િમલનભાઈ સિંધવના ફેઇસબુકને પાનેથી રૂમઝુમ લીધું અવતરણ. અા 94 વરસના યુવાનની અા તગડી છબિ.
" થોડી અંતરંગ વાતો કરીને મેં એમને પૂછ્યું કે, નગીનબાપા, આપે અંગ્રેજ રાજ જોયું છે, આઝાદીની લડતના સાક્ષી છો, અખંડ ભારતના ભાગલા થતા જોયા છે; ભારતને આઝાદી મળી એનો માહોલ જોયો છે; અને આજે, 2014ની સાલનો ઉત્તરાર્ધ પણ આપ જોઈ રહ્યા છો. … આપ શું અનુભવો છો ? તો હાસ્ય સાથે કહે, 'ભાઈ, આ બધું મને બતાવવા માટે કુદરતની ઇચ્છા હશે બીજું તો શું ……."

Several months ago I had spoken to Suresh Oza on the phone. I wanted to tell him that we were most likely to visit India at the beginning of 2014. I called him in January to tell him that we were visiting Gujarat in February and March. I was reaching Bhavnagar in mid-February to spend a fortnight with my last remaining Samaldas College friends. At the end of February I was going to Ahmedabad. I made a number of phone calls without getting any response from him. Normally I would have written to him but Royal Mail stopped selling airmail letters and this weakened my willingness to use envelopes for overseas posting. It is likely that I had checked his number with Girishbhai but there was no word from Suresh. We had a very hectic time in Ahmedabad. My phone calls to Suresh did not bring forth any response. It is only now after I had a message from Girishbhai, I learned that he died in January and my search for him in early March, sadly, would not have brought us together. I feel deeply sad that I did not personally go to his Ambavadi residence where I would have been told by his neighbours that he was no longer alive.

Suresh was not a part of my Samaldas College crowd and we ought to have met either through Kirit Bhatt and or Prafull Dave or Shailesh Dave. He lived in Tankshal Sheri in this winding street from Vora Bazar. I still remember his house although I did not visit it  when I was in Bhavnagar for a fortnight in February this year as he himself was of course no longer living there. It is most likely that we came close to each other as I was interested in both Gujarati and English writing. It is most probable that I may have started reading Earl Stanely Gardner and Aghata Christie detective books from the Barton Library and from my friend Jagdish’s father Chabilbhai. Chabilbhai had a collection of books in English and subscribed to Time and Life magazines which we were allowed to borrow for reading. I often met Suresh at his Tankshal Sheri house and often walked around together to Gandhi Smriti and beyond and shared conversation on various topics. Memory of his Tankshal Sheri house is now vague but I remember going with him up the stairs and sitting down and chatting. Although his wife might have been there, I do not recall seeing her in a way so that I could have remembered her face.

Suresh’s literary and artistic abilities were evident from the start. He was proud to show me his beautiful pencil sketches and paintings which had reminded me of  Kanu Desai’s work. I also recall that he was able to publish his stories. It is unfortunate that I remember no details worth mentioning except to confirm that he continued writing and painting.  I am sure he was in contact with Mahendra Meghani’s Milap Karyalaya on High Court Road located next door to a room that was my residence and ‘home’ for four years. I remember that some of his sketches had appeared in Milap magazine.

I do remember my visit to his house when my Bhavnagar stay came to end in 1959.  We were sitting down for a final chat before I left Bhavnagar. I remember he gave me a small painting as a parting gift. Having been hand to mouth during my Bhavnagar time (supported by a shopkeeper father whose shop had gone down hill in later part of his life), all I had was an English Language Dictionary which I gave him.

On my return to Uganda, I was entering a different phase of my life. I moved to Kampala and accepted a teaching job in a private school that was run by an Ismaili gentleman for African children. I continued my education and did a Diploma in Teaching at Makerere University in Kampala. A Gujarati social anthropologist Rashmi Desai (now Melbourne Australia) encouraged me to go for an MA in Anthropology in Sociology Department at Makerere University. An academic Noel King in Theology and Religioius Studies then asked me to join him at University of California in Santa Cruz. I spent little more than two years doing undergraduate tutorials and attending some sociology and anthropology courses at UC Berkeley. The only Bhavnagar contact I had was with the artist Prafull Dave and Mahendra Shah. Both of them were my close and intimate friends. I had no contact with Suresh although I always remembered him when I looked at the painting that he had given to me. I left California in 1970 to join School of Oriental and African Studies Anthropology and then joined University of Bristol in 1972 as a lecturer. Apart from my contact with Prafull Dave in London, I kept in touch with Mahendra Shah (Shah Bookshop on High Court Road, next to the main Post Office). Contact with Suresh was to come to life when I visited India in 1981. The purpose of this visit was to visit Swaminarayan locations in Gujarat and to visit Bhavnagar and Palitana. Once I was in Bhavnagar, I went to Tankshal Sheri to find the house locked. A neighbour informed me that Suresh had moved to live in Ahmedabad and came to Bhavnagar now and then. What I did was to write a short letter to him giving him details of my Bristol address and telephone number and dropped it inside the house. In time I received a letter from him as he was very pleased to learn where I was and we began to exchange letters.

After my retirement in 2004 I and Jyoti decided to visit our Gujarat friends and look up mates in Chennai and travel through South India. I had already informed Suresh that we were going to be Ahmedabad. He came to meet us at our hotel and we spent some very pleasant and delightful time together.  He wanted to offer us a lunch at Sasuji Gujarati restaurant. We spent a pleasant and enjoyable time there. We also went to visit him at his Sainath Apartments in Ahmedabad. We had a pleasant conversation with some refreshments. He showed us his drawings and sketches and promised to send me copies of his writing.

He had already sent me a copy of his short story collection Sanket which he had published himself with the financial assistance from Gujarat Sahitya Academy and had dedicated to his brother Shree Divyakant Oza. In 1994, Parth Prakashan Ahmedabad published his second collection titled Irsha. He airmailed me a copy that bears his signature and dated 14th January 2003. I was grateful for the effort that he had made to keep me aware of his writing. He was a keen observer of life of ordinary people. His stories contained characters and people who were drawn from what he had seen and observed around him. I plan to read these stories again and offer a comment on what they convey about Suresh’s view of Gujarati social life as it unfolded around him.

I will remember Suresh as a handsome looking youthful person. He was sensitive and understanding and I valued his friendship in Bhavnagar. I will recall our walks and the time that we spent together talking about writing and works of writers like Somerset Maugham and his great observations of how life unfolded for his human characters and problematic nature of human bondage. I feel sad that I did not really have a proper opportunity to spend an extended period of time with Suresh and share some of his personal worries and sufferings that he may have incurred. I never met anyone in his family and may have had only a fleeting glimpse of face of his wife. My Shamaldas college friend Mahendra Shah reminds me that we used to call him Samajdar Suresh as we regarded him as a person with profound understanding of life. I will remember him for a long time to come and promise to re-read his books to see what do his stories tell us about him. Needless to add that I and Jyoti offer a prayer for eternal peacefulness of his soul and send our condolences to all who knew him during the course of his life.

Bristol, 12 June 2014 [Photos by Rohit Barot]

e.mail : rohitbarot@gmail.com

– આટલી વિશાળ રોજગારી આવશે કયાંથી?

– ઠાલાં વચનો; ૨૦૦૩-૦૪થી ૨૦૧૩-૧૪ સુધીના દસ વરસમાં ૨૮ મોટા ઉદ્યોગગૃહોએ માત્ર ૬૧,૦૦૦ નવી રોજગારી પેદા કરી છે

પાછલા દિવસોમાં પ્રિન્ટ મીડિયામાં લાંબી રેલવેના ડબાના છાપરા પર હજારો યુવાનો મુસાફરો બતાવાયા હતા. રેલવેના તંત્રની ખામી બતાવવા નહીં પણ સિક્યોરિટી ગાર્ડની ભરતી માટે હજારો અરજદાર યુવાનો નોકરી માટે જઈ રહ્યાં છે. ભારતમાં રોજગારીના સવાલને ઉકેલવા આવતાં નવ વર્ષમાં પ૦ કરોડ રોજગારી ઊભી કરવી પડશે. કારણ દર વરસે ૧૨૦ લાખ યુવકો રોજગારીને લાયક બને છે. એક અર્થમાં આ યુવાન ભારત, વિશ્વના કોઈ પણ રાષ્ટ્રને હરીફાઈમાં હંફાવી શકે એમ છે. પણ, ભારતમાં રોજગારી એટલી ધીમી ગતિએ વધે છે કે, યુવાન ભારત, સર્જકને બદલે બેરોજગારીનો બોમ્બ બની જઈ સ્ફોટક બની શકે છે.

ભારતમાં ૧૦થી ૧૯ વર્ષની ઉંમરની વસ્તી ૨પ કરોડ છે. જ્યારે ૧પ-૨પ ઉંમરના નાગરિકો જેને યુવક કહેવાય છે એની સંખ્યા ૨૩ કરોડ છે. ભારતની મીડિયન (સરેરાશ) ઉંમર ૨પ વરસ છે. જ્યારે વિશ્વના સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રોની આ ઉંમર ૪૦ વર્ષની છે. આ અર્થમાં ભારત જરૂર ગાઈ શકે કે 'અભી તો મૈં જવાઁ હું’ પણ યુવાનીનું આ ગીત બેરોજગારીની પીડામાં ઘૂંટાય છે. એમ કહેવાય છે કે, ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચૂંટણીનો વિજય પ્રાપ્ત કરવામાં ભારતના ર્કોપોરેટજગતે ઘણો મોટો ભાગ ભજવ્યો છે. રતન તાતા, મુકેશ અંબાણીથી માંડી ગૌતમ અદાણી સુધીના સહુએ પૂરું જોર લગાવ્યું હતું. પણ કોઈ વિચારક, રાજનેતા, ઉદ્યોગપતિ જવાબ આપશે ખરો કે, ભારત માટે આ વિશાળ રોજગારી કયાંથી આવશે?

ખેતીમાં રોજગારીનો ગ્રાફ કહે છે કે, ૨૦૦૪-૦પનું વર્ષ ઇતિહાસમાં એવા વર્ષ તરીકે નોંધાયું છે કે, ઉદ્યોગ અને સેવા ક્ષેત્રમાં રોજગારી મેળવવા સૌથી વધુ ભારતીયોએ કૃષિક્ષેત્ર છોડી દીધું હતું. બીજી તરફ, ભારતમાં ૯૦ ટકા રોજગારી અસંગઠિત અને સેવાક્ષેત્રમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે જ્યારે ઉત્પાદન (મેન્યુફેકચરિંગ) ક્ષેત્રમાંથી માંડ ૧પ ટકા રોજી પ્રાપ્ત થાય છે. આ ૧પ ટકામાં, નાણાંકીય વહીવટ અને ઊંચાં પદો પરની રોજીને બાકાત કરીએ તો બહુ ઓછા ટકા સામાન્ય રોજગારી માટે બચ્યા હશે.

એક સર્વેક્ષણમાં એવું જણાયું છે કે, ૨૦૦૩-૦૪થી ૨૦૧૩-૧૪ના પૂરાં ૧૦ વર્ષમાં ભારતના ૨૮ ઉદ્યોગગૃહોએ વાર્ષિ‌ક સરેરાશ. ઉત્પાદનમાંથી ૧૭.૮૯ ટકાના દરે આવક મેળવી છે જ્યારે માનવીય રોજગારીમાં માત્રને માત્ર પૂરા ત્રણ ટકા પણ નહીં. એટલે ૨.૮૭ ટકાના દરે વધારો થયો છે. સાદી ભાષામાં કહીએ તો આ ૨૮ ઉદ્યોગગૃહોએ ૧૮ ટકાના આવક વધારા સામે, આવકના વધારાના છઠ્ઠા ભાગની ત્રણ ટકાની રોજગારી વધારી છે. આ ઉદ્યોગગૃહો – ઓટોમોબાઈલ, મૂડીગત માલસામાન, સિમેન્ટ, રસાયણ, ખાતર, ફાર્માસ્યુટિકલ અને કાપડ ક્ષેત્રના છે.

આવા મુખ્ય ગણાતા ૨૮ ઉદ્યોગગૃહો એ ૧૦ વર્ષમાં એમની કુલ કર્મચારીઓની ૧,૮૮,૭૦૨ની સંખ્યામાં માત્રને માત્ર ૬૧,૦૦૦નો વધારો કર્યો છે. એટલે એક વર્ષમાં ૨૮ ઉદ્યોગગૃહોમાં ૬૧૦ વધારાના કર્મચારીને નોકરી મળી છે. એટલે જ આ વિકાસને રોજગારી વગરનો વિકાસ કહેવાય છે. ઉદારીકરણ અને વૈશ્વિકીકરણમાં દુનિયામાં લગભગ બધે જ રોજગારી વગરનો વિકાસ થયો છે. આમાં નામી ગણાતા ઉદ્યોગગૃહો જેવા કે અશોક લેલેન્ડ, હીરો મોટર્સ ર્કોપોરેશન, સુંદરમ કલેટન, તાતા મોટર્સ, એશિયન બ્રાઉન બાવેરી, ભેલ, સિમેન્સ, ગ્રેફાઈટ ઈન્ડિયા, બિરલા ર્કોપોરેશન ચેટ્ટીનાડ સિમેન્ટ, રેમકો સિમેન્ટ, અતુલ, બીએએસએફ, કેસ્ટોલ, ગોદરેજ, પિડિલાઈટ, જીએનએફસી, મેંગલોર કેમિકલ્સ, નેશનલ ફર્ટિ‌લાઈઝર્સ, આરસીએફ, અરબિન્દો ફાર્મા, રેનબેક્સી લેબ, આદિત્ય બિરલા નુવો, ગ્રેસીમ અને વર્ધમાન ટેકસ્ટાઈલનો સમાવેશ થયો છે.

૬૧,૦૦૦ રોજગારીના આ વધારામાં અડધાથી વધારે વધારો તો કેપિટલ ગુડ્ઝ અને કાપડ ક્ષેત્રે નોંધાયો છે. જ્યારે કેટલાકે તો 'ગોલ્ડન હેન્ડ શેક’ યોજના નીચે ઘટાડો કર્યો હશે. આ વિગતો એમના વાર્ષિ‌ક અહેવાલના આધારે એકઠી કરાઈ છે. રોજગારીમાં કમી કરવામાં મુખ્ય ચાર સિમેન્ટ ઉદ્યોગોએ ૩૧પ અને પાંચ કેમિકલ કંપનીએ ૧૨૦૦ નોકરી ઘટાડી છે. અલબત્ત, કેટલીક કંપનીઓએ નવી રોજગારી પણ પેદા કરી છે. પણ એકંદર વધારો ૬૧,૦૦૦ જ છે. બધા ઉદ્યોગગૃહો રિઝર્વ બેંક પાસે વિકાસ માટે વ્યાજમાંના ઘટાડાની માગ કર્યા કરે છે અને નવી સરકાર ઉદ્યોગોની મિત્ર બની મેન્યુફેકચરિંગ ક્ષેત્રની થીજી ગયેલી વિધ્ધીને ઝડપી બનાવવા પગલાં લેનાર છે.

આવાં પગલામાં સરળ ઓછા દરે બેંકધિરાણ; સસ્તી જમીન; કરરાહત; પર્યાવરણની સરળ મંજૂરી વગેરે હશે. તો વધુ રોજગારી પેદા થશે જ નહીં એવું નથી. અર્થવ્યવસ્થામાં બે પ્રકારના ઉદ્યોગો હોય છે. મોટા મૂડીરોકાણ છતાં રોજગારલક્ષી ઉદ્યોગો હોય છે. એવા ઉદ્યોગોને પ્રાધ્યાન્ય આપવું પડશે. આમાં કાપડ, પગરખાં, બાંધકામ અને પ્રવાસન ઉદ્યોગનો સમાવેશ થઈ શકે છે. રોજગારીના સિક્કાની બીજી બાજુ તાંત્રિક શિક્ષણ છે અને શિક્ષિત બેકારો – પછી તે સામાન્ય સ્નાતક હોય, એન્જિનિયર હોય કે બીજાની એટલી મોટી ફોજ કોઈને ય ગભરાવી મૂકે તેવી છે.

એટલે બેરોજગારીના ચિત્રને હળવું ફૂલ બનાવવા પાંચેક વરસથી સ્કીલ ફોર્મેશનની વાત કરાય છે. ૨૦૦૯માં ભારત સરકારે ૨૦૨૨ સુધીમાં પ૦ કરોડ યુવકોને વોકેશન અને ટેક્નિકલ તાલીમ આપવાનું લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યું હતું. રાતોરાત વોકેશનલ અને સ્કીલ યુનિવર્સિ‌ટીની જાહેરાતો અખબારોમાં ચમકવા માંડી છે. એક જમાનો હતો જ્યારે કર્મચારીઓને પોતાનાં ઉત્પાદન માટે જરૂરી ટૂંકી રિટ્રેનિંગ આપવાની જવાબદારી ઉદ્યોગોની હતી. પણ હવે એ જવાબદારી સમાજ અને સરકાર પર નંખાઈ છે.

પરિણામ એ આવ્યું છે કે, ચીનમાં ૮૭ ટકા ઉદ્યોગો પોતાના કર્મચારીને ઓનજોબ તાલીમ આપે છે. જે ભારતમાં માત્ર ૨૦ ટકા છે. પણ, એ ભૂલવું ન જોઈએ કે તમે ટેક્નિકલ તાલીમનું પ્રમાણપત્ર આપી શકશો પણ રોજગારીનો નિમણૂકપત્ર નહીં આપી શકો. એટલે સવાલ એ જન્મે છે કે, 'સ્કીલ ફોર્મેશન’ની વાત રોજગારી આપવાના વચનને વિલંબિત કરવા તો નથી કરાતી ને? ભારતમાં બેરોજગારીનું પ્રમાણ નીચું લાવવું એની પ્રતિબદ્ધતા હોય તો પણ રોજગારીમાં મોટા ઉદ્યોગો દ્વારા રોજગારી વધારવાની વાત એ નરી છેતરપિંડી સિવાય કશું જ નથી.

સૌજન્ય : “દિવ્ય ભાસ્કર”, 12 જૂન 2014