગ શ્રીલંકા બન્યું છે ને હાલની પરિસ્થિતિનો લાભ લીધા વગર ચીન રહે તો તેને ચમત્કાર જ ગણવાનો રહે. શ્રીલંકાએ એ કદી ભૂલવા જેવું નથી કે ભારત સાથે બગાડયું હોવા છતાં, પડખે તો ભારત જ રહ્યું છે. ગયા એપ્રિલમાં બળતણનું સંકટ ઊભું થયું ત્યારે ભારતે 1.20 લાખ ટન ડીઝલ અને 40 હજાર ટન પેટ્રોલ તથા 2.5 અબજ ડોલરની સહાય શ્રીલંકાને આપવાની વાત કરી હતી. મેમાં જ્યારે મહિન્દા રાજપકસે એ વડા પ્રધાન પદેથી રાજીનામું આપ્યું અને 12 સાંસદોના ઘરે આગ લગાવી દેવાઈ ને હિંસામાં 8 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા, ત્યારે પણ ભારત દવા, અનાજ વગેરે મદદની સાથોસાથ જ 3.5 અરબ ડોલરની મદદ આપી ચૂક્યું હતું. આ ઉપરાંત ગઈ કાલે જ વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે જાહેર કર્યું છે કે આર્થિક સંકટને પહોંચી વળવા ભારત, શ્રીલંકાને હર સંભવ મદદ કરશે.

ઘરનાં ઘંટી ચાટે… એ સ્થિતિમાં પણ ભારત પડોશી રાષ્ટ્રોનું ભૂંડું નથી ઇચ્છતું એ જગજાહેર છે. 1962નું યુદ્ધ ભૂલીને ભારત ચીની રાષ્ટ્રપતિ જિનપિંગને મન મૂકીને આવકારે છે. ભારતના વડા પ્રધાન ઓચિંતા જ નવાઝ શરીફની વર્ષગાંઠ પર અભિનંદન આપવા સીધા પાકિસ્તાન પહોંચી જાય છે કે નેપાળ, ચીનની શરમમાં તણાતું હોય તો પણ ભારત તેનું ભલું જ ઈચ્છે છે. વરસી પડવાની કોઈ જરૂર ન હોય, તો પણ ભારત બીજાં રાષ્ટ્રો જેવું નિષ્ઠુર થઈ શકતું નથી તે માનવતાને કારણે. પોતાના દેશમાં ટીકાને પાત્ર બનતું હોય તો પણ ભારત માણસાઈ ચૂકતું નથી, કારણ તે માણસમાં જ હોય છે, તેની અપેક્ષા પશુ પાસેથી રખાતી નથી. ભારતની વૈશ્વિક સ્તરે એ પ્રતિભા ઉપસી છે કે તે વિશ્વને મદદ કરી શકે. કોરોના કાળમાં રસી, અનાજ વગેરેની મદદ વિશ્વને કરવા ભારતે હાથ લંબાવ્યો છે ને તે માટે તેની થાય એટલી સરાહના ઓછી છે, પણ કેટલીક બાબતે ભારતે આત્મનિરીક્ષણ કરવાની જરૂર છે. શ્રીલંકાનો દાખલો સામે જ છે ત્યારે ભારતે એ ભૂલો કરવાથી બચવું જોઈએ જેને લીધે શ્રીલંકાએ પતન નોંતર્યું છે.

ગમે એટલું ભવ્ય રાષ્ટ્ર પણ ભ્રષ્ટ થાય તો તે મોડું વહેલું પડ્યા વગર રહેતું નથી. ભારતમાં ભ્રષ્ટાચાર નથી  એવું કહી શકાશે નહીં. એટલું છે કે રાજપકસે પરિવારે શ્રીલંકા ડુબાડયું, એવો પરિવારવાદ હવે ભારતમાં એટલો પ્રભાવક નથી, પણ કેટલાક રાજકારણીઓ ભ્રષ્ટ છે જ. આ ભ્રષ્ટતા જવી જોઈએ. એ ઉપરાંત ભારતનાં રાજકારણમાંથી વિપક્ષને ખતમ કરવાની યુક્તિઓ અટકવી જોઈએ. શ્રીલંકામાં વિપક્ષનો એવો પ્રભાવ નથી કે તે રાષ્ટ્રને પતન તરફ ધકેલાતું રોકે. લોકશાહીમાં વિપક્ષનું મહત્ત્વ ન સ્વીકારાય તો તે લોકશાહીને જ ખતમ કરે છે. દેશ એક તરફથી ભ્રષ્ટ થતો જાય ને બીજી તરફ અમર્યાદ લોનનો ગુલામ બને તો તે કેવી સ્થિતિએ પહોંચે તેનું તાજું ઉદાહરણ શ્રીલંકાએ પૂરું પાડ્યું છે.

છેલ્લે સૌથી મહત્ત્વની વાત તે જનતાનું મહત્ત્વ. લોકો બહુ સહિષ્ણુ છે. ઘણું વેઠે છે. તે જરૂરી ચીજવસ્તુઓ મોંઘી મળે તો ઓછી ખરીદીને પણ ચલાવી લે છે. રાજકારણીઓને ભ્રષ્ટ થતા જોઈને પ્રજા પણ ભ્રષ્ટ થાય છે, પણ એથી સરવાળે હાનિ રાષ્ટ્રને જ પહોંચે છે. એમાં પણ એક વર્ગ એવો છે જે આ બધાંથી દૂર, પોતાનું શોષણ થવા દે છે. પણ, એની પણ એક મર્યાદા છે. એનો ભંગ થાય છે ત્યારે તે સત્તા તરફ કીડિયારાની જેમ ધસે છે ને અજગર ભરડો લેતી સત્તાને ફોલી ખાય છે. એ સ્થિતિમાં સત્તાને ભાગવા સિવાય આરો રહેતો નથી. આ સ્થિતિ શ્રીલંકાની થઈ છે. ઈચ્છીએ કે શ્રીલંકા જેવી સ્થિતિ બીજા કોઈ દેશની ન થાય …

 000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 11 જુલાઈ 2022

આપણા વડા પ્રધાન ‘વાતોનાં વડાં’ પ્રધાન પણ છે. એ એટલા વ્યસ્ત છે કે ભગવાનની જેમ અત્ર તત્ર સર્વત્ર પ્રગટ થાય છે. ઘડીકમાં એ અમેરિકી પ્રમુખ સાથે હાથ મેળવતા દેખાય છે તો ઘડીકમાં, ભા.જ.પ.ની રાષ્ટ્રીય કાર્યકારિણીમાં – તુષ્ટિકરણ નહીં, પણ તૃપ્તિકરણનો મહિમા કરતા દેખાય છે. એક દિવસ એ 7 ડિજિટલ સેવાઓ દેશને સમર્પિત કરે છે, તો એક દિવસ એ દ્રૌપદી મુર્મુજીને રાષ્ટ્રપતિ ઉમેદવાર તરીકે પોસ્ટરમાં આવકારે છે. એ જુદી વાત છે કે ત્યાં પણ દ્રૌપદીજીને બદલે ફોટામાં દર્શન તો સાહેબનાં જ થાય છે. અનેક જગ્યાએ સાહેબ દર્શન દે છે. કદીક જો અંતર્ધ્યાન થયેલા જણાય તો માનવું કે એ દિવસે વર્તમાનપત્રો બંધ રહ્યાં હશે. સગવડો હોય ને માણસ પહોંચી વળે એ જુદી વાત છે, પણ વડા પ્રધાનને બધું જ આવડે એ સાહેબે નોટબંધી, કૃષિકાનૂન, અગ્નિપથ જેવાં પ્રકરણોમાં વખતોવખત સાબિત કરી આપ્યું છે. દેશમાં ઓછું રહેતા હોય તો પણ તેમણે વિદેશી નાગરિકત્વ પ્રાપ્ત કર્યું નથી એ જ સ્વદેશીનો મહિમા કરવા પૂરતું છે. મહત્ત્વના પદ પર આવ્યા પછી માણસને થોડો પ્રમાદ ઘેરી વળતો હોય છે, પણ વડા પ્રધાન થાકતા નથી. દરેક મુદ્દે એમણે કૈં ને કૈં કહેવાનું હોય છે ને રોજ કહેવાનું હોય છે. એમણે જ મનની વાતો એટલી કહેવાની હોય છે કે લોકોને પણ મન છે ને એમણે ય કૈં કહેવાનું હશે એવું તો યાદ જ નથી આવતું. આ એ જ પ્રજા છે જેણે સાહેબના એક અવાજ પર ગેસની સબસિડી જતી કરેલી. એ પ્રજા રાંધણ ગેસ પર વર્ષમાં 244 રૂપિયાનો બોજ કેવી રીતે વેંઢારે છે એ સવાલ સાહેબને થતો નથી તેનું આશ્ચર્ય છે.

હજી સુધી તો ભારત લોકશાહી દેશ છે ને સમ ખાવા પૂરતો વિપક્ષ પણ છે જ, એ કેટલો રહેશે તે નથી ખબર, પણ સાહેબે ભક્તોનો વિશાળ સમુદાય અંકે કર્યો છે ને એ જતે દિવસે વિપક્ષ મુક્ત ભારત કરે તો નવાઈ નહીં ! સાહેબે શું ભણાવ્યું હશે તે નથી ખબર, પણ કોઈ મંત્રી, કોઈ પ્રદેશ પ્રમુખ, કોઈ સાંસદ, કોઈ  વિધાનસભ્ય કે કોઈ કોર્પોરેટર ટી.વી. પર સાહેબના નામના મણકા ન ફેરવતા હોય એવું બનતું નથી. આટલો ભક્તિભાવ દેશ આખામાં ઊભો કરવો એ રમત વાત નથી. આટલો પ્રભાવ પાથર્યા પછી એટલું સહેલાઈથી કહી શકાય કે દેશે હાલવું હોય તો ભલે હાલે, પણ સાહેબની ઈચ્છા વગર પાંદડું ય હાલે એમ નથી. સમજી શકાય એવું છે કે આદર્શો, સિદ્ધાન્તો, સ્થાપન, ઉત્થાપન આ બધું જ સાહેબને ઇશારે થતું હશે. જો આ સાચું હોય તો પૂરા આદર સાથે એ વાત ઉમેરવાની થાય કે દેશમાં હિન્દુઓનો અવાજ સંભળાતો થયો હોય તો એ સાહેબની ઇચ્છાનો જ પડઘો છે, બાકી હિન્દુઓને તો પૂછતું જ કોણ હતું? એક વાત સ્પષ્ટ છે કે ભારત હિન્દુ રાષ્ટ્ર નથી. નથી જ ! પણ, હિન્દુ પ્રજાને મગમાંથી પગ તો ફૂટ્યા જ છે. એમ હોય ને હિન્દુ પ્રજા હિન્દુત્વનો સ્વર બુલંદ કરે ને એનો સરકારને વાંધો ન હોય તો એ આ અવાજનું સમર્થન કરે છે એમ માનવું પડે. પ્રજા એવો અવાજ બુલંદ કરે ત્યારે તેને ઊંડે ઊંડે એવી આશા હોવાની કે કૈં થશે તો સરકાર તેની સાથે છે. એ આશા ઠગારી નીવડી રહી હોય એવું છેલ્લા થોડા દિવસોમાં લાગવા માંડ્યું છે.

આમાં એક પળ માટે પણ વિધર્મીઓની અવગણનાની વાત નથી, પણ કોઈક કારણસર જો થોડા વિધર્મીઓ આક્રમક થાય તો સરકારની ભૂમિકા કેવીક હશે એ પ્રશ્ન મૂંઝવે છે. એમ લાગે છે કે હિન્દુઓનો અવાજ વધવાનું શરૂ થયું ત્યારથી મુસ્લિમોને અસલામતી વધતી લાગી છે. એ ખરું કે હિન્દુઓએ માઇક પરથી થતી અજાનનો વાંધો ઉઠાવ્યો છે છતાં તે બંધ નથી કરાવી, પણ હનુમાન ચાલીસા માઇક પરથી શરૂ કરાઇ છે. જો અજાનથી પ્રદૂષણ વધતું હોય તો ચાલીસાથી કઇ રીતે ઘટે તે સમજવાનું મુશ્કેલ છે. બનવું તો એવું જોઈએ કે દરેક ધર્મના વડા પોતે જ સમજીને અવાજ ન થાય એવો પ્રબંધ કરે. આમ તો સ્વતંત્રતા પહેલાં ને પછી પણ માઇક પરથી અજાન પોકારાતી જ હતી, પણ ત્યારે હિન્દુઓ વિરોધ કરી શકે એમ ન હતું, કારણ ત્યારે ધાક લાગતો. કાઁગ્રેસી સરકારો મત મેળવવા લઘુમતીઓને પંપાળતી રહી ને એમાં લઘુમતીનો અવાજ બુલંદ રહ્યો. આ સ્થિતિ ભા.જ.પ.ની સરકાર કેન્દ્રમાં બની ત્યારે સુધરી. હિન્દુઓ બોલતા થયા. હિન્દુ ધર્મનાં વિધિવિધાનોનું જાહેર વર્ચસ્વ વધતું આવ્યું. હિન્દુ મતોનું મહત્ત્વ સમજાયું ને તેમને પ્રોત્સાહન વધ્યું. હિન્દુઓ પણ મિજાજ ધરાવતા થયા, છતાં એ હકીકત છે કે આખા ઇતિહાસમાં કોઈ હિંદુએ તલવારને જોરે કોઈ મુસ્લિમને હિન્દુ બનાવવાની કોશિશ નથી કરી કે ન તો બાબરી અગાઉ કોઈ મસ્જિદ તોડી છે. બાબરી પહેલાં તો હિન્દુઓ જ માર ખાતા આવ્યા છે. આ પ્રજા સહિષ્ણુ ને ધર્મભીરુ હતી. છે. એવું ન હોત તો મોગલો બહારથી આવીને મંદિરો તોડવામાં ને ઉપર મસ્જિદ સ્થાપવામાં સફળ થયા ન હોત.

બધું પોતાના ધર્મમાં જ છે એવી માન્યતાઓ હિન્દુઓમાં પણ ઘર કરવા માંડી છે. છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં એવું બન્યું છે કે વ્યક્તિગત અનુભવો આખી કોમ તરફના તિરસ્કારનું કારણ બન્યા છે. થોડાક વિધર્મીઓ કે થોડાક હિન્દુઓને કારણે આખી કોમ ખરાબ ગણાવા લાગી છે ને નફરત પણ આખી કોમ માટે ફેલાવા લાગી છે. એમાં સોશિયલ મીડિયાએ ને કેટલાંક ગ્રૂપે ઉમેરો કર્યો છે. એક વાત સમજી લેવાની રહે કે ન તો હિન્દુની કે ન તો વિધર્મીની આખી કોમ ખરાબ છે, પણ કમનસીબે નફરત આખી કોમ માટે વધી છે. કાશ્મીરી પંડિતો પરના અત્યાચારે ને પાકિસ્તાનની આતંકી પ્રવૃત્તિઓએ મુસ્લિમો તરફનો અણગમો વધારવાનું કામ કર્યું છે. એ સારું થયું કે ખરાબ, પણ ધાર્મિક શિક્ષણે પણ નફરત વધારવાનું જ કામ કર્યું છે. બાકી હતું તે ટી.વી. ચેનલોએ ધાર્મિક વિવાદ વકરે એની કાળજી લીધી છે. આ બધું સરકારની જાણ બહાર થયું હોય એમ માનવાનું મુશ્કેલ છે. ભા.જ.પ.ની સરકારોમાં હિન્દુઓ વધારે બોલકા થયા છે ને એમાં મંત્રીથી માંડીને પ્રવક્તા કે સાધારણ માણસ પણ બાકાત નથી. એટલા બધા લવારા ધર્મને નામે થયા છે કે એમાંથી જ્ઞાન શોધવાનું મુર્ખાઈ ભરેલું લાગે. એમાં વાત જો સરકાર સુધી આવી તો તે બે કામ કરે છે, કયાં તો તે બુલડોઝર ફેરવી દે છે અથવા તો પક્ષમાંથી તગેડી મૂકે છે, પણ એથી સમસ્યાનો ઉકેલ આવતો નથી.

નુપૂર શર્માએ ધાર્મિક ટિપ્પણી કરી ને જે સંજોગોમાં કરી તેની તપાસમાં નથી સરકાર પડી કે નથી સુપ્રીમ કોર્ટ પડી. એણે આખા દેશમાં એક પ્રકારની અશાંતિ ને અકળામણ ઊભી કરી છે. એનું પરિણામ એ આવ્યું કે પોતે નુપૂર શર્માનાં સમર્થનમાં છે એવું કોઈ કહે તો તેને માથે મોત ઊભું થઈ જાય. એ જ મુદ્દે અમરાવતીના એક કેમિસ્ટનું અને ઉદેપુરના એક દરજીનું ગળું કાપીને નિર્મમ હત્યા કરી દેવાઈ છે. એના તાર આતંકી પ્રવૃત્તિ સુધી લંબાયા છે. એ ઉપરાંત જેમણે પણ શર્માના સમર્થનમાં હોવાની વાત કરી છે એમને હત્યાની ધમકીઓ મળી છે. કાયદો, કાયદાનું કામ કરશે એવું આશ્વાસન અપાય છે. એ તો કરશે ત્યારે કરશે, પણ આમ, નિર્દોષોનાં ઘાતકી રીતે મોત થતાં રહે તો એ અટકાવવા કૈં થઈ શકે એમ છે કે ખૂન થયા પછી કાયદો, કાયદાનું કામ કરે એની રાહ જોવાની છે તે સમજાતું નથી.

કાયદો પણ કાયદાથી કેટલુંક કામ કરશે એ પણ પ્રશ્ન જ છે. નુપૂર શર્માએ સુપ્રીમમાં માંગ કરી કે તેનાં પર થયેલા કેસો સુપ્રીમ કોર્ટમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે, પણ તે ચલાવવા પહેલાં જ સુપ્રીમની બેન્ચે તેને એમ કહીને ચુકાદો આપી દીધો કે દેશમાં જે કૈં બની રહ્યું છે એને માટે એ જ જવાબદાર છે ને તેણે ટી.વી. ચેનલ પર આવીને જાહેરમાં માફી માંગવી જોઈએ. આમ થતાં શર્માને ન્યાય મેળવવાથી જ વંચિત કરી દેવા જેવું થયું છે. સુપ્રીમના જજ સૂર્યકાંત અને જજ પારડીવાળાએ જે રીતે શર્માને જવાબદાર ઠેરવી એમાં કાયદા કરતાં અંગત અણગમો જાહેર થઈ ગયો હોય એવું વધારે લાગ્યું. એને કારણે ઘણાં હિન્દુઓ નારાજ થયા ને સુપ્રીમની ટિપ્પણીઓ સામે લગભગ 117 ગણમાન્ય ભારતીયોએ સી.જે.આઈ. રમણાને પત્ર લખીને નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. આ ભારતીયોમાં હાઈકોર્ટના પૂર્વ જજ, અમલદારો, સૈન્યના અધિકારીઓ … વગેરે છે. પત્રમાં એ પુછાયું છે કે બેન્ચની ટિપ્પણીઓ ન્યાયિક પ્રક્રિયા અને સિદ્ધાન્તો અનુસાર હતી તો એનો આદેશમાં ઉલ્લેખ કેમ નથી?

માથાં કાપવાની બે ઘટનાથી આખો દેશ ખળભળી ઊઠ્યો છે અને ભય અને આઘાતનું વાતાવરણ છે, ત્યારે દેશનો કોઈ મંત્રી આ બાબતે બોલવા તૈયાર નથી એ વધારે આઘાતજનક છે. આમ તો રાજ્યમાં હિન્દુ ધર્મના પાઠ ભણાવવાની વાતો ચાલતી હોય, ગીતાનો રાજકીય સ્તરે મહિમા વધારાતો હોય ત્યારે રાજ્યસરકાર કે કેન્દ્ર સરકાર એ રીતે ચૂપ છે, કેમ જાણે આ હત્યાઓ ભારતની બહાર બની છે. આ ઠીક નથી. વડા પ્રધાન છાશવારે અનેક મુદ્દે બોલતા રહેતા હોય કે કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી હિન્દુત્વની વાતો ફેલાવતા રહેતા હોય કે ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી ધાર્મિક વિધિવિધાનોનો આગ્રહ રાખતા હોય એ સાહેબો, નિર્દોષ દરજી અને કેમિસ્ટનું ગળું કાપી નાખવાને મુદ્દે ચૂપકીદી સેવે ત્યારે એમ માનવાનું છે કે જે ધાર્મિક વાતોનો તેઓ પુરસ્કાર કરે છે એમાં તેમને મત મેળવવા સિવાય બીજો કોઈ રસ નથી? એક તરફ ધાર્મિક તીવ્રતા જગવવાની પ્રવૃત્તિઓનો પુરસ્કાર થતો હોય ને એનાં પરિણામ સ્વરૂપ કોઈ ધાર્મિક સ્ટેન્ડ લે તો તેની સાથે સરકાર નથી એમ માનવાનું છે? વિદેશી રાષ્ટ્રોની બીકે સરકારે/પક્ષે જેમ પ્રવક્તાથી હાથ ખંખેરી લીધા એમ એ જનતાથી પણ હાથ ખંખેરી લેશે, એવું? જેણે પણ હિન્દુત્વનો ઝંડો ઊંચકવો હોય તેણે પોતાને ખર્ચે ને જોખમે તેમ કરવું એવું તો સરકારનું કહેવું નથીને? એમ લાગે છે કે સરકારે હિન્દુઓને ફરી એક વાર રામ ભરોસે છોડી દીધા છે …

000

e.mail : ravindra21111946@gmail.com

પ્રગટ : ‘આજકાલ’ નામક લેખકની કટાર, “ધબકાર”, 08 જુલાઈ 2022